Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Cré na Cille — Leasaithe ag an gCadhnach Féin

Le Máirtín Ó Cadhain agus Fidelma Ní Ghallchobhair.

Réamhrá

Clúdach an tríú heagrán de Chré na Cille. Grianghraf den gCadhnach air, agus dath uaine laistiar dhe.
Clúdach Chré na Cille

Seo roinnt leathanach samplach as an gcéad eagrán de Cré na Cille a ndearna an Cadhnach féin ceartúcháin agus leasuithe air. Tús an leabhair ó leathanach 12 go leathanach 41 atá ann.

Tá an t‑eagrán iomlán i mBailiúchán Uí Chadhain, atá i dtaisce i gColáiste na Tríonóide. Féadfaidh baill den phobal aon chuid den Bhailiúchán sin a scrúdú, ach cead a fháil ó Iontaobhas Uí Chadhain (tá sonraí teagmhála i mbun an leathanaigh seo) agus coinne a dhéanamh le Leabharlann Choláiste na Tríonóide. (Féach ar IE TCD MS 10878 — Páipéir Mháirtín Uí Chadhain ar láithreán an Choláiste.)

Sa tríú heagrán de Cré na Cille, a chuir an tOllamh Cathal Ó Háinle in eagar agus a foilsíodh in 2007, deir sé:

Nil fáil anois ar bhuneagrán Cré na Cille. I measc pháipéir Mháirtín Uí Chadhain i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, áfach, tá cóip den chéad eagrán den leabhar atá breac le leasuithe a rinne an Cadhanach ina lámh féin sa bhliain 1950, ar a bhfuil móran leasuithe poncaíochta agus litrithe agus roinnt leasuithe focal agus comhréire. Cuireadh na leasuithe sin i suim agus an t‑eagrán seo den leabhar á réiteach. Glacadh freisin leis an gcaighdeán litrithe agus foirme ar a bhfuil an dara heagrán bunaithe, agus cuireadh i bhfeidhm é chomh rialta agus ab fhéidir.

Cré na Cille

D’fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht eagrán de Cré na Cille in 2016, ach ní deirtear cén t‑eagrán é, ná an gaol atá aige leis an mbuneagrán, ná ní thugtar aon eolas faoi eagarthóireacht a rinneadh nó nach ndearnadh air; níor cuireadh leasuithe an Chadhnaigh i bhfeidhm air.

Baineann formhór mór na leasuithe le cúrsaí litrithe, gramadaí agus poncaíochta, mar a léiríonn an tábla thíos. Cuid de na leasuithe litrithe, is cosúil gur caighdeánú atá i gceist leo, agus cuid eile is a mhalairt atá i gceist leo. Mar shampla, d’athraigh sé ‘th’éis’ go ‘tar éis’, ‘tuit’ go ‘tit’ agus ‘coinneál’ go ‘coinneáil’ tríd síos. Os a choinne sin, d’athraigh sé ‘agóid’ go ‘ágóid’, ‘sá’ go ‘sáitheadh’, agus ‘cén’ go ‘cé an’. Cuid de na leasuithe, tá siad an-mhionchúiseach, m.sh. fleiscín i lár ‘leathbharaille’ a scriosadh. Cuid eile, is cosúil gur bhain siad leis an bhfuaim a bhí i gcluas an údair, m.sh. d’athraigh sé ‘deoir’ go ‘deor’ tríd síos. Is fiú cuimhneamh gur i 1950 a rinne sé na leasuithe seo, tráth a raibh sé ag obair i Rannóg an Aistriúcháin, áit a raibh caighdeán nua litrithe agus gramadaí ar na bacáin, agus naoi mbliana roimh fhoilsiú fhoclóir Béarla-Gaeilge de Bhaldraithe. Corráit, tá sonra athraithe e.g. líne 26 ar leathanach 15, áit a bhfuil aois Bhaba athraithe go haois níos inchreidte.

An córas nodaireachta a d’úsáid Ó Cadhain

Bhain an Cadhnach leas as na comharthaí profála caighdeánacha seo a leanas:

ceannlitir A

cuir isteach

cuir isteach spás amháin

dún an spás

malartaigh

scrios

stet (fág mar atá)

Íomhánna na leathanach bunaidh

Leathanaigh 12–13
Leathanaigh 14–15
Leathanaigh 16–17
Leathanaigh 18–19
Leathanaigh 20–21
Leathanaigh 22–23
Leathanaigh 24–25
Leathanaigh 26–27
Leathanaigh 28–29
Leathanaigh 30–31
Leathanaigh 32–33
Leathanaigh 34–35
Leathanaigh 36–37
Leathanaigh 38–39
Leathanaigh 40–41

Na ceartúcháin go hachomair

línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
1Ní mé arb ar Áit an Phuint nó na gCúig Déag atá mégramadach x 2
3chaithfidís mé, tar éis ar chuir mé…litriú
5Phádraig: achainí agam ort, a Phádraig, a leanbhlitriú, poncaíocht
8Dúirt mé leo an chónra ab fhearr tigh Thaidhglitriú
10Agus an bhráilín bharróige.litriú
12Bean mo mhic, go siúráilte.poncaíocht
13lena cuid pruislíocht’ é. Má chonaic Neil é!litriú
14Ní bheadh, dar fia, dhá mbeadh aonponcaíocht
15Is místuama a ghearr Cáit Bheaglitriú
17do Bhid Shorcha,poncaíocht
20choinneáil ó choirp.litriú
25fhéin ag an miseanlitriú
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
1as an gCnoc,poncaíocht
4Ó a thit an chrois seo…litriú
7i gcónaí! Sin í faoi mo cheann í. Nach mairg nach í aponcaíocht
8ar mo chliabhrach!poncaíocht
9snaidhm ní b’fhearr a chur ar an bpaidrín arlitriú
10dhá dtitfeadh sé ar an talamhlitriú
11A Thiarna, Thiarna,poncaíocht
12a d’fhanfadh sí sin!poncaíocht
13na hocht gcoinneal os cionn molitriú
15chófra, faoi pháipéir an chíosa.litriú
18sna mná rialta i Meireacálitriú
19Trí leathbhairille pórtairlitriú
20ar mo chliabhrach!poncaíocht
21Éamann na Tamhnaí… dhá mbeadh deor ar bithlitriú
22shliabh go dtiocfadh sé leis, gan cuireadhponcaíocht
26uaim iontu, le cúig nó ségramadach
30Locha, leanfaidís sinponcaíocht
32iontas orm mura dtagadhlitriú
34Déarfadh sé nár chualalitriú
35go deimhin duit, alitriú, poncaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
2Níor chomaoin domsalitriú
5Scorach le…litriú
8racht breá ag Bid Shorcha,poncaíocht
9Mara raibh sí ró-óltach.litriú
11gan deor lena grualitriú
12agus mise beo!poncaíocht
13cúpla bliain eilelitriú
14go gcuirfinn romham an raicleach.litriú
15d’éirighcoitiantalitriú
16chuig an dochtúir le scaitheamh roimhelitriú
20Dhá dtapaínn an phian sin sul alitriú
21Bhuailfeas sé sna duánaílitriú
24Bliain go Féile Michíl seo caitelitriú
26le trí déag agus trí fichidsonra athraithe
27anois, tar éis a díchill.litriú
28Ní raibh an mhuintir se’againn-ne saolach.litriú
33Ach dhá bhfaighinnse saollitriú
35Duine sách luathintinneach í Baba.litriú
36ag scríobh le trí bliana anois, ó a d’athraighlitriú, poncaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
4ágóid sin as an nGort Ribeach agus gur fháglitriú
5Ní thaobhódh sí tigh Neil beag ná mórgramadach
6sa mbaile as Meireacá, marach gurb élitriú, poncaíocht
7Neil a phós Meaig Bhriain Mhóir. Tuige a dtaobhódh?gramadach, poncaíocht
8Prochóigín de theach. Prochóigín bhrocachlitriú
9Ní teach do Phoncán a bhí annlitriú
10ceart ar bith dhe i ndiaidh a bheithlitriú
11Se’againn-ne agus i dtithe móra Mheireacálitriú
12gur ghread sí anonn in athuairlitriú
14cé an meanmnatar éis an chogaidhlitriú, gramadach
16sách aigeanta lena dhéanamhlitriú
17Léirscrios uirthi mar chailleach! Tar éis gurcaighdeánú
18dhealaigh sí ó chlann Bhriain Mhóir i Norwood,litriú
20a comhairle agus inín an scólacháinponcaíocht, litriú
21ghránna a phósadh!poncaíocht
22“Ní phósfainn Meaig Bhriain Mhóir, dhá mbaponcaíocht
24a buailfí ar an gcluais í agus níor thaobhaigh sígramadach, poncaíocht
25againn-ne ní ba mhó, ach seasamhlitriú, poncaíocht
26Meireacálitriú
27Mo ghrá é Hitler! Sin é an buachaill acu!poncaíocht
28Má buailtear Sasana beidh an tír in ainriochtponcaíocht
31d’fhág anseo mé leathchéad bliaincaighdeánú
32ariamh fhéin i gCineál na Leathchluaise. Sceana,litriú
33clocha agus buidéil.poncaíocht
34mé a sháitheadh…litriú
35Cead cainte dhom!poncaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
1Crois Críosta coisreagan Dé orainn!litriú
3chomh tréan céanna is a bhí os cionnlitriú
4Shíl mé ó a chuirfí i gcill mégramadach
5go mbeadh suaimhneas ilitriú
6ach cé an chiall an chathaíocht seolitriú
7Cille?poncaíocht
10(teann)táis anseo is a dhéanfá sa mbailelitriú
13An cuimhneach leat mé, a Mhuraed,poncaíocht
15fós, ar aon nós…poncaíocht
16An saol céanna atá anseo, a Chaitríona,poncaíocht
17is a bhí san ould countrylitriú, athrú cló
18an uaigh a bhfuil muid inti agus nach bhféadannponcaíocht
20céard is cor dó ach do réir mar a inseoslitriú
21Ach tá muid inár gcomharsanaíspásail, litriú
22aríst, a Chaitríona.poncaíocht
24Níl a fhios agam arb é Lá Fhéile Pádraig nó an lá inagramadach, litriú
25Bhí mé róchloíte.caighdeánú
26Ná níl a fhios agam cáid anseo mé, ach an oiread.poncaíocht
27bhfad é, ar chuma ar bith. Tá tusa scaitheamh maith curtha,poncaíocht, litriú, poncaíocht
30malrach mná le Tomáisín anuas i molitriú
31Meas tú, ina dhiaidh sin,spásáil
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
2Mise a chuir na hordógaí ort, a Mhuraed.poncaíocht
4chuile dhuine go mba ghleoite a bhí tú os cionn cláirponcaíocht, litriú
7Bun cleite isteach ná barr cleite amachlitriú
8

chomh mín is dhá dtéadh an t‑iarann ort os cionn

litriú
10Dheamhan mórán liostachais a bhí orm, a Mhuraedponcaíocht
15a raibh d’aois mhór mar sin agam, a Mhuraedponcaíocht
17Fuair, i nDomhnach, agusponcaíocht
20sin a rá, a Mhuraed. Níor chuidigh scobaidponcaíocht, litriú
21Cé an smál a bhí ar mo Phádraiglitriú
22Beannacht Dé dhuit, a Mhuraed chroíponcaíocht
24mé amach as mo bhéal ariamh air! Tá síponcaíocht
25Níl ann ach gur shraonlitriú
27di, déarfainn…poncaíocht
28chéill cés moite de Mháirín, an gearrchaile is sinelitriú, poncaíocht
30liom dhá níochán agus dhá gcoinneáil ón tine,litriú
31deoladh chucu chomh maith is a d’fhéadfainn … is fíor dhuit,litriú, litriú, poncaíocht
33ní teach atá an scobaid siúdlitriú
34a choinneáil, bean ar bith a bhíos gacha le lá ar an leabalitriú
35Is mór an truaighe Pádraigceannlitir
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
2Bhí chuile shórt faoi réir agam, a Mhuraed,poncaíocht
3M’anam muise go raibh, aponcaíocht
4Mhuraed, ocht gcoinneal ormlitriú
5Chuaigh an chónra ab fhearr tigh Thaidhglitriú
6Ní raibh sí pínn as chúig phunt déag, déarfainnponcaíocht
7ní dhá phláta atá uirthi seo, a Mhuraed,poncaíocht
8shílfeá gurb é an scáthán mórlitriú
11ceann mar atá ar Pheadar an Ósta agus scríobh-poncaíocht
12ainn Ghaeilge uirthi: “Caitríonaponcaíocht
13É féin a dúirt liom é gan frapa gan taca, a Mhuraedponcaíocht
14Ba bheag an baol a bheadh ormsa a iarraidh air, aponcaíocht
15ráille timpeall na huagha mar atálitriú
16an tSiopa agus go gcuirfeadh sé pabhsaethe os moponcaíocht, litriú
18Ar fheisteas dubh na Máistreása tar éis donlitriú
19don Mháistir Mór bás a fháil. “Níor chomaoin dúinngramadach, litriú
20an méid sin a dhéanamh duit, is chomh maith is alitriú
22cogar, a Mhuraed, cé an áit é seo?… Dar brí m’anama,poncaíocht, litriú, ceannlitir, poncaíocht
23Áit na gCúig Déag é… Anois, a Mhuraed,gramadach, poncaíocht
24ag tnúthán golitriú
25bheadh aon neartlitriú
27Neil arb ea? M’anam gur beag nár chuir mé romham í.litriú
28Dhá mairinn scaithimhín eilelitriú
29d’éirigh don mhaclitriú
30ag an Trá, tá bliain, nó bliain go leith ó shoin aguslitriú, poncaíocht x 3
32ospidéallitriú
33Ó, chuala tú faoi cheana, a Mhuraedponcaíocht x 2
34ar chúl a chinn, a Mhuraedponcaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
3Níl na gasúir inchúnta aige, a Mhuraed,litriú, poncaíocht
4SconnachánD’éireodh sinlitriú
5A dhul lena sheanathair, lena chomhainm Brian Mór,litriú
6scólachán gránna. Cé an bhrí ach a mhamóin Neil?litriú, poncaíocht
7Ní dhearna muintir Neil aon Earrach arbh fhiúgramadach
10againn-nelitriú
11Óra, beannacht Dé dhuit,poncaíocht
13as bealach an leoraí!… Mac Neil a caitheadh, aponcaíocht x 2
15adeir an giúistís… Thug sé fear an leoraí chuig anponcaíocht, litriú
17a oscailt chor ar bithgramadach
18chuig Ard-Chúirt go gairidlitriú
19Mainnín an Cabhainsiléaralitriú
20cianóg rua. “Cad ar a shon ru?” adeir sé.litriú, poncaíocht
21Is fíor dhuit, a Mhuraed.poncaíocht
22ar Neil. A chonách sin uirthi!litriú, poncaíocht
23an teach se’againn-ne chomh miniclitriú
24gabháillitriú
25Ara,poncaíocht
27ó chuaigh sí isteach sa teach ann!… Nach í moponcaíocht, gramadach
28agus cé an chiall nachlitriú
29do Jeaic bochtgramadach
31Deirimse leatsa, a Mhuraed, gurbceannlitir, poncaíocht x 2
33Tomás Taobh Istigh, a Mhuraed? Mar chonaicponcaíocht x 2, litriú
34Tá sé ina bhotháinín i gcónaí. Ach titfidhlitriú
35Ara, muise, nár thairg moponcaíocht x 2, litriú
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
2muise, a Phádraig,” a deirimse, “is suarachponcaíocht, cás beag
3ort, a dhul ag cur tuí do Thomásponcaíocht
4tuí dhó, más breá léi.poncaíocht
5gabhfaidh muidelitriú
6anois ó a gortaíodh coisgramadach
9prochóigínlitriú
10Ach titfidhlitriú
13Coinnigh ort anois, a Phádraig, a fhleascaighponcaíocht x 2
15dhá báitheadh. Chugainn-ne a chaithfeas sé tarraingtlitriú
18atheolas!… An iomarca eolais atá agamsa uirthi sin aguslitriú, poncaíocht x 2
19dhá cineál, a Mhuraed…poncaíocht
22Do Nóra Sheáinín… Ab bu búna…ceannlitreacha
23de mháistir scoilelitriú
24Dar ndóigh, diabha! thiomanta focal foghlaimelitriú
25ina pluic sin… bean nár sheas ag aonlitriú
26scoil ariamh, mara dtéadh sí ann lá vótálaponcaíocht, litriú
27má tá máistir scoile ag coinneáillitriú
28Céard adeir tú, a Mhuraed?poncaíocht
29Gur an-mhór féin atá sé léi… Níl a fhios aige cé hí fhéin,ceannlitir, poncaíocht
32Ach inseoidh mise dhó é… Faoin mairnéalachlitriú x 2, ceannlitir
33Bhí inín ag Mártan Sheáin Mhóirponcaíocht, cló iodálach, litriú
34Agus bhí sí chomh mór le fear ar bith.cló iodálach, poncaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch de Chaoimhe Ní Ghormáin, Leabharlann Choláiste na Tríonóide, as íomhánna na leathanach seo a chur chugainn.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí Cláir Raidió

Úrscéalta na Gaeilge: Cré na Cille (1949)

Le Máire Ní Annracháin.

Ar pháipéar a tugadh ag seimineár a d’eagraigh Ollscoil Notre Dame, is a reachtáladh i mBaile Átha Cliath i 2015, atá an t‑alt seo bunaithe. Na húrscéalta Gaeilge is fearr a scríobhadh sa bhfichiú haois téama an tseimineáir.

In Úrscéalta na Gaeilge a céadfoilsíodh an t‑alt. Ronan Doherty, Brian Ó Conchubhair agus Phillip O’Leary a chuir in eagar. Cló Iar-Chonnacht a d’fhoillsigh.

Leagan giorraithe den alt atá sa taifeadadh fuaime. Craoladh é seo mar mhír den tsraith raidió Úrscéalta na Gaeilge. An t‑údar atá á léamh. RTÉ Raidió na Gaeltachta a chraol, ar 8 Iúil 2018.

Éist leis an gclár raidió

An t‑alt ina iomláine

Murab ionann agus cuid mhaith úrscéalta eile Gaeilge, tá seasamh canónta chomh socair cinnte sin ag Cré na Cille le Máirtín Ó Cadhain gur misniúil an té a chuimhneodh ar a cheistiú. Níl fúm é a cheistiú san alt seo, ach féachaint lena mhíniú. Leabhar é ina bhfuil an solas agus an dorchadas fite ina chéile ar bhealach a chuimsíonn cuid de na miotais Ghaelacha is ársa, go háirithe scéal Bhandia an Fhlaithis, a shainíonn ról agus tábhacht an talaimh, agus scéal bíoblúil na titime agus an tslánaithe. Leagan scáinte searbh den dá fhoinse sin miotais atá sa leabhar, ach leagan é fós a bhfuil fórsa teanga agus samhlaíochta ann a dhéanann ceiliúradh agus caithréim, fiú i láthair an bháis.

Cuirtear tús leis an leabhar nuair a chuirtear an phríomhphearsa, Caitríona Pháidín, sa reilig áitiúil. Ní mé an ar áit an phuint nó na gcúig déag atá mé curtha? (Cré na Cille 1970, 13) a deir sí, nó b’fhéidir nach bhfuil ann ach smaoineamh uaithi. Téann sí ar thóir fhreagra na ceiste, cé acu sa chineál is daoire uaighe, áit an phuint, nó sa dara cineál is daoire, áit na gcúig [scilling] déag, a cuireadh í. Ní ritheann sé léi go mb’fhéidir gur sa chineál is saoire ar fad atá sí, in áit na leathghine. Caitheann sí cuid mhaith ama ag cur is ag cúiteamh leis na corpáin eile a cuireadh roimpi, agus leo siúd a chuirtear ina diaidh, ag iarraidh teacht ar an bhfírinne. Ag an am céanna iarrann sí gach nuaíocht faoina muintir os cionn talaimh agus faoin gcrois de ghlaschloich an Oileáin a d’iarr sí ar a mac Pádraig dá huaigh. Míníonn sí an scéal dá comhchainteoir iarbháis, Muraed Phroinsiais:

Dúirt Pádraig liom go gcuirfeadh sé crois de ghlaschloich an Oileáin orm: ceann mar atá ar Pheadar an Ósta, agus scríobhainn Ghaeilge uirthi: Caitríona Bean Sheáin Uí Loideáin… É fhéin adúirt liom é gan frapa gan taca a Mhuraed… Agus dúirt sé go gcuirfeadh sé ráille timpeall na huaighe mar atá ar Shiúán an tSiopa, agus go gcuirfeadh sé pabhsaethe as mo chionn…

Cré na Cille 1970, 19

Chomh maith leis an iomaíocht atá soiléir sa ghiota gairid sin, is iomaí sin cúlscéal a nochtar tríd an leabhar faoin gcaidreamh idir na beo agus na mairbh sa phobal áitiúil. Leanann baill mharbha an phobail leis an gcineál comhrá a bhíodh acu i gcónaí sular cailleadh iad. Tá na mairbh cíocrach ag iarraidh eolais faoina bhfuil ag tarlú os cionn talaimh. Glactar leis go coitianta gurb iad an ghangaid, an mhioscais, an t‑éad, an sciolladóireacht agus an faltanas sainchomharthaí cumarsáide an phobail, agus go leanann siad ar aghaidh go síoraí tar éis an bháis. Is í a deirfiúr Neil namhaid síoraí Chaitríona agus cuireann sí mallacht den chineál seo uirthi go rialta: [N]ár thaga corp ’un cille ’un tosaigh uirthi…! Tá greann searbh dorcha fite tríd an insint, bunaithe chuid mhaith ar an deisbhéalaíocht.

Más cuid bhunúsach den seasamh canónta liteartha de ghnáth é aird na gcriticeoirí agus minicíocht na saothar critice, ní fhéadfaí ardstádas canónta a cheilt ar Cré na Cille. Bíonn lucht critice ag féachaint ó ghlúin go glúin lena bhrí agus a thábhacht a shainiú arís is arís, agus a thabhairt céim ar aghaidh le himeacht ama. Cé gur snáth leanúnach ón tús é ómós na gcriticeoirí do shaibhreas na teanga sa leabhar, ní hionann go baileach na cáilíochtaí eile dá chuid a tharraingíonn súil léitheoirí an lae inniu agus na cáilíochtaí a chuaigh i gcion chomh mór ar léitheoirí na ndaicheadaí san aois seo caite nuair a céadfoilsíodh é.

An teachtaireacht is bunúsaí faoin gcritic a rinneadh ar an leabhar, gur meascán den léirmheastóireacht cháinteach agus den adhmholadh a bhí ann. Níl fúm an gort sin a threabhadh go mion anseo, ach roinnt samplaí a lua. Thug Alan Titley le fios gur leor ráiteas an Chadhnaigh féin faoi Cré na Cille in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca: D’fhéach mé leis an gcomhthionól dar dhual mé féin a léiriú i gCré na CilleCad eile atá uainn? arsa Titley1; ach níor leor do lucht critice na Gaeilge trí chéile é. Deacrachtaí foirme is mó a luadh. D’admhaigh an Tuamach gur scríobh an Cadhnach the most consciously-patterned and richest-textured prose that any Irishman has written in this [the twentieth] century, except Beckett and Joyce2 ach bhí sé fós den tuairim nár shárlitríocht é Cré na Cille. Bhí David Greene ar aon intinn leis, toisc go raibh struchtúr an leabhair róthanaí, dar leis, do na hólaí teanga a bhí ann.3 Níos deireanaí sa chéad seo caite leagadh béim ar an ngreann mar chuid den stíl, faoi mar a bhí luaite ag an Tuamach. Mhol Kiberd an scríbhneoireacht agus thug sé máistir an phróis ar an gCadhnach.4 Titley féin, níor leor dó, mar a tharla sé, an léiriú ar an bpobal úd; chaith sé cuid mhaith dua ina ollshaothar ag plé gnéithe stíle áibhéile agus áiféise an leabhair.5 Aithníodh laige na foirme a d’fhág deacracht ag léitheoirí na pearsana éagsúla a aithint as a chéile, chomh maith leis an easpa plota.6 Gléasanna torthúla anailíse a bhí i dteoiric na dialóige à la Bakhtin,7 in eolaíocht na hinsinte,8 agus san útóipeachas.9 Mar sin bhí snáth fada léirmheastóireachta a thug aghaidh ar thréithe liteartha an leabhair.

Tá cuid de mo thuiscintse ar sheasamh canónta Cré na Cille mínithe agam cheana in áit eile.10 Cuid lárnach den áiteamh is ea go mbaineann ollbhua an leabhair leis an láimhseáil a dhéantar ar Bhandia an Fhlaithis. Ní haon chomhtharlúint é go bhfuil an téacs próis agus an dán is cáiliúla ón bhfichiú haois, i. Cré na Cille agus Adhlacadh Mo Mháthar le Seán Ó Ríordáin11 faoi seach, tógtha araon ar bhean a bhí díreach tar éis a curtha, rud a d’fhág gur reilig a bhí sa talamh. Is geall le galar dubhach cultúrtha é an comhionannas gruama litriúil a fheictear sa dá théacs idir an bhean agus an talamh. Is mór idir é agus an gaol torthúil flaithiúil a shamhlaítí chomh minic sin i gcaitheamh na n‑aoiseanna idir an bhean, ar bandia ó thús í, agus an tír féin. Pearsantú ar Éirinn, nó ar limistéirí di, a dhéanadh an bandia, an chailleach, an spéirbhean. Bhí agus tá fós leanúnachas fada stairiúil aici in aistí Gaeilge; is ionann Éire, Banbha, Fodhla, Áine, Aoibheall nó pé bean áitiúil a thagann an bealach, is ionann iad, is féidir a rá, agus talamh na hÉireann. Ach in Cré na Cille agus Adhlacadh Mo Mháthar féach go bhfuil sí marbh faoin gcré, agus tá an chré féin ina reilig. Sa chomhthéacs sin ní féidir aontú go hiomlán le Seán Ó Tuama, [who] wrote, faoi mar a mheabhraíonn Frankie Sewell dúinn, that poems such as Ó Ríordáin’s Adhlacadh Mo Mháthar / My Mother’s Burial… “astonished” readers in 1945 because they were straight away in a territory of the imagination which poetry in Irish had not previously entered.12 Is é a áitím, gur glacadh chomh fonnmhar sin leis an dán sin go díreach toisc gur aithníodh a raibh ann fiú má bhí sé faoi chló nua; is é sin le rá, gur aithin pobal na Gaeilge macalla, más go neamh-chomhfhiosach féin, ó thróp bunúsach a dtraidisiúin féin .i. an bandia. Ní haon iontas go dtabharfaí ardstádas canónta dá leithéid.

Cuireann Cré na Cille agus Adhlacadh Mo Mháthar an tróp sin in oiriúint don díomá a lean an fhís nár fíoradh láithreach tar éis an neamhspleáchais pholaitiúil. Ba dhóite an díomá é i gcás an Chadhnaigh. Déanann an dá théacs leagan fuar litriúil den chomhaitheantas a bhí torthúil beathach agus siombalach (nó osnádúrtha) tráth. Curtha sa chré, agus ag déanamh cré atá an dá chailleach Caitríona Pháidín agus máthair an reacaire i ndán Sheáin Uí Ríordáin. Cuid den chré go litriúil iad beirt. Léiriú thar barr iad an dá théacs ar shamhlaíocht iar-Athbheochana na Gaeilge agus í ag dul i ngleic go dubhach le cúinsí a linne agus ag an am céanna ag cur coir nua i dtraidisiún ársa.

Má tá aithne ag pobal na Gaeilge ar Chailleach an Fhlaithis leis na cianta, ní hin le rá go bhfuil sí simplí ná aontoiseach, ach a mhalairt. Is iomaí cló a bhí uirthi agus is iomaí cor a chuir sí di i gcaitheamh na gcéadta bliain ina saothraítí nasc idir í agus talamh na hÉireann, ár ré féin san áireamh.13 Tá éiginnteacht áirithe ag roinnt léi, a fhágann gur deacair a dhéanamh amach scaití an comhaitheantas nó seilbh a bhí i gceist: being agus having mar a deir an Béarla. An ainnir shéimh darbh ainm Éire atá in ‘Mac an Cheannaí’, ach beidh Éire fós ag Cáit Ní Dhuibhir san amhrán Cáit Ní Dhuibhir. Leag Máire Mhac an tSaoi a méir air seo go paiteanta nuair a thrácht sí ar theirce na mban i liosta na bhfilí Gaeilge. Who needs the land when you are the land?14 a scríobh sí, agus í á thabhairt le fios go raibh traidisiún na filíochta bunaithe ar an bhflaitheas polaitiúil.

B’fhéidir gur torthúla ná riamh mar thróp é lenár linn, i ngeall ar íogaireacht shamhlaíochta na scríbhneoirí comh- aimseartha agus a bpeirspictíocht ar an traidisiún ina iomláine. Beathaítear a samhlaíocht a bhuí le hobair na scoláirí a chuir téacsanna an traidisiúin in eagar — agus dá bhrí sin ar fáil — mar chuid de thionscnamh liteartha-pholaitiúil an stáit. Cá bhfios nach bhféadfaí an téacs Peig15 a chur san áireamh anseo, ar roghnaigh an Stát stádas speisialta a thabhairt dó trína chur os comhair na nglúnta daltaí scoile i gcaitheamh an fichiú haois? Chonaiceamar, glúin i ndiaidh an Chadhnaigh, gur tháinig gluaiseacht na mban ar an bhfód le tuiscintí nua faoin saol, agus gur chuir sí sin cor eile san athchóiriú trí fhilíocht Nuala Ní Dhomhnaill agus Bhiddy Jenkinson agus trí shaothair ban (agus roinnt fear) eile nach iad.

Níl deireadh le ríocht na caillí fós. Le fíorghairid, chonaiceamar An Bhean Feasa le hAlan Titley16 atá ar ceann de na húrscéalta is cumasaí sa Ghaeilge. Leabhar é faoina macasamhail sin de chailleach, Goody Glover, an bhean dheireanach a crochadh chun báis i mBoston Mheiriceá. Is í príomhphearsa agus ábhar teidil an scéil í. Is réamhtheachtaí í de chuid Pheig, Chaitríona Pháidín agus mháthair Sheáin Uí Ríordáin toisc gur le tréimhse níos faide siar sa stair a bhain sí (an seachtú haois déag) ach ar bhealach eile is oidhre dá gcuid í, tharla nár foilsíodh leabhar Titley go dtí glúin nó dhó ina ndiaidh siúd. Tosaíonn insint Titley amach tar éis a crochta agus gliondáiltear siar go dtí a breith í. Fearacht Chaitríona Pháidín agus mháthair reacaire Adhlacadh Mo Mháthar, tá sí básaithe ó thús an téacs. B’fhéidir nach mór idir sin agus cás Pheig a d’áitigh ón tús gur seanbhean anois [í] le cos amháin san uaigh agus cos eile ar a bruach. Le gníomh reacaireachta a théann glan in aghaidh ghluaiseacht choscrach na staire, áfach, cruthaíonn Titley ráiteas dóchais is beatha, óir críochnaíonn An Bhean Feasa le ceiliúradh agus gliondar na breithe: Is amach liom go fáistineach lem bheatha seo, le fórsa is le fáilte!17 Níl sé seo teoranta don Ghaeilge in Éirinn. Níos deireanaí fós, ba í an mháthair mharbh rogha an phobail Éireannaigh in 2015, nuair a toghadh an dán When all the others were away at Mass le Seamus Heaney thar aon dán eile sa chomórtas ‘A poem for Ireland’.18

Déanaim amach gur sine mhór sa slabhra beo sin é Cré na Cille. Is í Bandia an Fhlaithis a ghineann an bhuníomhá ar a bhfuil Cré na Cille bunaithe agus bronnann an t‑úrscéal beatha úr ar ais uirthise. Téann sí siar go dtí tús na litríochta sa Ghaeilge agus tá greim aici orainn i gcónaí. Ainneoin í a bheith básaithe, is pearsa í Caitríona Pháidín atá, go híorónta, beo beathach i litríocht na Gaeilge mar ionchollú ar dhuine de na pearsana is mó ar fad. Comhartha í ar bhisiúlacht na samhlaíochta sa Ghaeilge, agus tuilleann sí áit ard sa chanóin do Cré na Cille as an mbeocht sin a aithint agus a sheachadadh. Cháin Máirtín Ó Cadhain an luí a bhí ag lucht Gaeilge leis na sean-nósanna ina phíosa cáiliúil sciolladóireachta faoin mbéaloideas:

Is cine muid ar mór againn gach seanrud — maith nó olc. Tá gluaiseacht na Gaeilge ariamh dhá hoiliúint ar phurgóidí na sean-‘traidisiún’ agus ar uachtar reoite románsaíochta: sean-chineálacha éadaigh nó éadaigh a síltear a bheith ina sean-chineál, sean-oirnéis, sean-saoirsinn, sean-tithe, sean-dathúchán, sean-damhsaí, sean-nós ceoil, sean-ghnáis, sean-litriú, seanchaithe, sean-scéalta, sean-fhilíocht an 18ú céad, gach abairt dá mhíofaire i gcruth sean-fhocail, gach gné sean-chailleachais…19

Go híorónta, áfach, is as an luí sin le seanfhoirmlí, seanchoinbhinsiúin, sean-gach-rud a d’eascair agus a gineadh téacs allabhrach seo Cré na Cille agus go leor leor téacsanna eile den scoth. Ní seandacht reoite í ach foinse thorthúil beatha. Má lochtaigh an Cadhnach an seanchailleachas, chruthaigh sé Caitríona Pháidín mar sheanchailleach, ábhar caithréime is lúcháire don Ghaeilge agus don litríocht uile. Cuid eile den chreideamh sa bheatha a chuireann Cré na Cille os comhair na léitheoirí, acmhainn mhór an Chadhnaigh ar an nGaeilge féin a chuireann go mór le stádas canónta Cré na Cille. Éacht theangúil is ea an leabhar, a thaispeáin an Ghaeilge ina steillebheatha, más steilleabheatha na mallachta féin uaireanta é, cuir i gcás a leithéid seo:

Go mba seacht ngáir mheasa a bheas tú anocht agus amáireach agus bliain ó amáireach, a Chomhuintirigh, a Fhasaistigh, a Nasaí, a ainchreidhmhigh, a ainchríostaí rua, a fhíorgháilleog den Lóbasfhuil, a bhréandeascaidh de thuaith na bhfos méise, a fhuílleach na haicíde, a gheis na cuile, na cruimhe agus na hagailte, a shampla shnagaigh a chuir faitíos ar an mbás fhéin nó go mb’éigin dó drochthinneas a chur faoi do dhéin, a scearacháin, a sproschodamáin, a raicleach rua…

Cré na Cille 1970, 226

Íoróin ann féin í an mhíorúilt sin teanga á cruthú go luath sula ndearna an Cadhnach a ráiteas cáiliúil go bhfuil sé deacair do scríbhneoir a dhícheall a dhéanamh i dteanga a bhfuil an chosúlacht uirthi go mbeidh sí básaithe roimhe féin.20 Tá míréir idir míorúilt sin na teanga beo agus duibheagán an éadóchais, duibheagán a thuigtear go coitianta a bheith sa leabhar, idir a shuíomh agus a dhearcadh básmhar gránna. Glactar leis go coitianta go bhfuil éadóchas faoin saol i gcoitinne i scríbhinní an Chadhnaigh, anuas ar éadóchas sainiúil faoin nGaeilge agus ar bhain léi. Fillfidh mé ar an gceist seo ar ball, óir creidim nach duibheagán ar fad é an domhan de réir an Chadhnaigh.

Roimhe sin, áfach, tagraím don athinsint chruthaitheach a dhéanann Cré na Cille as miotas mór eile na hÉireann .i. miotas na Críostaíochta. Tabharfaidh sé seo deis dom an lochtú atá déanta ar an leabhar a mhíniú mar bhua. Lochtaítear é as an bplota a bheith scáinte ach tá an plota, nó easpa plota, ag teacht le héirim an leabhair mar leagan de scéal úll na haithne.21 Is é blaiseadh an eolais an t‑olc bunaidh de réir Leabhar Genesis agus is é a thugann an bás isteach sa saol. Tagann roinnt mhaith de scéalta Mháirtín Uí Chadhain leis an leagan amach sin faoin dochar a bhaineann leis an eolas: An Seanfhear, Fios, agus Ciumhais an Chriathraigh22; Crosaire Iarannróid23; agus I mBus Cathrach.24 Nochtann na scéalta sin fírinne éigin de réir a chéile a bhí ann i gcaitheamh an ama, faoi cheilt. Baineann uafás leis an bhfírinne a nochtar, ní le rudaí a thiteann amach le linn an scéil féin. Le ceist a chuirtear tús le Cré na Cille, is é sin, le tóir ar an eolas. Ar éigean a tharlaíonn rud ar bith tríd an scéal ar fad; cloistear scéal na gcomharsana nuachurtha, sin uile. Is ar thóir Chaitríona ar an eolas cinnte faoina huaigh agus a crois, agus faoi chás a muintire, atá an scéal bunaithe go príomha; má thuigtear seo is lú, b’fhéidir, a ghoillfidh moille nó tanaíocht an phlota ar léitheoirí. An t‑eolas a fhaigheann sí, ach oiread le Genesis, bhí crá croí ag baint leis. Níor chrá croí go hiomlán é, áfach. B’fhéidir, fiú, go nginfeadh an t‑eolas faoin tubaist a d’éirigh do Chaitríona nuair a chaill sí grá a croí, b’fhéidir go nginfeadh sé comhbhá ionainn léi.

Is é an t‑athscríobh nua-aimseartha sin ar bhunphátrún Genesis, gurb é an teacht ar an eolas príomhthubaist an chine dhaonna, is é is fearr a léiríonn an Cadhnach agus é i ngleic leis an gCríostaíocht, dar liom. Is caolchúisí é ná na scéalta a bhaineann macalla níos soiléire as an mBíobla — cuirim i gcás an scéal álainn Rinneadh25 ina bhfeictear fís den Mhaighdean Mhuire, Rath26 ina n‑insíonn leaid óg faoi mhíorúilt Íosa ag déanamh fíona den uisce, Ciréib27 ina leanann cíorthuathail na míorúiltí a rinne Íosa i measc iascairí, báicéirí, lucht déanta maidí croise agus dreamanna eile ar chuir a chuid gaiscí as dá slí bheatha, agus An Ceann Thall28 ina ndéanann Muire Maigdiléana machnamh ar phearsantacht Íosa. Braithim gur tábhachtaí é freisin ná na tagairtí don Leabhar Eoin a shníonn mar ortha trí Cré na Cille féin. Tá áiteamh bailí déanta ag Róisín Ní Ghairbhí29 faoin mblas eaglasta atá ar chuid de chaint Stoc na Cille san úrscéal, a thacaíonn leis an tuairim go raibh saothar an Chadhnaigh gafa leis an gCríostaíocht agus gur nós leis dul i ngleic léi.

Tá íoróin bhreise i gcuid de na scéalta sa méid is nach féidir a bheith cinnte faoin bhfírinne. Scaití bíonn an eachtra is tábhachtaí débhríoch, faoi mar a tharlaíonn, cuirim i gcás, ag deireadh An Strainséara,30 áit nach bhfuil sé soiléir cé acu fís den Mhaighdean Mhuire nó mearbhall an bháis a bhuaileann an phearsa Nóra sula gcailltear í; scaití bíonn foclaíocht na hinsinte doiléir, mar a tharlaíonn ag deireadh Ciumhais an Chriathraigh agus ní féidir a bheith iomlán cinnte an le teann fuascailte nó éadóchais a thuigeann Muraed nach bhfuil sí in ann a ‘peaca’ a insint feasta don sagart; agus scaití is é atá ann, pearsana éagsúla ag tabhairt malairt leaganacha de pé scéal a bhíonn i gceist. Bunteicníocht de chuid Cré na Cille í an éiginnteacht seo, a bhfuil cuid mhaith de bhrí an leabhair tógtha uirthi. Ar an láimh amháin tá breithiúnas na gcomharsan ar Chaitríona Pháidín; ar an láimh eile tá eolas pribhléideach ag an léitheoir faoinar tharla di i gcaitheamh a saoil ina focail féin. Tá tacaíocht aici ó dhioscúrsa na n‑amhrán grá, faoi mar a mhíneofar ar ball. Tagann leaganacha éagsúla na scéalta salach ar a chéile, agus níl aon reacaire ann le breithiúnas a thabhairt eatarthu.

Cruacheist: an féidir leagan Chaitríona dá scéal féin a chreidiúint? Beidh tionchar ag an bhfreagra ar cheist níos bunúsaí fós .i. an fíor go bhfuil eispéireas an duibheagáin athchruthaithe i saothar Uí Chadhain, faoi mar a áitítear go coitianta? An fíor gur diostóipe ar fad an domhan a chruthaigh sé? Tá sé áitithe agam in áiteanna eile nach fíor.31 Dá mbeadh an diostóipe chomh hiomlán is a thugtar le fios go minic, gach seans gur san uaigh is saoire ar fad a bheadh Caitríona curtha .i. in áit na leathghine. Ní hamhlaidh atá, áfach, ach in áit na gCúig Déag, an dara háit is measa agus an dara háit is fearr in éineacht. Agus is iomaí tubaist a tharla dá muintir a chuirtear ina cheart le himeacht ama. Mar shamplaí, bhí cuid mhaith de dhóchas Chaitríona ag brath ar Mháirín, iníon a mic Pádraig, a fuair áit sa choláiste ullmhúcháin le go bhfaigheadh sí oiliúint mar mhúinteoir. Cloiseann Caitríona (agus na léitheoirí) de réir a chéile go bhfuil fadhb éigin ag Máirín agus ansin go bhfuil sí tar éis an coláiste a fhágáil: Tá inín Phádraig sa mbaile… Máirín sa mbaile! An bhfuil tú siúráilte nach scíth atá aici ón scoil?… Chlis sí sa scoil. Chlis sí!… Níl sí le dhul ina máistreás scoile chor ar bith… (Cré na Cille 1970, 178) Tagann rudaí ceart, áfach, agus soiléirítear nár caitheadh amach as an gcoláiste í; uaigneas a tháinig uirthi a chuir sí di tar éis tamaill: Tá Máirín le dhul ag coláiste aríst. Déanfaidh sí cúis an babhta seo. Ara, níor cuireadh amach chor ar bith í, an geábh deiridh, ach í fhéin a theacht abhaile. Cumha a bhí ar an gcréatúr (Cré na Cille 1970, 234).

Tá a thuilleadh dóchais ann. Bhí Caitríona gortaithe nuair a chuala sí gur bheag an altóir a fuair sí — is é sin, nár fhág na comharsana agus na gaolta mórán airgid ag a sochraid. Ach fuair sí amach níos deireanaí go raibh sochraid fhial aici le trí leathbhairille. Agus bhí toradh maith go leor freisin ar an gcomórtas síoraí idir í féin agus a deirfiúr Neil, féachaint cé acu a gheobhadh airgead uachta an tríú deirfiúr, Baba, i Meiriceá. Is cosúil go bhfuair Pádraig Chaitríona airgead an uachta féin agus, ina theannta sin, go bhfuair sé airgead árachais Thomáis Taobh Istigh, chomh maith le ‘aguisíní’ ó Neil. Leáigh col Chaitríona le bean a mic nuair a chuala sí go raibh sí tar éis Neil a bhrú isteach sa tine. Chaith sí Neil sa tine! Chaith sí Neil sa tine! Mo ghrá í! Mo chuach í! (Cré na Cille 1970, 148). Tháinig deireadh ag an bpointe sin leis an gclamhsán a chuala muid ón gcéad leathanach amach faoi bhean a mic, í á chur ina leith gurbh í a bhí freagrach as spota salach ar a scaoilteog: Tá spota ar an scaoilteoig seo, is geall le práib shúí é. Ní hea. Lorg méire. Bean mo mhic go siúráilte. Is cosúil len a cuid pruislíocht é (Cré na Cille 1970, 13).

Tagann rath ar ghabhaltas Phádraig agus ar a chlann go luath (…nach bhfuil sé ag déanamh bun ar aon, bail ó Dhia agus ó Mhuire ar an bhfear! Ní raibh an oiread beithíoch ar a chuid talúna ariamh sa saol. Chuir sé dhá fhoireann muc amach le rídheireannas: muca móra millteacha a raibh ceathrúnaí chomh te orthu le bulóig ag an mbácús. Bloody Tour an’ Ouns é nach bhfuil beirt leis imithe ag coláiste! (Cré na Cille 1970, 255)). Níos deireanaí mínítear go bhfuil Pádraig ag déanamh teach ceann slinne!… teach dhá stór, fuinneogaí báighe ann agus muileann gaoithe le haghaidh solais ar an gcnocán… Dhá bhfeictheá an tarbh Rialtais a cheannaigh sé… deich bpunt agus ceithre scóir… agus tá sé ag brath ar leoraí a fháil le dhul ag rith móna (Cré na Cille 1970, 357). Tá sruth agus gaoth le Pádraig (Cré na Cille 1970, 25) tar éis bhás Chaitríona, cé gur i ngeall ar a bás agus ní amháin ina dhiaidh a thagann cuid den bhiseach. Déantar athmhuintearas idir Pádraig agus Neil. Bhí Caitríona sásta freisin nach le Neil a bhí a comharsa Tomás Taobh Istigh ag fanacht sular bhásaigh sé, ach lena mac sise. An léas solais is mó sa leabhar, áfach, agus an ceann a chrochann an leabhar suas i dtreo na réalta, is ea an grá rómánsach. Tá an leabhar ar maos i dteanga an ghrá agus sna hamhráin ghrá, fiú má bhaintear an bonn di níos minicí ná a chéile. Tá an-anailís déanta ag Gearóid Denvir ar na hamhráin sa leabhar.32 Tá línte as amhráin mar a bheadh curfá ag dul tríd; tá novelettes rómánsúla á scríobh; agus tá Pádraig Chaitríona tar éis iníon Nóra a phósadh in aghaidh thoil a mháthar i ngeall ar an ngrá rómánsúil. Cloisimid é sin ó mháthair bhean Phádraig, bean nach leasc léi an deis a thapú le Caitríona a lochtú agus ráiteas a dhéanamh a bhaineann an bonn go híorónta dá luí féin leis an rómánsaíocht:

Ní raibh an áit sách maith chor ar bith. Ba bheag an baol a bheadh ormsa m’inín a ligean ansin agus sé scóir spré le fáil aici, marach gur charghas liom a coinneál uaidh. Bhí riasc den rómánsaíocht thríom fhéin i gcónaí, agus ní bhfaighinn ó mo chroí cead a thabhairt do chúrsaí suaracha saolta a bheith ina dtreampán dodhréimeach dá ngrá cásmhar. Honest. Marach sin, a Dotie, meastú an ligfinn m’inín ná mo shé scóir punt isteach ar chupla póicín gágach Chaitríona Pháidín?

Cré na Cille 1970, 162

Mar sin féin, ainneoin na híoróine, phósadar le teann grá agus mhair an grá. Níorbh iad amháin a bhí gafa le grá rómánsúil agus bíonn an grá céanna milis agus searbh in éindí: chomh luath agus a d’imigh an máistir mór bhí a bhean ag lorg fear eile, a bhaineann an bonn go searbh íorónta den chaint a bhí déanta aici leis, faoi mar a d’inis sé, ach d’fhan seisean dílis di fiú tar éis an bháis:

Dúirt sí liom é… go mba doimhne a grá dom ná an fharraige; go mba dílse chinnte é na torgabháil agus fuineadh gréine; go mba bhuaine é ná tuile agus trá, ná na réalta agus ná na cnoic, arae go raibh sé ann roimh thaoille, réalt agus cnoc. Dúirt sí gurbh é a grá dom an tsíoraíocht fhéin… Agus ina dhiaidh sin, féacha fhéin go raibh an nathair nimhe ina croí. Gan mé faoi na fóide ach bliain… san am a raibh a móide dhá dtabhairt aici d’fhear nach mé… Mise, a céadsearc agus a céile, faoi na fóide fuara agus ise i mbaclainn Bhileachaí an Phosta…

Cré na Cille 1970, 188–189

Brian Mór féin, a cuireadh i láthair mar dhuine a chuaigh timpeall ag iarraidh bean ar bith le pósadh tráth, tá sé fós i ngrá le Caitríona, mar a bheadh grá buan daingean:

— Ara, cén bhrí ach an rud adúirt sé [Brian Mór] le Tomás Taobh Istigh ar bhású do Chaitríona: A Thomáis, a Aingil ghléigil arsa seisean, is minic a bheas ort féin, ar Neil, ar Bhaba agus ar inín Nóra Sheáinín a dhul go dtí an t‑úmadóir le bhúr sciatháin bhriste a dheasú, má thugann Dia dhaoibh a bheith ar aon fharadh léi siúd. Déarfainn gur caolsheans atá agamsa ar aon sciathán a fháil. Ní cheapfadh Caitríona go bhfuil mo “valuation” sách mór. Ach dar diagaí dhuit, a Thomáis, a choilm bheannaithe, níor bhaol do do chuid sciathán dá n‑éireodh liomsa áfach bheag ar bith de lóistín a fháil ina haice.

Cré na Cille 1970, 191

Thar aon scéal eile grá in Cré na Cille, is é an grá a thug sí d’fhear Neil, Jeaic na Scolóige, a mhíníonn iompar agus pearsantacht Chaitríona i gcaitheamh a saoil. Grá go héag atá ann. D’fhan sí i ngrá le Jeaic, ainneoin gur gortaíodh go dóíte í nuair a fuair Neil é le pósadh. D’fhág sé sin í lán le fonn díoltais, le gangaid agus le seirbhe. Ach, iontas na n‑iontas, tá léas beag dóchais aici sa deireadh thiar, mar is gaire anois do Jeaic í féin ná Neil, anois go bhfuil sé curtha sách gar di. Arsa Caitríona:

Duine gan aon ghangaide a bhí ann [in Jeaic] chuile lá ariamh. Marach go mba ea, thuigfeadh sé gur ag imeartas air a bhí an stroimpiléidín Neil, nuair a d’iarr sí air a pósadh. Tá Jeaic agamsa adeir sí. Fágfaidh muid Briain Mór agatsa a Chaitríona… Ach is gaire mise anois do Jeaic ná í fhéin. Féadfaidh mé labhairt leis i mo rogha uair.

Cré na Cille 1970, 282

Má léitear cás Chaitríona mar ghrá éagmuise a d’fhulaing sí i gcaitheamh a saoil agus a rinne suarach éadmhar í, is féidir an-chuid a mhaitheamh di agus a rá gur leagan den ghrá go héag é a scéal, fiú más dorcha, íorónta agus smidiríneach mar scéal é. Mura bhfuil an léitheoir sásta titim sin na meá a thabhairt di, fágfar an leabhar thar a bheith éadóchasach, le príomhphearsa nach bhfuil inti ó nádúr ach leagan searbh básmhar de Bhandia an Fhlaithis. An deacracht is mó a fheicimse, nach mór a admháil go bhfuil an téacs débhríoch toisc leaganacha éagsúla den fhírinne a bheith ag na pearsana éagsúla. Sampla é seo den fhírinne a bheith doiléir. Is é an breithiúnas a dhéanaim féin, áfach, go bhfuil go leor fianaise ann chun sochar an amhrais a thabhairt do Chaitríona. Luaim:

  • minicíocht dhioscúrsa na n‑amhrán tríd síos mar a bheadh curfá sa leabhar nach bhféadfaí a chur ina thost;
  • an feabhas ginearálta a tháinig ar scéal Chaitríona i gcaitheamh an leabhair, faoi mar a míníodh cheana;
  • an claonadh i saothar an Chadhnaigh cuid mhaith den bhonn a bhaint go híorónta de chomharthaí dóchais, ach gan an bonn ar fad a bhaint i gcónaí;
  • tá fianasie ar ghrá buan daingean Chaitríona ina leithéid seo de lúcháir agus de bheannacht uaithi, agus ar dheacair a áitiú nach raibh blas an fhíorghrá rómánsúil orthu a sháraíonn an íoróin agus an fiodmhagadh atá le cloisteáil in áiteanna eile:

    A Jeaic! A Jeaic!… A Jeaic na Scolóige!… Hóra a Jeaic na Scolóige, mise atá ann. Caitríona Pháidín… A Lucht an Phuint fuagraigí ar Jeaic na Scolóige! Abraigí leis go bhfuil Caitríona Pháidín ag glaoch air!… A Jeaic, adeirim!… A Shiúán an tSiopa, a Shiúán! Go gcuire Dia an rath ort a Shiúán, agus glaoigh ar Jeaic na Scolóige!

    Cré na Cille 1970, 284.

    Agus tá íocshláinte ann a chuireann rath ar a croí:

    A Mhuraed Phroinsiais, adúirt sí [Caitríona] liomsa, tá an frídín bainte as mo chroí, agus ní airím an t‑am ach an oiread le oíche cheoil, ó tháinig Jeaic.

    Cré na Cille 1970, 316
  • Anuas air sin uile, tá dearcadh an Chadhnaigh le feiceáil i bparaitéacs an leabhair ar bhealach eile seachas an cead cainte a thug sé do na pearsana éagsúla. An t‑aon áit a bhfuil stiúir an údair le feiceáil go díreach, murab ionann agus go hindíreach, teideal na n‑eadarlúidí. Tosaíonn siad leis ‘An Chré Dhubh’. Ach briseann an ghile amach faoin deireadh le hainm na headarlúide deireanaí: ‘An Chré Gheal’.

Beifear ann a léifeas an tromualach seirbhe mar a bheadh réalt dhorcha a shlogann gach léas solais i saothar an Chadhnaigh, á n‑iompú uile ina gcomharthaí laga íoróine. Ní mar sin a léimse iad, ach mar léasacha solais agus teasa i gcroílár an domhain fhuair. Ainneoin gur in Áit an Phuint atá Jeaic agus in Áit na gCúig Déag atá Caitríona, tá fós macalla le cloisteáil ó na scéalta rómánsacha ina gcuirtear na leannáin le hais a chéile tar éis bháis. Ainneoin nach gcasfaidh Jeaic amhrán di fós i ngeall ar a gheallúint do Neil, agus ainneoin nach bhfuil aon chaint ar chrois de ghlaschloich an oileáin á réiteach di (go deimhin is cosúil go bhfuil an ghlaschloich féin ídithe), fós tá tá an díomá ar fad sin iompaithe ina mhaith aici trí labhairt air mar shólás a bhí le roinnt idir í féin agus Jeaic, is é sin nach mbeidh crois ag ceachtar acu: ‘Mo chrois-sa ná do chrois-sa a Jeaic na Scolóige… Ní do ghlaschloich an Oileáin do chrois-sa ná mo chrois-sa…’ (Cré na Cille 1970, 364)

Is nós leis an gCadhnach an dubh agus an geal a mheascadh ina chéile trína shaothar. Tá codanna de dubh ar fad ach ní diostóipe é an t‑iomlán. Tagann Micil Ionarba ar ghrá le Meaig sa ghearrscéal An Beo is an Marbh33 ainneoin é a cheapadh nach raibh rud ar bith fiúntach i ndán dó, i ngeall ar a sheanaimseartha is a bhí sé; tagann leanbh nua ar an saol in eileatram in An Beo is an Críon.34 Cuimhnigh freisin ar aoibhneas parathasúil na scéalta bíoblúla ar thagair mé dóibh cheana: Rath agus Rinneadh. Agus i gcás scéalta áirithe eile, tá cuid mhaith díobh débhríoch, gan é a bheith soiléir an dubh ar fad iad, faoi mar a pléadh thuas i gcomhthéacs na héiginnteachta faoin bhfírinne. Mar sin, taobh thiar den sciolladóireacht agus den tsáraíocht agus den bhualadh bob ar a chéile — faoi fhiúntas na n‑uaigheanna, faoi thaephota agus cé léi í, faoi bheith ag oscailt litreacha a chéile, faoi cé tháinig go dtí do shochraid — ní fheicim go mbíonn rudaí dubh ar fad i gcónaí.

Is mar sin a fheidhmíonn an íoróin, faoi mar a fheidhmíonn aon chomhaitheantas idir dhá rud atá éagsúil ó chéile. Bíonn an dá chuid ann, fiú mura mbíonn ann ach an rian is lú de chuid amháin díobh. Uaireanta slogtar an ghile; sa chás sin is dóite an íoróin í. Uaireanta slogtar an dorchadas; sa chás sin bíonn slánú de chineál éigin ann. Go minic fanann an dubh agus an geal ann in éineacht, agus feictear dom go bhfuil dóthain i saothar Uí Chadhain lena rá go raibh luí áirithe aige le dóchas agus beatha.

Is mar sin a bhíonn an saol féin, thuas seal thíos seal. Bíonn an t‑olc agus an mhaith fite ina chéile. Tugann sé seo mé siar go dtí an t‑áiteamh a rinne mé thuas faoin léiriú atá déanta ar Chaitríona Pháidín agus ar mháthair an reacaire in Adhlacadh Mo Mháthar mar a bheadh leaganacha doilíosacha básmhara de thróp geal Bhandia an Fhlaithis. Ar ndóigh, níor gheal go hiomlán riamh é. Ní fheileann an péire dénártha do chuid mhaith den smaointeachas nua-aoiseach, don litríocht nua-aoiseach ná, dá ndéarfainn é, don litríocht thraidisiúnta. Bíonn an tromluí, agus bhí sé riamh, taobh thiar den rud niamhrach glé sa litríocht. Bhí an chailleach scanrúil sular luigh an flaith léi, á claochló ina bean óg álainn. Seánra na haislinge tríd síos, is iomaí sin méirleach agus arrachtach agus gruagach gránna a bhíonn ann, ag teacht chun buaice in Cúirt an Mheán Oíche. Mar a chéile le Cré na Cille, agus spéisiúil go leor bhí an Cadhnach an-tógtha le Cúirt an Mhéan Oíchecuramhír an phobail a thug sé air.35 Ní leor a rá go raibh galar dubhach cultúrtha ann i lár an fichiú haois ar thug Cré na Cille léargas air, cé gur fior sin, creidim. Ní leor a rá gur iompaigh an Cadhnach tradisiún Gaeilge Bhandia an Fhlaithis bunoscionn go hiomlán. Ba chirte a rá gur aithin sé, a bhuíochas dá íogaireacht shamhlaíochta féin, gur aithin sé go raibh síol dorcha laistigh den traidisiún sin, agus, ar bhealach caolchúiseach, laistigh de thraidisiún na Críostaíochta chomh maith céanna. Chuir sé cor nua sa slabhra téacsanna a shamhlaíonn comhaontú idir an bhean agus agus an talamh agus d’aimsigh sé bealach nua le scéal na titime a tháinig leis an tóir ar an eolas a insint — agus, b’fhéidir, é a shlánú; ní hamháin sin ach chruthaigh sé cor nua, leagan nua-aimseartha de scéal na titime dá chuid féin i litríocht na Gaeilge. Ba litríocht í sin a d’fhéach riamh, fearacht gach mórlitríochta eile, leis an gcothroime idir an mhaith is an t‑olc a thuiscint agus a rianadh. Tá a leithéid sa nath teanga a deir go mbíonn an duine marbh ‘ag déanamh cré’, nath a aithníonn dlúthbhaint an talaimh leis an mbás, ainneoin go samhlaítear an fhlúirseacht agus an torthúlacht léi freisin ó thús an traidisiúin. Baineann an chré leis an eaglais Chríostaí freisin, a mheabhraíonn don phobal go bhfuil an bás agus an milleadh anuas chugainn, i dteannta an tslánaithe. Déantar sin go sonrach le linn dheasghnátha Chéadaoin an Luaithrigh, tráth a mheabhraítear do na fíréin gur den chré iad agus go ndéanfar cré díobh arís. Má d’fhéach an Cadhnach leis an dubh a chur ina gheal orainn tríd an gcré a shamhlú agus a chasadh, léirigh sé freisin gur deacair an dá dhath a scaradh ó chéile. Dá íorónta é, is ábhar dóchais é gur leis an gcré gheal a chuirtear clabhsúr ar Cré na Cille.

Nótaí

  1. Alan Titley, An tÚrscéal Gaeilge (Baile Átha Cliath: An Clóchomhar, 1991), 312.
  2. Seán Ó Tuama, ‘A Writer’s Testament’, Ériú XXIII (1972), 242.
  3. David Greene, ‘Talk of the Dead’, Irish Times (27 Bealtaine 1950).
  4. Declan Kiberd, The Irish Writer and the World (Cambridge: Cambridge University Press, 2005), 49.
  5. m.sh. An tÚrscéal Gaeilge, 307; Liam Mac Cóil, ‘Living Voices from the Grave’, Irish Times (28 Nollaig 1996).
  6. m.sh. An tÚrscéal Gaeilge, 307; Liam Mac Cóil, ‘Living Voices from the Grave’, Irish Times (28 Nollaig 1996).
  7. Róisín Ní Ghairbhí, ‘I dTosach do bhí an Briathar: “Deacracht” Cré na Cille’, Canadian Journal of Irish Studies / Revue canadienne d’études irlandaises 34, uimh. 1 (2008), 45–52.
  8. Brian Ó Broin, ‘Máirtín Ó Cadhain’s Cré na Cille: A Narratological Approach’, Irish University Review 36, uimh. 2 (2006), 280–303.
  9. Bríona Nic Dhiarmada, ‘Utopia, Anti-Utopia, Nostalgia, Ó Cadhain’, Canadian Journal of Irish Studies / Revue canadienne d’études irlandaises 34, uimh. 1 (2008), 53–57.
  10. Máire Ní Annracháin, ‘Athchuairt ar an Duibheagán: An Eagna i Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain’, Léachtaí Cholm Cille XXXVII: Saothar Mháirtín Uí Chadhain (2007), 208–229.
  11. Seán Ó Ríordáin, Eireaball Spideoige (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, [1945] 1952), 56.
  12. Frank Sewell, Modern Irish Poetry: A New Alhambra (Oxford: Oxford University Press, 2000), 10.
  13. Máire Herbert, ‘The Sacred Marriage in Early Ireland’, Cosmos 7 (1992), 264–275; Máirín Nic Eoin, B’Ait leo Bean: Gnéithe den Idé-Eolaíocht Inscne i dTraidisiún Liteartha na Gaeilge (Baile Átha Cliath: An Clóchomhar, 1998); Gearóid Ó Crualaoich, The Book of the Cailleach: Stories of the Wise Woman Healer (Cork: Cork Uuniversity Press, 2006).
  14. Máire Mhac a’ tSaoi, ‘Léirmheas ar The Penguin Book of Women Poets’, Innti 5 (1982), 19–21.
  15. Peig Sayers, Peig: A Scéal Féin (Baile Átha Cliath: Clólucht an Talbóidigh, 1936). Luaite ag Lillis Ó Laoire i bpáipéar le linn comhdhála ar an gCadhnach in Ollscoil na hÉireann Gaillimh, 8 Aibreán, 2016.
  16. Alan Titley, An Bhean Feasa (Indreabhán: Cló Iar-Chonnacht, 2014).
  17. Ibid., 216.
  18. http://www.rte.ie/archives/category/arts-and-culture/2015/0312/686668-a-poem-for-ireland-winner/ [deimhnithe ar 25ú Mí Feabhra 2019].
  19. Máirtín Ó Cadhain, ‘Béaloideas’, Feasta (Márta 1950), 11.
  20. Máirtín Ó Cadhain, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (Baile Átha Cliath: An Clóchomhar, 1969), 40.
  21. ‘Athchuairt ar an Duibheagán’.
  22. Máirtín Ó Cadhain, Cois Caoláire (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1953), 64–72, 26–35, 36–63 faoi seach.
  23. Máirtín Ó Cadhain, An tSraith ar Lár (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1967), 32–40.
  24. Máirtín Ó Cadhain, An tSraith dhá Tógáil (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1970), 118–143.
  25. Ibid., 11–15.
  26. Ibib., 11–26.
  27. An tSraith ar Lár, 11–26.
  28. Máirtín Ó Cadhain, An tSraith Tógtha (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1977), 66–85.
  29. ‘I dTosach do Bhí an Briathar’.
  30. Cois Caoláire, 136–208.
  31. ‘Athchuairt ar an Duibheagán’.
  32. Máire Ní Annracháin, ‘Athchuairt ar Cré na Cille’, Léachtaí Cholm Cille LXXXVII (2007), 38–75.
  33. An tSraith ar Lár, 125–142.
  34. Ibid., 111–124.
  35. Máirtín Ó Cadhain, ‘Curamhír Phobal na Gaeilge’, Comhar 27, uimh. 12 (Nollaig 1968), 7–11.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar, de Chló Iar-Chonnacht agus d’RTÉ Raidió na Gaeltachta as ucht a gcead an t‑alt seo, agus an clár raidió, a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léacht Uí Chadhain Léachtaí ⁊ Cainteanna

Ó Chill go Cré: Léamh ar shaothar Mháirtín Uí Chadhain

Leis an Ollamh Gearóid Denvir.

Léacht Uí Chadhain 1986.

Foilsíodh an aiste seo i dtosach in Comhar, Eanáir 1987, 22–31. Athfhoilsithe in Léachtaí Uí Chadhain, Eag. Eoghan Ó hAnluain, An Clóchomhar, Baile Átha Cliath 1989, 134–51.

Tréith bhunúsach de chuid litríocht na Gaeilge ó thús ama, agus go deimhin de chuid mhaith de litríocht Bhéarla na hÉireann chomh maith, is ea an dáimh a léiritear inti idir an duine agus a cheantar dúchais. Ní mórtas cine amháin is bunús do ghné seo an dinnseanchais. Is cuid bhunúsach é de thaithí phearsanta agus de shaoldearcadh an ghnáthdhuine, cosaint, ar bhealach, ar an saol mór amuigh. Ní ábhar iontais ar bith, mar sin, nuair a thug Máirtín Ó Cadhain faoin scríbhneoireacht don chéad uair i bhfichidi déanacha na haoise seo gurb é pobal Chois Fharraige, an ceantar sin cois Caoláire a shíneas ó Chnoc na Cathrach siar le cladach go Ros a’ Mhil Cois Cuain, a chuir sé i láthair.

Tá bunáite na léirmheastóirí ar aon intinn faoi na lochtanna atá ar shaothar luath Uí Chadhain, go háirithe sa chéad dá chnuasach, Idir Shúgradh agus Dáirire (1939) agus An Braon Broghach (1948). Is geall cuid mhaith de na scéalta sa dá chnuasach seo le cuntas ó shaothar na n‑antraipeolaithe éagsúla a rinne cur síos, mar dhóigh de, ar shaol tuaithe (iarthar) na hÉireann, ó cheannródaíocht Arensberg go dtí teachtairí Árann, John Messenger agus a bhean. Déantar an inseacht chomh maith de réir mhodhanna traidisiúnta Gaelacha na litríochta réigiúnaí agus litríocht na hAthbheochana a bhí faoi lánseol ag an am. Is geall le hachoimre ar shaol an duine sa chomhthionól fuinniúil fuinte, local organic community Eliot a dtráchtann Ó Cadhain air in Páipeir Bhána agus Páipeir Bhreaca (1969), cuid mhaith den saothar luath. Is í aidhm an duine i saol seo an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte slí bheatha agus mhaireachtala a bhaint amach ainneoin, i bhfriotal Uí Dhireáin, mórchuid cloch is gannchuid cré i ndúthaigh dhearóil na muintire. An té a mbeadh neart coirp agus intinne aige, agus a bheadh cúramach, seasmhach, agus thar aon ní eile, seiftiúil i mbun a chuid oibre, bheadh leis.

Buanaíocht agus lonad Cinnte

Is é an talamh, a sheilbh agus a shaothrú, bun agus barr choraíocht seo an duine lena thimpeallacht d’fhonn a shlí bheatha a bhaint amach. Is é an gabháltas a thugas buanaíocht agus ionad cinnte d’fhear agus is comhartha follasach so-thomhaiste ar a dhul chun cinn sa saol (nó a mhalairt, ar ndóigh) an chaoi a n‑éiríonn leis an gabháltas sin a shaothrú. Is geall le fíoradh ar theoiricí Uí Chorcra maidir le tábhacht na talún i litríocht na Gaeilge an dáimh a airíos cuid de charachtair Uí Chadhain leis an talamh. Dúirt Nóra faoina fear Micil in ‘An Strainséara’: Bhí an cor caoin ina láimh i gcionn na talúna seo. Ba chomaoin dó: bhí muintir Chéide dhá dheargadh le naoi nglúin. Ba láidre fós a labhair a athair le Micil ar leaba a bháis:

Fágfaidh mé agat an geadán talúna, a Mhicil, adúirt sé. Tusa an naoú glúin de na Céide ann. Níl a shárú ar an mbaile — ná ar an gceathrú, dhá n‑abrainn é. Lig uait do bhean, a Mhicil. Lig uait do chapall, do bhó, do phéire bróg, do róipín láir agus do léine. Ach ná lig uait talamh mhuintir Chéide, dhá mba le greim fiacal aníos as d’uaigh a choinneofá é.

Grá paiseanta den chineál céanna don talamh féin atá le fáil i gcuid mhaith de shaothar Patrick Kavanagh, agus go háirithe in Tarry Flynn a foilsíodh den chéad uair in 1948, bliain roimh Cré na Cille:

Tarry’s face was half covered with mud from wiping the sweat off with wet muddy hands. If Mary Reilly saw him now what would she say? Not that at that moment he’d care, for now he was hot with a profounder passion… Even all the work he had done in that bit of a morning would tell in the meadow in winter. A powerful job.

I léirmheas a scríobh sé féin ar úrscéal seo Khavanagh, agus ar fiú é a lua sa chomhthéacs seo, dúirt an Cadhnach gurbh inseacht fhírinneach a bhí ann ar shaol an fheilméara bhig:

…murab ionann agus saol aoibhinn na tuaithe a léiríos colúnóirí páipéir nuaíochta nár oibrigh ariamh seachtain ar fheilm. Is é saol scrúdtha na tuaithe atá aige ar gach uile leathanach: an chré scrúdtha, an cholainn scrúdtha, an croí atá dhá scrúdadh ag an iomarca carnaoiligh agus ag teirce bláthanna. Is é an sású is mó ag Tarry ar ghorta seo a spride a chroí a líonadh le snua agus le baladh na bhfialus. Tá fiaile ar feadh an leabhair.

Aisteach go leor, is in intinn mná a chuir an Cadhnach féin an ráiteas is paisiúnta dá chuid, b’fhéidir, faoin talamh nuair a dúirt Mairéad in ‘Ciumhais an Chriathraigh’:

É a thriomú. Cuid suntais a dhéanamh dhe. An saol a chur ag caint air amhail is dá mba ar niamhinín é nó ar éachtmhac. Cuimhne a bheith ar a saothar fós mar bhí anois ar amhrán shaobhfhile éicint den tseanaimsir. Í féin a fhágáil ina haisling bhuain ar chlár an chriathraigh le léamh ag an té a thiocfadh…

Sampla maith den saothar luath ina bhfeictear an duine ag sracadh leis an talamh is ea an gearrscéal traidisiúnta ‘Aois na hÓige’ sa chéad chnuasach, Idir Shúgradh agus Dáirire. Ainneoin gurb é téama an scéil taithiú an duine glúin i ndiaidh glúine le cruatan an tsaoil i nGleann na nDeor ar theacht in inmhe dó, agus an neamhaird in athuair (más fíor) ar fhurú is luain an tsaoil ina sheanaois, is mó go mór an bhéim a chuirtear ar chúlra agus ar láthair ná ar eachtraí an scéil féin, gan trácht ar shruth smaointe Sheáinín, an príomhcharachtar. Ceithre radharc as saol Sheáinín, ‘The Four Ages of Man’, atá sa scéal, iad uilig suite sa mhóinéar céanna agus an féar á shábháil. Feicimid é ina phataire beag aerach, ina leaid óg inchúntach, ina fhear tí is urláir agus ar deireadh thiar ina sheanduine craplaithe cráite, a thuig go raibh siocair mhaith luachmhar le síorchrácamas na hoibre i mbraighdeanas seo Ghleann na nDeor:

Níor den duine an furú: ba bhua ó Dhia é in éadan gleacaíochta imeartha an áibhirseora. Sciath cathaithe an talmhaí is an oibrí é. Rosc saighdte an tsoiscéalaí é. Tearmann an imní is an bhróin é. Truaill is taisce na firiúlachta is an fhuinnimh dhaonna é, a bheadh ina mbréagáin ag ainsprideanna dá uireasa… Cén ghair a bhí ag Ádhamh gan a dhul thar na haitheanta má bhí an saol chomh sámh aige is a bhí ráite leis! Is b’fhacthas do Sheáinín go raibh an tsíorchruóg mar leannán na síorghuí i saol na ndíthreabhach.

Micreacosma de shaol an duine sa chomhthionól fuinniúil fuinte is ea scéal Sheáinín, agus ainneoin bhlas na seanmóireachta ar an sliocht sin, agus ainneoin laigí follasacha i gcarachtracht agus i modh inseachta an scéil, is éard atá ann gaois chomhchruinnithe na muintire a seachadadh anuas ó ghlúin go glúin mar chuid bhunúsach de shaoldearcadh an duine féin agus an phobail dar de é. Síneann an scéal siar thar chúig ghlúin agus leanann gach glúin díobh an patrún céanna saoil. ‘Inchúntacht’ an eochairfhocal. Is geall le rite de passage, le teacht i seilbh ar oidhreacht oidhiúil an úill, an dara radharc ina bhfágann Seáinín soineantacht Thír na hÓige nó go scaoiltear isteach é i saol réalach na síorchruóige. Seoltar gairm dhúchasach na talmhaíochta ó ghlúin go glúin sa bhealach traidisiúnta, agus is suntasach an ní é nár tháinig aon athrú ar na modhanna oibre, ar na huirlisí ná ar dhearcadh na gcarachtar éagsúil ar an saol in imeacht chúig ghlúin an scéil. Ní hamháin gur cuid dá chéile iad na carachtair uilig ach is mar a chéile iad. Comhainm Sheáinín é Johnny óg, mac a mhic, agus tig linn a bheith cinnte gurb athleagan de shaol a sheanathar a bheas ag an bpiodarlán óg. Ná déan nós agus ná bris nós. Mar a dúirt Micil in ‘An Strainséara’ ag trácht ar chur na bhfataí:

Mar seo a rinne mise le leathchéad bliain é… Mar seo a chonaic mé chuile dhuine ar na bailte dhá dhéanamh. Mar seo a níodh m’athair é. Agus mo sheanathair…

Ní ribín réidh ar bith a bhí sa saol seo, síorsclábhaíocht an gharraí, an phortaigh is an chladaigh, ach an té a bhí in ann cruachan a dhéanamh in aghaidh na hanachan (nathán agus tuairim bhunúsach i saothar Uí Chadhain) tháinig sé slán, agus bhí sin fíor sa chruinne bhaineann agus sa chruinne fhireann araon.

Teacht in Inmhe

Má tháinig Seáinín in inmhe, má chuaigh sé sna fir in ‘Aois na hÓige’, is féidir a rá go ndeachaigh Nóra Liam Bhid sna mná sa scéal ‘An Bhearna Mhíl’ i ndara cnuasach Uí Chadhain An Braon Broghach. Cleamhnas ar an sean-nós a rinne a hathair di le boicín Achréidh, pósadh den chineál, is dóigh, a raibh an méid seo le rá ag Liam P. Ó Riain faoi ina leabhar The Pope’s Green Island:

Marriage was viewed by the whole countryside much in the same light as trucking with cattle at a fair. The daughter was reserved for the highest bidder, no matter if he was a physical or mental degenerate. The guiding principle resolved itself into ‘Is it a good match?’

Nó mar a dúirt Beairtlín, buachaill aimsire Liam Bhid, fear an bhearna mhíl a mbíodh Nóra ag suirí go soineanta leis:

Ná bíodh cumha ar bith ort. Is maith an mhalairt agat fuíoll na bhfuíoll agus do chomhairle féin anseo ar chlár an Achréidh thar is carracáin agus sclábhaíocht an Aird Bhig…

Ní hamháin sin ach thuig Nóra í féin an méid sin freisin:

B’fheasach do Nóra go mba theach ‘te’ é. B’fheasach di mura mbeadh gurbh ea nach gcuirfeadh a hathair ‘ann’ í, tar éis a liachtaí boicín a d’eitigh sé fuithi, agus an spré a bhí aici. Chuaigh driog fuaicht tríthi ar chuimhniú di nach mbeadih inti feasta ach ball acara de bhaill acara an tí sin.

Thuig sí ar deireadh thiar gurbh earra indíolta í ar mhargadh an phósta agus nach raibh sa phósadh féin ach:

…snaidhmeadh dhá anam le cuing spioradálta is colannda an aontís agus an chéileachais i riocht is go mbuanófaí foinse beatha an tí.

Tá an scéal suite i dteach an fhir ar an Achréidh an mhaidin tar éis na bainise, agus baineann sé leis an gcaoi a ndearna Mrs Ryan de Nóra Liam Bhid. Bean tí is urláir a bheadh inti feasta, í neamhspleách ar thosaíocht a hathar, agus maidir lena stádas nua ní raibh ansin ach an méid a bhí dlite d’iníon fhear airgid. Pé ar bith cén caidreamh a bhí aici le Beairtlín ní grá a bhí ann a bhféadfadh aon bhláth teacht air faoi shéala an phósta agus thuig Nóra féin sin. Ní de thimpiste a fuair sí caidéis dá bhearna mhíl ar an ócaíd ar tháinig an tuiscint sin chuici agus gurbh ag an bpointe sin a ghlac sí col den chéad uair leis an máchail choirp sin ar samhail í den bhearna stádais a bhí eatarthu beirt. Is ionann caidéis sin Nóra agus tús fáis di féin. Fearacht Sheáinín ina phutach inchúntach i ngarraí an fhéir ag dul sna fir, bhí Nóra anois ag dul sna mná, ag sealbhú na ndualgas banda, agus ba chuid bhunúsach de sin Beairtlín a fhágáil ina diaidh. Ag deireadh an scéil agus a fear nuaphósta ag srannadh codlata ina chathaoir le cois na tine thug Nóra faoi deara nach raibh a chroiméal tiubh ag clúdú aon bhearna mhíl. Fear slán a bhí in Máirtín Ó Riain ní hionann is Beairtlín gona mháchail cholúil. Ar fheiceáil an mhéid sin di, shealbhaigh Nóra a cinniúint go fonnmhar, más go faiteach féin freisin é, mar bhean phósta. Déanfaidh sí bonn agus beidh sí ina máistreás. Má tá piorachaí féin le fulaingt aici — agus sin oidhreacht an Úill, mar a shonraigh Seáinín — tuigimid go dtiocfaidh sí slán trína rôle mar bhean i súile an phobail, arb iad a súile féin anois iad, a shealbhú. Agus, mar a fheicfeas muid ar ball, sin rud annamh i saothar Uí Chadhain, agus an saothar luath féin san áireamh, dóchas a bheith ag an duine go mbéidh rith an ráis leis.

Slis den Mhaide

Ainneoin nach den aicme chéanna shóisialta sa phobal thiar iad le Nóra, sliseacha den mhaide crua céanna iad Bríd in ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’ agus Mairéad in ‘An Taoille Tuille’. Má tá síol na féinaithne, tuiscint sin an duine ar a shainiúlacht indibhidiúil féin, mar mhalairt ar ionad nó rôle réamhbheartaithe, i gcuid de smaointe dílse Bhríd le linn a haistir go Gaillimh, níor dhiúltaigh sí dá rôle mar bhean agus mar mháthair ainneoin an chrácamais a chuaigh leis. Go deimhin féin, feictear faoi chaithréim í i ndeireadh an scéil agus réimeas dorcha na hoíche cloíte aici. Lón bóthair don saol roimpi i leaba ualach doilís a bhí anois ina cliabh, díol a cothaithe féin agus cothú a cúraim — ábhar sásaimh do bhean agus do mháthair chlainne. Maidir le Mairéad, más le grá féin a phós sí Pádraig, ní raibh sí i bhfad sa chladach gur thuig sí go mba chumasaí go mór dlí ceannasach an chomhair ná grá a leaba theolai pósta, áit a bhfeictear í i dtosach an scéil. Ba Iéir di ón tús an rôle a bhí roimpi, an dualgas banda a bhí uirthi. Deir sí luath go maith sa scéal agus í ag dul sa chladach:

Céard í sclábhaíocht na farraige ach cuid den scIábhaíocht a gcaithfidh mé mé féin a thaithiú léi arís? Cé measa í ná sclábhaíocht an phortaigh, sclábhaíocht iompair agus oiliúna má gheallann Dia clann dom.

Caint bhreá ach nach raibh cíos ar bith sa leaba uirthi. Is mór idir an dearcadh rómánsúil sin ar chrácamas oibre an tsaoil thiar agus réalachas dheireadh an scéil. Déantar idirdhealú soiléir tríd síos idir réimse na mothuchán daonna agus réimse an iompair phoiblí. Bean agus fear tí a bhí sa chladach, agus iad faoi dhlí ceannasach an chomhair ann: fágadh lánúin na leapa mar a bhfacthas i dtosach an scéil iad, sa bhaile. Plúchann dualgas poiblí an chomhair mothucháin an duine aonair, mar is léir ón eachtra seo:

Den chéad uair inniu d’ardaigh Pádraig a cheann agus d’fhéach idir an dá shúil ar Mhairéad. Thug sé obainn ar rud éicint a rá ach dhaingnigh na liopaí arís sular tháinig an chaint. B’fhurasta aithint do Mhairéad go gcoiscfeadh sé an saothar sin di, dá bhféadfadh. Guaim chumasach an chomhair a cheansaigh an croí a bhí ag splancadh ina shúil ar an ala sin.

Ainneoin an ghrá idir Mairéad agus Pádraig tá rôle an duine sa phobal níos bunúsaí agus níos tábhachtaí ná aon bhraistintí pearsanta. Sin an tuiscint a thugas an duine slán i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte. An fear nó an bhean a dhéanfas cruachan in aghaidh anachain an tsaoil éireoidh leis sa deireadh.

Ní tada é rôle an fhir i gcomórtas le rôle seo na mná más cuidsúilí poiblí féin é. Níl aon chiapadh ná aon fhulaingt air seachas sclábhaíocht ghaisciúil na lái, na speile, agus an tsleáin — agus is léir ó ‘Aois na hÓige’ nach aon fhál go haer teacht slán ach an chruachan chuí a dhéanamh. An fear a chuirfeas san earrach bainfidh sé san fhómhar, agus ní casta ná sin an chruinne fhireann i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte — nó ba chirte a rá gur mar sin a bhí i saothar Uí Chadhain anuas go dtí Cois Caoláire agus a thríú cnuasach sin a chur san áireamh. Is in An tSraith ar Lár agus sna cnuasaigh a lean a chuirimid fíoraithne i gcéaduair ón taobh istigh ar na fir, i scéalta ar nós ‘Beirt Eile’ agus ‘An Beo agus an Marbh’, a bhaineas leis an seansaol, agus i leithéidí ‘An Eochair’, ‘Fuascailt’, ‘Fuíoll Fuine’, ‘Ag Déanamh Marmair’, ‘Idir Dhá Chomhairle’ agus ‘Ag Déanamh Páipéir’, a chuireas na laochra nua-aoiseacha cathrach i láthair. Ní bréag ar bith a rá gur beag féineolas atá ag carachtair Uí Chadhain sa saothar luath, a bhaineas lena phobal dúchais; agus an méid de atá in An Braon Broghach is i measc na mban atá sé le fáil. Mar a dúradh cheana, típeanna atá i mbunáite na gcarachtar, samplaí ionadaíocha dá gcineál féin ina bpobal féin trí shúile duine de dhúchas an phobail chéanna.

Cealú ar Phearsa

Ní dóigh gur mó ná sásta a bheadh feiminigh radacacha an lae inniu le leithéidí Nóra, Bhríd ná Mhairéad. Ní hamháin gur ghéill siad do dhearcadh fireann ar an saol agus gur ghlac siad le ceannús ceann na bhfear, ach shealbhaigh siad an saol sin go coinfheasach murar go fonnmhar amach is amach é. Déarfadh an feimineach gur cealú ar phearsa shainiúil na mná mar dhuine ar leith inti féin atá sa ghéilliúint seo. Ach ón taobh amuigh ráiteas den chineál sin: ní hí fianaise na taithí atá ann, taithí mhná an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte a rinne cruachan agus a chomhlíon a ndualgas mar ba léir dóibh féin é taobh istigh de dhlíthe neamhscríofa na muintire. Thuig siad ní hamháin cé dar díobh iad, ach cérbh iad féin. Ba léir dóibh an t‑ionad ba dhual dóibh ina gcruinne féin. Má bhí gleic sin na muintire crua — ar an mbean go háirithe — bhí sí cinnte agus is iomaí carachtar i saothar Uí Chadhain, ó Cois Caoláire ar aghaidh go mór mor, a shantódh an chinnteacht sin.

Tá sé ráite ag Alan Titley, i Léacht Uí Chadhain 1981, go ndearna Máirtín Ó Cadhain scríbhneoir nua-aoiseach de féin uair éigin le linn na bearna fada idir Cois Caoláire (1953) agus An tSraith ar Lár (1967). I gcead d’Alan, agus a bhuíochas d’Éamonn de Valera agus do rialtas na Poblachta ag an am, ba mhaith liom an dáta sin a chur siar achar blianta agus saoire Uí Chadhain i Sibéir na hÉireann, Campa Géibhinn an Churraigh le linn an dara cogadh domhanda, a chur san áireamh. Tá a fhios againn ó na litreacha a scríobh sé chuig Tomás Bairéad agus ó thagairti eile thall is abhus go ndearna Ó Cadhain an t‑uafás léitheoireachta le linn na tréimhse ‘ollscolaíochta’ (mar a dúirt sé féin) seo. Ansin, sílim, a cothaíodh an cumas agus an tsamhlaíocht a chuir ar fáil Cré na Cille (1948) agus Cois Caoláire a bhfuil lorg an nua-aoiseachais, a dtiocfadh bláth chomh foirfe air sna sraitheanna éagsúla ina dhiaidh sin, le sonrú go láidir orthu. Mar a dúirt Alan Titley sa léacht chéanna, is deacair an téarma ‘nua-aoiseach’ a shainmhíniú. Ceist choinfheasa agus bhraistinte é idir údar agus a shaothar. Ní chuimhneodh carachtair Uí Chadhain sna scéalta luatha a foilsíodh sna hirisí ná i scéalta Idir Shúgradh agus Dáiríre ar mhalairt cladaigh a chuartú ná a shantú. Ní rithfeadh an smaoineamh leo fiú go bhféadfaí sin a dhéanamh. Is beag nach ionann an cás do mhuintir An Braon Broghach, sna scéalta tuaithe ar a laghad ar bith: má bhí an saol crua, ghlac siad leis agus dhíbir siad aon smaointe craiceáilte faoina mhalairt a chuartú.

Léargas Eile

I gcomórtas lena shaothar go n‑uige sin, léargas eile ar fad ar an bpobal thiar atá in Cré na Cille, léargas an ‘Joycean Smutmonger’ mar a tugadh ar Ó Cadhain más fíor tuairisc Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca. Ní he an pobal a d’athraigh, ach an léargas ba mhian leis an scríbhneoir a thabhairt ar réimse áirithe de shaol an duine ina ghné Chois Fharraigeach. Ní mó ná gur thaitin an léargas le bunáite na léirmheastóirí luatha. Seo mar a scríobh ‘Spailpín ar an Achréidh’, critic Ar Aghaidh:

Seo í an tríomhadh leabhar cheana fhéin ag an Údar céadhna ’s gan é ach óg, bail ó Dhia air. Sé’n truagh gur sa gcló Rómhánach atá sí. Go deimhin ní gádh dhom innseacht dh’aon dhuine a léigh aon cheó dhár sgríobh Máirtín cheana go bhfuil togha na Gaedhilge innti. Móran chuile fhocal beag is mór, coitcheannta agus neamh-choitcheannta, dá bhfuil ó Bhearna na Gaillimhe go Cárna pacáilte i mbéil ochtmhar nó naonbhar. ’Se sin aon cheann aca is féidir a chur sa gcaismirt… ’sí Gaedhilge Chois Fhairrge agus an taobh tíre sin siar atá innti. Gan bhuidheachas duit is tú dhá léigheamh bheitheá ’cuimhniú ar bhaile beag eicínt thiar annsiúd… Ní leigeann an tÚdar ar fhéin gur be fhéin atá ’déanadh na cainnte. Tá sí curtha i mbéil daoine eile aige. Go leor dhi nach gcuirfinn i mbéal an mhada. Is mór an eagchóir ’tá déanta ar fhéith na samhlaidheachta aige. Dhá mbeadh fearamhlacht ins an Údar is é fhéin a bheadh ar a’ bpríomh-pháirtí sa leabhar a’ déanadh na cainnte, ar chaoi ar bith gan cuid dho na ráidhte úd ’tá innti a chuir i leith aon-dhuine sa tír seo beo ná marbhú sa nGaedhealtacht ná taobh amuigh dhi. I leith sídheóg ná púca ná aon fheithideach dár chruthaigh Dia. Níor chuala mise a leithide siúd dho chainnt ariamh. Má chualas ba ag roighneadóirí ceart críochnuigh ar chúla téarmaí é. Ní bheadh mná ná páistí ag éisteacht. Féach ins an leabhar seo tugtha dhon phobal le léigheamh iad. Tá súil le Dia agam-sa nach mbeidh an leabhair seo le fághail ag an bpobal nuair a bheidheas mo chuid páisti fhéin fásta suas le conghnamh Dé. Ar leath. 15 feicfe tú ‘gan bhréig gan mhagadh tá racht breá bogúrach ag Bid Shorcha mara raibh sí ró-óltach’. Nach ‘bhí racht’ i n‑áit ‘tá racht’ a b’fhearr. Freisin cén uair a chonaic tú bean ró-óltach sa nGaedhealtacht?

Lean an spailpín air gur liostáil sé lochtanna eile an leabhair idir bhotúin teanga agus stíle, dar leis, gan trácht ar fheall Uí Chadhain ar nósanna agus ar mhoráltacht mhuintir na Gaeltachta. Mar fhocal scoir dhearbhaigh sé:

Ní ar nós Cré na Cille a dhathaigh an Piarsach ná a chairde Gaedhilgeóirí na Gaedhealtachta. Ní ag casadh míola ná sneá le chéile a chuir sé iad.

Cré na Cille

Is iomaí léamh is féidir a dhéanamh, agus a rinneadh, ar bhuntéama Cré na Cille — aoir shóisialta; cáipéis réalaíoch shóisialta; sciolladh maslaitheach ar mhuintir na Gaeilge agus na Gaeltachta; athbheo ar sheanchreideamh bealoideasúil faoin saol iarbháis; fiú iniúchadh meitifisiciúil à la Beckett ar an mbás beo. Bíodh is go bhfuil gnéithe áirithe de na téamaí sin le sonrú ar an leabhar, níl aon léamh acu sásúil go hiomlán as féin. Ainneoin shuíomh na reilge níl aon iarracht in intinn na gcarachtar sa leabhar ar iniúchadh de shórt ar bith a dhéanamh ar staid iarbháis an duine ná ar aon tráchtaireacht a dhéanamh ar an idirdhealú, más ann dó, idir slí na bréige agus slí na fírinne. Ní haon mhíshuaimhneas meitifisiciuil ná spioradálta atá ar Chaitríona ná ar na corpáin eile, ná, ainneoin ráiteas an Fhrancaigh, aon ennui i sainchiall fhealsúnta agus liteartha na haoise seo. Arae ní ráiteas é Cré na Cille faoi ionad an duine sa chruinne tar éis a bháis, ná iarracht an duine teacht chun réitigh lena bhás pearsanta féin, ná fós bás beo à la Beckett. Más in am ‘de shíor’ atá comhrá na cille suite ní léir sin do na carachtair, agus bheadh sé iomarcach, sílim, a bhaint as an méid sin amháin gur stasis nó breithiúnas síoraí chun na beatha gan fiúntas, ‘anti-phurgadóir de chuid Dante agus Beckett’, mar a dúirt léirmheastoir amháin, atá in Cré na Cille. Níl aon leid den chineál sin coinfheasa le fáil i measc chorpáin na cille, pé ar bith céard faoi Stoc na Cille nach gcloiseann na corpáin fiú má chaitear éisteacht leis, más fíor dó féin. Mar a shonraigh Breandán Ó Doibhlin in ‘Athléamh ar Chré na Cille’ i Léachtaí Cholm Cille 1974, ceann de na píosaí léirmheastóireachta is cumasaí, dar liom, a rinneadh ar shaothar Uí Chadhain, ciúta grinn, deis scigthe, atá i suíomh an leabhair sa reilig, ní hionann is bunphrionsabal meitifisice. Bíodh gurb é léargas na coiméide é, tagann an tuairisc ar an bpobal leis an léargas a fhaighimid ó Idir Shúgradh agus Dáiríre agus An Braon Broghach ina gnéithe tuarascálacha: tábhacht na talún agus an chaoi a mbraitheann saol an duine air gona thionchar ar chúrsaí breithe, bainise agus báis; rôle an fhir agus na mná an tábhacht ní hamháin leis an dul chun cinn ach le comharthaí sóirt na héadála a bheith le feiceáil ag muintir an bhaile; an t‑aicmeachas sóisialta agus an meas ar stádas an duine atá le sonrú ó chéadabairtí Chaitríona go críoch an leabhair áit a bhfágaimid í faoi amhras cráite an crois cheart chuidsúileach ‘de ghlaschloich an oileáin’ a bheas uirthi.

Taobh Míthaitneamhach

D’fhéadfaí a rá gur micreacosma den taobh míthaitneamhach de shaol tuaithe na hÉireann mar a fheictear é i gCois Fharraige atá in Cré na Cille gona thrácht ar mhionchúraimí suaracha an ghnáthdhuine ina ghnáthshaol: aighnis faoi chúrsai talún, creidimh agus polaitíochta; saint agus éad; comharsana agus daoine muintreacha in aghaidh a chéile; gaisce áibhéalach an duine as a chumas agus a fhiúntas féin, agus taobh eile an bhoinn sin, cúlchaint agus biadán d’fhonn an duine eile a chur síos agus a bheith cab dá réir os a chionn. Ar bhealach i bhfad níos forbartha ná atá le feiceáil sa saothar luath, cuirtear fuil agus feoil ar charachtair áirithe, idir chorpáin agus dhaoine atá os cionn talún i gcónaí, trí bhíthin chaint dhílis na gcorpán. Thar aon ní eile, tuigimid gur pobal dlúth ina chéile iad pobal Cré na Cille áit arb eol do chách ní hamháin scéal a chomharsan ach stair a mhuintire siar sna ghlúine. Mar a dúirt an fear a sháigh a chomharsa leis, agus an súgradh tríd an dáirire:

Ó bhí tú le sáitheadh b’fhearr don chomharsa a dhéanamh ná don strainséara. B’fhada uait a bheadh an strainséara curtha: ar chlár gléigeal an Achréidh, b’fhéidir, nó thuas i mBaile Átha Cliath, nó thíos in Íochtar Tíre. Céard a dhéanfa ansin? Féacha an sásamh atá agat ag géaraíocht anseo ormsa. Agus dhá mba é an strainséara a bheadh curtha le t’ais, bheitheá i dteannta d’uireasa fios céard a chaithfeá ina bhéal, nuair nach mbeadh eolas ar a sheacht sinsir agat?

Is é an t‑eolas seo ar ghnóthaí na comharsan a fhágas aighneas Chaitríona agus Neil ní hamháin ina aighneas pearsanta idir beirt deirféar ach ina scéal pobail a bhfuil eolas ag madraí an bhaile air agus muintir an bhaile, fiú, á chothú agus ag cur leis. Ag seo chomh maith an difríocht bhunúsach idir carachtair Cré na Cille agus carachtair Bheckett: ní daoine gan ainm, gan fréamhacha, gan tuiscint ar an dream dár díobh iad carachtair Cré na Cille ainneoin a lochtanna iomaduila mar a nochtas Ó Cadhain iad. Tuigeann Caitríona Pháidín go maith cé hi féin. Go deimhin, is féidir a áiteamh gurbh as sin a d’eascair cuid mhaith dá cuid fadhbanna sa mhéid is go raibh meas rómhór aici uirthi féin, gur chuir sí a súil thar a cuid, agus nuair a theip uirthi go raibh údar magaidh agus mioscaise ag an bpobal as a titim. Ní hamháin sin, ach is pearsana so-aitheanta iad Caitríona, Tomás Taobh Istigh, An Máistir Mór agus go leor eile in Cré na Cille, baill de phobal so-aitheanta, agus tá eolas agus aithne ag an bpobal sin orthu, ní hionann is carachtair Bheckett a mhaireas de shíor i riocht éiginnte na hintinne. Fiche bliain i ndiaidh Cré na Cille, le foilsiú na scéalta cathrach in An tSraith ar Láir, An tSraith dhá Tógáil agus An tSraith Tógtha is ea a tháinig na neamhdhaoine gan aimn gan sainiúlacht indibhídiúil dá gcuid féin à la Beckett agus Kafka chun cinn i saothar Uí Chadhain.

Suarachas an Duine

San am céanna, áfach, is mór idir Caitríona Pháidín agus mná fadfhulangacha An Braon Broghach, Nóra, Mairéad agus Bríd a casadh cheana orainn, agus is féidir forás Uí Chadhain mar scríbhneoir idir an saothar luath agus Cré na Cille a fheiceáil sa difríocht eatarthu. Is é teachtaireacht Cré na Cille, murarb ionann is an dearcadh ar an duine sa saothar go n‑uige sin: go bhfuil an duine suarach gan mhaith, gur mar sin atá agus gur mar sin a bheas. Ní athrófar a nádúr agus leanfaidh an saol mar atá. B’fhéidir gurb é seo an stasis agus an t‑am síoraí ina mairimid ainneoin na mbrat a thriailimid a chur umainn lena chlúdach, mar dhóigh de — leabhar an scríbhneora, focla móra an Ghaeilgeora ar fiú pionta gach ceann, nó cultúr na gcos lofa. Mairimid ar fad faoi mheon ‘murach murach’ an dreama a dúirt ag deireadh Cré na Cille ‘Dhá mairinn scathamh eile’. Dá mairfidís féin tuigimid gurb é an scéal céanna a bheadh le haithris in athuair acu. Ag sin an fáth nach dtagann, mar a shonraigh Seán Ó Tuama, aon fhorbairt ar na carachtair in Cré na Cille. Ní thig leo forbairt arae níl an t‑athrú bisigh sin ar chumas an duine.

Ainneoin go gcreidim gur beag gné mheitifisiciúil atá le sonrú ar Cré na Cille, ní mór a admháil, mar atá tugtha faoi deara ag roinnt léirmheastóirí, go ndéantar comórtas ag pointe amháin sa leabhar idir an reilig agus campaí géibhinn na nGearmánach, agus gur féidir a bhaint as sin gur braighdeanach de shórt éigin é an duine sa saol seo. Bhí leidí fánacha den chineál céanna le sonrú roimhe sin i scéalta ar nós ‘Leatrom na Cinniuina’, ‘Mac Rí na nDeachmann’ agus ‘Gan Murcha gan Mánas’ (Idir Shúgradh agus Dáiríre) agus in ‘Tnúthán an Dúchais’ agus ‘Ag Dul ar Aghaidh’ (An Braon Broghach). Sainscéalta Cadhnacha iad seo a thráchtas ar dhubhchinniúint an duine i saol cruálach leatromach, ach más ea féin is mó den sonas ná den donas, den sásamh (dá theoranta féin é) ná den chrá croí atá sa dá leabhar chéanna.

Dúirt mé ar ball beag nach ionann coinfheas Cré na Cille agus coinfheas an tsaothair roimhe, ó thaobh léargas an údair. A mhalairt a bheadh fíor faoi na carachtair. Thuigfeadh Caitríona Pháidín, Nóra, Bríd agus Mairéad. Seans maith fiú go bhfaighidís píosa dá teanga dá mbeidís ina gcomharsana aici. Ach ní thuigfeadh sí leithéid Mhairéad in ‘Ciumhais an Chriathraigh’ (Cois Caoláire) go deo. Ó chéadabairt an scéil sin mar a foilsíodh in Comhar é (Nollaig 1945) agus sa chnuasach Cois Caoláire, táimid i réimse eile braistine agus coinfheasa. Bhí chuile dheis ag Mairéad ón tús leanúint le patrún saoil a muintire mar a rinne na mná a chonaic muid go n‑uige seo. Fearacht mná tíriúla Loideáin sa scéal ‘An Taoile Tuille’, rúpálaí maith oibre a bhí inti agus bhí gabháltas réasúnta, mar a déarfadh lucht déanta cleamhnais, ‘ag dul léi’. In aonturas, is cosúil, a thug sí cúl leis an saol pósta nuair a d’eitigh sí Pádraig Dhaithi gan fáth gan údar soiléir. Déarfadh feiminigh an lae inniu gur deis chun saoirse a leithéid de chinneadh coinfheasach agus is fíor sin. Ní haon chinneadh deimhneach dá leithéid a bhí ann i gcás Mhairéad, áfach. Chuaigh sí i leataobh ón saol agus ó chomhluadar daoine de réir a chéile ar an gcriathrach: lata sa gcaiseal seo di ba thír theiriúil, ba chríoch námhadúil lámh chabhrach ná béal comhairle ar bith eile. Cineál príosúin a bhí sa chriathrach di, agus tá an scéal breac le tagairtí do ghlais, do bhuaracha, do rópaí ceangail, agus go háirithe don mhaide éamainn a chuireadh Mairéad le doras an tí chuile oíche. Mar a dúirt sí le Neainin nach gcaithfeadh oíche ina leithéid de theach cúlráideach léi féin: Tá doirse agus boltaí dúshlánacha air…

Bonn ar aon le braighdeanas seo Mhairéad in earrach, samhradh, fómhar agus geimhreadh an chriathraigh, tá braighdeanas de chineál eile á fhulaingt aici, braighdeanas a gnéasúlachta féin a chuir sí faoi chois ariamh le ráig oibre, agus nár dúisíodh go dtí eachtra na bainise achar gairid roimh imeachtaí an scéil. D’uasaigh sí a mianta nádúrtha mná (i súile an phobail, ar ndóigh) tríd an saothrú a rinne sí ar an gcriathrach:

É a thriomú. Cuid suntais a dhéanamh dhe. An saol a’ chur ag caint air amhail is dá mba ar niamhinín é, nó ar éachtmhac… Í féin a fhágáil ina haisling bhuain ar chlár an chriathraigh le léamh ag an té a thiocfadh…

Níor éirigh le huasadh seo a mianta máthar mar is léir, ní hamháin ón smál (breith a béil féin, cuimhnímis) a tháinig uirthi de bharr eachtra na bainise, ach ó na híomhánna follasacha gnéasúla atá ar fud gach leagain den scéal. I gcéadleagan Comhar, mar shampla, is éard a bhí i meigeallach gabhair a mhúscail í, leide… go raibh cuireadh céileachais taobh thall den chriathrach. Is léir, áfach, nach raibh ar a cumas glacadh leis an gcuireadh céanna, agus ainneoin go ndeachaigh sí a chodladh an oíche sin gan maide éamainn ná glas ar a doras (fiú is go gcríochnaíonn chéadleagan an scéil ag an bpointe seo) agus go raibh aisling aici go dtiocfadh an t‑ógánach chuici san oíche, tá blas na ciontaíle gnéasúla agus cur faoi chois a mianta go láidir ar chríoch an scéil. Mar a d’admhaigh sí i ndeireadh leagan Comhar bhí sí cho seasc leis an gcriathrach diúltach doicheallach, agus má b’áil léi fiú glacadh le cuireadh an chéileachais, agus géilleadh d’aisling na feola, ní fhéadfadh sí é a insint don sagart de réir leagan deiridh an scéil. Ní bheadh inti feasta ach snámhaí bocht spadchosach ar sheiche an chriathraigh, braighdeanach eile i saol crua na cré.

Ceangailte le Seisce

Leathcheann Mhairéad i measc na bhfear é Micil sa scéal ‘Beirt Eile’ in An tSraith ar Láir, bíodh is go raibh seisean pósta. Nuair a bhí sé ina fhear óg bhí sé i ngrá le Máirín, cailín dathúil aerach de bhunadh na háite. Níor fheil an aeraíl den tseanbheirt a shantaigh deisiúlacht thairis sin, agus sa deireadh ghlac sé lena gcomhairle agus phós an céad punt, na cúpla bearach agus Bríd. Fearacht Mhairéad ceanglaítear le seisce ón tús é agus é ag dul faoi dhéin an lao le buicéad ‘sclamhairí’ síolta, an chuid sin den fhata síl nach bhfuil súil ar bith ann agus, ar an ábhar sin, nach bhfásfaidh. Ag ceasacht tinnis a chaith Bríd a saol ó phós siad, agus sínte tinn ar a leaba a fheicimid í ag tús an scéil, agus Micil go doicheallach i mbun a cuid oibre sise ag tabhairt a chuid ag an lao — obair nár dhual d’fhear i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte. Bhí Bríd ina maighdean tar éis na mblianta. Is léir ón tagairt don phleota mór de phaidrín a tharraingíodh sí amach uair ar bith a n‑iontaíodh Micil chuici sa leaba go raibh sí róbheannaithe, rómhór faoi scáth pheaca na feola le cuimhneamh ar chaidreamh gnéasúil fiú lena fear féin. Seo é is cionsiocair le doicheall Mhicil. Níor éirigh leis a mhianta nádúrtha (dar leis) mar fhear, ná a thualangacht mar athair clainne a chomhlíonadh ina phósadh, agus chuir sin scrúdadh agus frustrachas air. Fearacht Nóra in ‘An Strainséara’ (Cois Caoláire) agus na mban eile atá feicthe againn, ghlac sé le dearcadh na muintire gur d’fhonn clann (agus go háirithe clann mhac) a thabhairt ar an saol a phósas daoine. Sin a sheolas an líne ar aghaidh agus a bhuanaíos seilbh na talún do ghlúin amháin eile ar a laghad. Maidir le Micil, má bhí sac maith aige, bhí sé gan mac gan muirín agus bíodh is gur dhóigh leis féin go raibh beirt mhac ina ghéaga fós, tuigimid nach mar sin a bheas. Bhí a ghabháltas breá ag dul chun báin cheal saothrú ceart, agus in aghaidh ard na míchinniúna ar nós Sisyphus, mar is léir ó ghluaiseacht an scéil, a chaithfeas sé dul feasta. Ach an oiread is laoch úd na seanlitríochta cinnfidh air an chinniúint a bharraíocht agus é féin a shaoradh ó gharraí gabhann a shaoil:

Fear dhá bhocáil idir chomhairlí a bhí ann, ina sheasamh ar an gcoraice i ngarraí gabhann a shaoil, a chaithfeadh a dhul le fána ar dheisiúr nó ar thuathúr nár aithin sé thar a chéile, fear a raibh glas-shnamannaí, buairíní, geiseannaí le fuascailt aige dhe féin.

Daoine as alt, coimhthigh i saol na muintire is ea Mairéad, Nóra agus Micil, daoine a ndeachaigh a saol amú orthu ina súile féin agus i súile an phobail, daoine nach saorfar ó gharraí gabhann sin a saoil. Ar a laghad ar bith, áfach, agus bíodh is gur beag an t‑údar sóláis ná sásaimh dóibh é, tá a fhios cé hiad féin: tá eolas ag an bpobal orthu — más údar magaidh agus cúlchainte féin é i gcás Mhicil — agus níl fiú an méid sin le maíomh ag laochra cathrach Uí Chadhain.

Díol suntais é a laghad de shaol na cathrach atá le feiceáil i saothar luath Uí Chadhain, anuas chomh fada le Cois Caoláire fiú. In Idir Shúgradh agus Dáiríre ní fheictear an chathair, má luaitear féin í, ach mar ionad freastail agus margaíochta do phobal na tuaithe, agus tá an dearcadh céanna le fáil i scéalta ar nós ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’, ‘Clapsholas Fómhair’, agus in Cré na Cille féin. Tá sruth eile ann, áfach, ina gcuirtear síos ar imirce mhac Chonamara thar Ghealchathair soir — leithéidí ‘An tAonú Fleasc Déag’, ‘Oscailt an Dorais’ agus ‘Lá Scíthe’ in An Braon Broghach, agus ‘An Pionta’ agus ‘An Seanfhear’ in Cois Caoláire. I saothar aibí Uí Chadhain sna sraitheanna is mion-státseirbhíseach, sclábhaí anaithnid de chuid an mhaorlathais, an príomhcharachtar a chastar linn.

Duine den slua gan ainm é J. in ‘An Eochair’ (An tSraith ar Láir), cime sa chóras stáit a shloigeas an duine aonair agus a fhágas é gan rian ar bith den daonnacht ná dá indibhidiúlacht féin. Ar nós charachtair Khafka, Joseph K., in Der Prozess (An Triail) agus K., in Das Schloss (An Caisleán) a bhí ag coraíocht chomh maith in aghaidh córais a bhí docht do-lúbtha, ní ghairtear de ach J., lena chur in iúl gurb é Fear‑Mar‑Chách é. Ní hamháin sin, ach cuirtear in iúl i gcéadabairt an scéil é ní mar dhuine ach mar pháipéarchoinneálaí — an fheidhm a bhí aige mar mhionsearbhónta de chuid an stáit uilechumhachtaigh. Is geall le gairm bheatha an rôle seo, nó is í an bheatha féin dó í. Is tábhachtaí an stát, an córas, daoine, ná an duine féin. Tá feidhm ag chuile dhuine taobh istigh den chóras sin a leagas amach a chuid dualgas chomh maith leis na laincisí atá air, agus ghéill J. go huile agus go hiomlán don saoldearcadh seo. Sin í an tsiocair a raibh an méid seo le rá ag a bhean leis nuair nach raibh sé sásta dlí beannaithe an stáit a bhriseadh agus an doras a raibh sé faoi ghlas taobh thiar de a réabadh: Ní leathdhuine féin thú. Is neamhdhuine thú. Ní he an chéad uair ráite agam é. Mheabhródh seo an rud a dúirt a bhas le mion-státseirbhíseach eile, Poprishchin, i scéal Ghogol Notes of a Madman: Well look at yourself, just think a minute, what are you? Why you are zero, nothing more. Fearacht an fhir óig i scéal Khafka Conversations With a Drunkard a chuir é féin i láthair mar seo, I am 23 years old, and as yet have no name, ar éigean is féidir a rá gurbh ann do J. mar phearsa shainiúil taobh amuigh dá fheidhm mar pháipéarchoinneálaí.

Eochair an Phríosúin

De réir a chéile in imeacht an scéil tháinig J. ar an tuiscint gur príosún a bhí sa seomra ina raibh sé agus go raibh sé féin scoite amach ón saol d’uireasa na heochrach cuí a shaorfadh é. Ní féidir go ndeachaigh an macalla ó Chaoineadh Airt Uí Laoghaire amú ar Ó Cadhain:

Ní scaipfidh ar mo chumha
Atá i lár mo chroí a bhrú,
Dúnta suas go dlúth
Mar a bheadh glas a bheadh ar thrúnc
’S go raghadh an eochair amú.

Dúiseacht coinfheasa dó a bhí ina bhrionglóid chorraithe sa phríosún sin nuair a shamhlaigh sé gur chlaochlaigh sé ina chomhad — eachtra, ar ndóigh, a mheabhraíos scéal cáiliúil Khafka Metamorphosis, mar a shonraigh roinnt léirmheastóirí cheana. Is ionann cuimhniú agus dearbhú sa chás seo, arae is féidir a rá sa saol réalach go raibh sé ar chumas J. éalú uair ar bith tríd an doras a bhriseadh nó glaoch a dhéanamh ar an nguthán toirmeasctha — ach nach ndearna sé sin. Mar a dúirt T. S. Eliot in The Wasteland:

…I have heard the key
Turn in the door once and turn once only
We think of the key each in his prison
Thinking of the key each confirms a prison.

Le réimse na samhlaíochta agus na meafarachta a bhaineas claochlú J.: ráiteas fochoinfheasach atá sa bhrionglóid ina ndearna comhad de, ní hionann is claochlú iomlán Ghregor Samsa in Metamorphosis. Thug an Cadhnach an chéim Khafka-ach sin sa scéal ‘Ag Déanamh Páipéir’ (An tSraith Tógtha) áit a ndearnadh páipéar go fírinneach den phríomhcharachtar, más fíor. Ní hionann is cás Ghregor, a ríomhtar sa tríú pearsa uile-eolach, níl againn ach focal an scéalaí sa chás seo faoin gclaochlú. I leaba inseacht fhuarchúiseach oibiachtúil Khafka (agus an chruinne scanraitheach fantaisíochta a chruthaítear dá bharr) faighimid cur síos thar a bheith suibiachtúil ó fhear an pháipéir, agus is deacair don léitheoir idirdhealú a dhéanamh idir an réalachas fírinneach agus réalachas sonraithe an reacaire. Níl aon amhras faoi ach go bhfuilimid ag plé ag an bpointe seo le saochan iomlán céille, Mind At The End of Its Tether, agus briseadh síos phearsantacht shainiúil an duine.

Duine eile fós de shlua na státseirbhíseach gan ainm nach raibh fiúntas ná sainiúlacht ar bith dá chuid féin ag roinnt leis is ea N. in ‘Fuíoll Fuine’ (An tSraith dhá Togáil). Mar a deir sé féin in imeacht an scéil:

Ba mhinic N. ag cuimhniú ar scéal a bheatha a scríobh. Ach i gcónaí deireadh sé leis féin nár chuid aithris a shaol. Bhí sé caite aige ag cipiléaracht le mionrudaí fánach, le brus, le na cuileogaí a ghreamaíos do rothaí móra an tsaoil, a deireadh sé leis féin.

Duine scoite a bhí ann nár airigh dáimh ar bith caidrimh le daoine eile, fiú lena bhean féin nár léar dó mar phearsa shainiúil inti féin, ach a chuirtear i láthair sa scéal de réir na bhfeidhmeanna éagsúla a chomhlíonadh sí ina shaol seisean — an teach a ghlanadh, béile a réiteach, tine a chur síos. Ba chosúil N. le duine a bhí ag suansiúl tríd an saol ó lá go lá ina lúb gan tábhacht i gcóras maorlathach nó gur bhásaigh a bhean, eachtra tosaigh an scéil. Chuir a bás sise iallach air teacht ar réiteach de shórt éigin lena shaol. I radharc a mheabhródh garraí gabhann Mhicil, feicimid é ag fágáil teach ól go gairid tar éis scéala an bháis a fháil agus é mar a bheadh sé ag crosbhóthar saoil:

Taobh amuigh den doras, ámh, d’fhan sé gan a dhul deiseal ná tuaifeal… Bhí an tsráid ansin soir siar roimhe mar scian thrin a shaol, ag glan-dluíú a chaite agus a fháistineach ó chéile.

Clapsholas na hIntinne

Níor éirigh leis aon réiteach a fháil ar a chás agus is éard atá ina fhuaidreamh buile óil ar fud an bhaile mhóir ina dhiaidh sin clapsholas riastrach na hintinne agus a scarúint de réir a chéile leis an réalachas. Ainneoin gan aon ‘pheaca’ (seachas, b’fhéidir, codladh le Fáiscín Fionn) ná aon ‘choir’ a bheith déanta aige, d’fhás meon ciontaíle in N. le linn a fhuaidrimh ba chionsiocair i ndeireadh báire, fearacht fhear an pháipéir cheana, le saochan céille — sampla clasaiceach, déarfainn, de mheath scitsifréineach. Is í ciontaíl seo N. (chomh maith le J. agus cimi eile Uí Chadhain) go maireann siad, ní hionann is muintir an chomhthionóil fhuinniuiil fhuinte, i gcruinne nach roinneann norm ná míniú aonghnéach leis. Mar a dúirt H. G. Wells sa leabhar leis a luaigh mé ar ball:

Hitherto events had been held together by a certain logical consistency, as the heavenly bodies have been held together by gravitation. Now it is as if the cord had vanished, and everything was driving anyhow to anywhere at a steadily increasing velocity…

As an gcorda sin a bheith ar iarraidh a eascraíos ciontaíl na freacnairce mar atá sonraithe againn. Má bhí leithéid Oedipus Rex sa seansaol ciontach as ainghníomh, ba de bharr aineolais é agus de bharr na dubhchinniúna a bhí leagtha amach ag na déithe dó. I gcás chimí Uí Chadhain, áfach, gan trácht ar K. agus Joseph K. a bhí chomh haineolach céanna, níl aon catharsis i ndán dóibh. Tá siad uilig daortha — daortha chun na beatha gan bhrí ná fiúntas, cúisithe as peaca na beatha, le peche d’exister mar a dúirt Sartre in aiste cháiliúil faoi Phroust sna tríochaidí. Más de bhunadh tuaithe féin iad N., J., agus fear an pháipéir, is fada an bóthar aniar é ó shaol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte.

Is iomaí bealach a fhéachas an duine le héalú as gábh eisiach seo na beatha gan bhrí: cúrsaí creidimh agus reiligiúin den uile chineál, nó Tóraíocht Inis na Fírinne; asamhlú iomlán leis an saol ina maireann sé; nó a mhalairt ghlan, leota den teanga a chur amach faoi shaol nach fiú mórán é agus racht breá den gháire raibiléiseach a ligean — cleas coitianta Cadhnach. Cheal ama, áfach, ní dhíreoidh mé ach ar bhealach éalaithe amháin a bhaineas le hábhar anseo.

Mar a shonraigh Wagner i magnum opus, dar liom, an 19ú haois, Der Ring des Nibelungen, is é a theastódh ón duine comhaimseartha sárdhuine, laoch ar nós laochra an tseansaoil, a thiocfadh ar an bhfód le barraí an phríosúin a réabadh agus lena shaoirse a bhronnadh in athuair ar an duine. Seasann an fíorlaoch don cheart, don uaisleacht agus don fhírinne. Is é an t‑idéal é i súile an phobail. De bhrí go n‑éiríonn leis bacanna agus srianta an ghnáthdhuine a chur de (fiú má mharaítear san iarracht é) dearbhaíonn sé fiúntas an phobail dó féin, agus tríd sin fiúntas an uile bhaill den phobal sin chomh maith. Ar bhealach, is slánaitheoir an laoch a fhuasclaíos an gnáthdhuine ó bhraighdeanas an ghnáthshaoil trí chruinne idéalach a thairiscint dó ina réitítear chuile fhadhb agus inar féidir leis é féin a shamhhú ina laoch. Tá seo fíor faoi laoch na seanlitríochta agus an bhéaloidis chomh maith le ‘laoch’ litríochta agus scannán na haoise seo ar nós James Bond, Mr T., Superman, buachaillí bó an Wild West (a ‘fhaigheann’ an fear i gcónaí!) agus bleachtairí agus spiadóirí sárchumasacha i saothar daoine ar nós Le Carré, Ludlum, Forsythe agus údair iliomad thrillers eile.

Den mhianach seo dar leis féin, ar chuma ar bith, laoch an scéil ‘Fuíoll’ (An tSraith dhá Tógáil), tuairisc peileadóra, An Mhucarlach Mhór ar a chuid gníomhartha gaile agus gaisce, mar dhóigh de, ar pháirc na peile agus dá mb’fhíor a leath dá raibh le rá aige theastódh a leithéid ó chontae is fiche in Éirinn faoi Mheán Fómhair chuile bhliain i dtóraíocht soithigh naofa áirithe! Déantar comórtas soiléir, más go scigiúil féin é, síos tríd an scéal idir an Mhucarlach agus Cú Chulainn, ó mhacghníomhartha na beirte go dtí a dteacht in inmhe trí mharú ainmhí — cú i gcás Chú Chulainn, stail i gcas na Mucarlaí. Maidir le cleasa gaisce na Mucarlaí, is éard atá iontu scigaithris cuid mhaith ar chleasanna Chú Chulainn mar atá le léamh in Tocmarc Emere — agus ar an gcleas ab éifeachtaí ag laoch na peile bhí an tufóg, gaoth boilg nár thada é gae bolga Chú Chulainn i gcomórtas leis!

Imirce Faitís

B’é críoch scéal na Mucarlaí gur tugadh a Fhionntrá i bPáirc an Chrócaigh nuair a bhasc an Mortarlach Mór é agus iad i mbun comhraic, agus is ionann a imirce faitís ina dhiaidh sin agus bás de chineál tharla deireadh a bheith lena chaithréim mar laoch. Má bhí fiúntas, áfach, le bás na seanlaochra a mhalairt atá fíor i gcás threascairt na Mucarlaí. Laochas inbhéartaithe gan bhrí, gan fheidhm atá ina chuid gníomhartha, ní hionann is laochas Chú Chulainn a raibh gá ag a phobal (má ba é pobal teoranta na huasaicme féin é) leis. Agus ní hé an Mhucarlach an t‑aon ghaiscíoch ar fhág an Cadhnach a shraith ar lár. Thug sé an íde (nó an oidhe) chéanna do laochra eile dá chuid: M. a cuireadh i gcosúlacht le Cú Chulainn agus le Suibhne; an Cú Chulainnín in ‘Ce Acu’ (An tSraith ar Láir); lánúin ‘Mhuintir na Croise’ (An tSraith Tógtha) a shamhlaítear le Diarmaid agus Gráinne; agus fiú J., ar féidir a bhás a chur i gcosúlacht le bás Chonaire in Togail Bruidne Da Derga.

Sa scéal ‘Gorta’ (An tSraith ar Láir) is láidre agus is scanraithí a dhéantar forbairt ar an téama seo. Táimid i láthair ag bás duine nach fear ná bean, ach duine díphearsanaithe, dighnéasaithe, dídhaonnaithe — agus is léir ón tús go bhfuil macallaí á mbaint ag an gCadhnach as Oided Con gCulainn le comhthéacs eile a thabhairt d’anbhás an duine seo i ngarraí fataí a bhí millte ag an dúchan. Bhí éan dubh i láthair an duine, fearacht na Baidhbhe a bhí ag faire ar bhás Chú Chulainn. Íomhá choitianta sa tseanlitríocht in Éirinn agus i gcultúir eile is ea Bandia an Bháis i bhfoirm éin á cothú féin ar chonablach na laochra i ndiaidh catha, agus d’fhéach éan ‘Ghorta’ leis an íde chéanna a thabhairt don duine. In Oided Con gCulainn lig an Bhadhbh ‘trí sgrécha comóra’ nuair a shéalaigh Cú Chulainn. In ‘Gorta’ áfach d’imigh sí léi, i bhfocail an scéil, ‘gan fáiteall ar bith a thabhairt léi’ agus gan aici ach ‘scréachaíl dhiomúch’. Ní hamháin go bhfuil an duine ar lár ach tá an dia ar lár chomh maith leis cheal cothú i gcruinne gan bhrí. Cuireann alt deiridh an scéil leis an léamh seo:

Go tobann níor fhan spéir ná talamh, aghaidh ná cul gréine. D’fháisc scaoilteog duifin reatha ar shúil lasta na gréine mar ghabhfadh ordóg a múchta agus marbhfáisc uirthi…

Is ionann seo agus múchadh na beatha féin agus teacht i réim na hainrialach, nó léiriú samhailteach ar ráiteas cáiliúil Schopenhauer Kein Wille, keine Vorstellung, keine Welt, ‘Gan aon toil, gan aon íomhá, gan aon domhan’, nó i dtéarmaí Cadhnacha sraith an duine ar lár.

Thosaigh muid le Seáinín i ngarraí an fhéir ag saothrú chré na muintire. Má bhí an líne féin ag dul chun lagair agus gan aige ach dhá choca san áit a mbíodh trí cinn fadó, bhí díol a chothaithe aige ina dhiaidh sin. Rinne sé cruachan agus tháinig sé slán. In Cré na Cille féin ní fhaca muid an duine ag déanamh créafóige arae ar an saol os cionn talún a bhí a aird. Scéal eile ar fad é ag duine ‘Ghorta’. Den chré é agus ar an gcré a fhilleas sé, ach nach talamh coisricthe ar bith é a théalta deiridh. Fágtar ag morgadh é os cionn talún, ag filleadh ar an gcré is gan sásamh na cille féin aige.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar, de Comhar, agus de Chló Iar-Chonnacht as a gcead an aiste seo a fhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Ó Cadhain, Kafka agus Litríocht Uirbeach na Gaeilge

Le Máirín Nic Eoin, Coláiste Phádraig, Droim Conrach, Baile Átha Cliath.

Níl amhras ar bith ach go raibh an mórscríbhneoir nua-aoiseach Kafka léite ag Máirtín Ó Cadhain agus go raibh tionchar ag a shaothar ar scéalta áirithe cathrach le Ó Cadhain. Tá rian na n‑úrscéalta cáiliúla fáthchiallacha An Triail (1925) agus An Caisleán (1926) le Kafka le feiceáil sa léiriú a thugtar ar thimpeallacht choimhthíoch, naimhdeach, mhaorlathach, dhídhaonnaithe na mórchathrach i scéalta déanacha leis an gCadhnach, go háirithe na scéalta le toise láidir osréalaíoch mar An Eochair agus Fuíoll Fuine. D’fhéadfaí éifeacht gearrscéalta Kafka a aithint freisin ar scéalta mar Ag Déanamh Páipéir agus Ag Déanamh Marmair. Is é an príomh-phointe comparáide idir an bheirt scríbhneoirí a d’aithin criticeoirí go dtí seo ná an chaoi a léirítear saol na hoifige, saol na státseirbhíse, agus go háirithe saol an fheidhmeannaigh eagraíochta, i saothar na beirte. Nocht an bheirt acu gnéithe de chóras a raibh loighic buile éigin á thiomáint, cumhacht neamhdhaonna a rinne nithiú ar an duine a chaithfeadh feidhmiú faoina stiúir.

Is iondúil go dtarraingítear Kafka, agus scríbhneoirí cáiliúla comhaimseartha Eorpacha eile mar Camus agus Beckett, isteach sa phlé nuair atá criticeoirí ag iarraidh an t‑athrú suímh agus ábhair agus stíle agus carachtrachta idir saothar luath agus saothar déanach an Chadhnaigh a léirmhíniú. Is dóigh liom go bhfuil brí leis an gcomparáid, ach ní bheinn ar aon intinn go hiomlán leis an mbuntéis atá taobh thiar den léamh sin go minic: go ndearnadh scríbhneoir nua-aoiseach Eorpach den Chadhnach áit éigin idir foilsiú An Braon Broghach (1948) agus foilsiú na Sraitheanna, An tSraith ar Lár (1967), An tSraith dhá Tógáil (1970) agus An tSraith Tógtha (1977). Admhaítear go coitianta gur fhág sé ina dhiaidh ábhar agus téamaí agus stíl an luathshaothair nuair a thug sé aghaidh ar shaol na cathrach a léiriú ina chuid ficsin, agus is cinnte go bhfuil idirdhealuithe le déanamh idir an saothar luath agus an saothar déanach, idir an saothar atá ‘lonnaithe’ sa Ghaeltacht agus an saothar atá ‘lonnaithe’ sa chathair. Ach ní hí an ghluaiseacht ón suíomh tuaithe go dtí an suíomh cathrach an pointe idirdhealaithe is tábhachtaí, dar liom, ach an ghluaiseacht ó láthair fhicseanúil ar féidir pobal a shamhlú leis — fiú amháin más pobal buailte, pobal faoi bhrú, atá i gceist — go dtí láthair níos loime, níos scanrúla, níos éiginnte.

Is é an léamh a dhéanfainn féin ar an gcuid is snoite agus is cumhachtaí de na scéalta déanacha ná gur forbairt loighciúil iad ar an luathshaothar. Tá go leor de na téamaí bunúsacha céanna iontu — an duine i ngleic le timpeallacht chrua eascairdiúil, easpa comhthuisceana agus comhbhráithreachais idir daoine atá gairid i ngaol lena chéile, an t‑aonarán príosúnaithe ag a dhaonnacht lochtach féin. Tá de phointe lárnach ceangail idir na saothair is luaithe agus na saothair is déanaí freisin go dtógtar ceist bhunúsach iontu faoin ngaol idir polaitíocht agus ealaín Uí Chadhain — ceist a bhaineann le tuiscint Uí Chadhain ar éagumas nó easpa cumais an duine cor dearfach ar bith a chur ina chinniúint féin.

Sa léacht chomórtha a thug an tOllamh Bob Welch i gColáiste Phádraig, Droim Conrach, i mí Dheireadh Fómhair 2006, ghlaoigh sé a literature of extremities ar shaothar Uí Chadhain agus Beckett. D’fhéadfaí Kafka a lua sa chuntas céanna. Is cinnte gur ag plé le ‘extremities‘ atáimid i gcuid mhaith de na saothair is cumhachtaí leis an gCadhnach. Is ag breathnú go comhfhiosach ar phobal Gaeilge na cathrach mar gheiteo a bhí sé nuair a luaigh sé féin Kafka in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (1969). Tugann an tagairt seo le fios gurb é an nasc is mó a shamhlaigh sé idir a shaothar féin agus saothar Kafka ná gur ag labhairt amach ó pheirspictíocht pobail a bhí faoi chois nó a bhí i mbaol a bhasctha a bhí siad araon:

Is mó de mo dhlúthmhuintir i mBaile Átha Cliath ná sa mbaile. Tá go leor de mo chomharsanaí agus as mo thaobh tíre in a gcónaí gar go leor dhom. Is cineál ghetto muid b’fhéidir. B’as an nghetto Kafka agus Heine gan ach beirt a bhfuil eolas agam ar a saothar a lua. Cho fada is is léar dom is ghettos ar fad é Baile Átha Cliath.

Tá roinnt rudaí le ceistiú maidir leis an ráiteas seo ag Ó Cadhain. I dtosach báire, níl an fhírinne ar fad ann chomh fada is a bhaineann sé le Kafka de. Níorbh as an ngeiteo Kafka. Ba bhall é de phobal Giúdach Phrág cinnte, pobal mionlaigh, ach faoin am ar tháinig Kafka ar an saol bhí deireadh leis an seangheiteo Giúdach i bPrág, mar láthair fhisiciúil agus mar chomhthionól nithiúil. Ba phobal comhshamhlaithe meánaicmeach — lucht gnó agus gairme, feidhmeannaigh oifige agus comhlachta — iad Giúdaigh Phrág, a raibh an Ghearmáinis mar phointe dealaithe idir iad agus mórphobal Seiceach na cathrach. Mhair cuimhne an gheiteo cinnte, agus an ciníochas ba bhun leis. Agus, mar atá ráite ag tráchtairí éagsúla, mhair an geiteo go beo beathaíoch i samhlaíocht an phobail Ghiúdaigh agus bhí teannas leanúnach idir iad agus pobal Seiceach na cathrach. Maidir le pobal na Gaeltachta i mBaile Átha Cliath, cé go raibh go leor de dhlúthmhuintir Uí Chadhain ina gcónaí i mBaile Átha Cliath lena linn, níor gheiteo iad sa chaoi a bhféadfaí a áiteamh gur geiteo an pobal a ndéanann Pádraic Ó Conaire trácht air agus é ag cur síos ar ‘Éire Bheag’ Londan in Deoraíocht (1910). D’aithin an scríbhneoir Duibhneach Pádraig Ua Maoileoin an méid sin agus é ag trácht sa bhliain 1960 ar shaol aonaránach an imirceora Gaeltachta i mBaile Átha Cliath i gcomparáid leis an saol pobail atá ar fáil dá mhacasamhail i Nua Eabhrac. Tá láithreacha Gaeilge ar fáil i Nua Eabhrac — coinicéir a thugann sé orthu — ach is taobh le saol an tí ósta atá an fear Gaeltachta i mBaile Átha Cliath:

Ach níl aon phaiste i mBaile Átha Cliath, mar a bhfuilimse le chúig mbliana fichead anois, go bhféadfadh duine aithris a dhéanamh ar an bpátrún saoil a chaith an fear eile úd ón gCom i New York. Dá mbeadh, b’fhéidir gurb ann a gheofaí me, agus b’fhéidir eile nach ea, n’fheadar. Is minic a ghealann mo chroí anso nuair a dh’fhéadaim bualadh isteach go tigh ósta áirithe, nó go tigh tabhairne, b’fhéidir, agus an Ghaeilge á spreagadh im thímpeall. Tá a leithéidí seo d’áiteanna ann ach iad a bheith fánach go leor i gcathair atá lán de Ghaeilge ach í a thabhairt ar barr uisce.

Maidir leis an gCadhnach, fiú dá bhféadfaí a áiteamh go raibh saol pobail de chineál éigin á chaitheamh ag muintir Chonamara i mBaile Átha Cliath, is cinnte nár fhéach seisean leis an saol pobail sin a léiriú ina chuid ficsin. Ceist bhunúsach faoina shaothar uirbeach, más ea, is ea cén fáth ar roghnaigh sé cur chuige liteartha a dhírigh go háirithe ar dhaoine aonair ar státseirbhísigh nó feidhmeannaigh oifige go minic iad? Cén gaol atá idir a chuid pearsana cathrach agus an tsamhail a bhí aige do phobal na Gaeltachta i mBaile Átha Cliath?

Tá go leor scríofa faoin toise fáistineach i saothar Kafka, faoin gcaoi ar chruthaigh sé timpeallacht fhicseanúil a bhí mar réamhléiriú nó mar réamhfháistine liteartha ar uafáis an fhaisisteachais agus na gcampaí géibhinn. Sílim gur féidir toise apacailipteach a aithint freisin i saothar uirbeach Uí Chadhain: gur féidir fáthscéal domhain a aithint sa chuid is suntasaí de na scéalta cathrach agus gurb é fócas an fháthscéil sin ná an t‑ionad éagumasach éadóchasach a shíl Ó Cadhain a bhí ar fáil do phobal na Gaeltachta (agus go háirithe don intleachtóir Gaeltachta) in Éirinn a linne.

Má chuirimid i gcás gur fear Gaeltachta é an státseirbhíseach ‘J’ in An Eochair, mar shampla, céard a insíonn an scéal sin dúinn faoin ról a shamhlaigh an Cadhnach dá leithéid sa státchóras? Coinneálaí páipéir sóisearach, feidhmeannach dí-ainm, mionduine sáinnithe i gcóras nár chum ná nár cheap sé féin — an córas sin á chloí, á mharú ar deireadh. Má ghlacaimid leis gur fear Gaeltachta é an feidhmeannach cantalach ‘N’ in Fuíoll Fuine, cén léamh is cóir dúinn a dhéanamh ar a éagumas cinneadh ar bith a ghlacadh, nó gníomh ar fónamh a bheartú nó a chur i gcrích? Má ghlacaimid leis gur fear Gaeltachta é an príomhcharachtar in Ag Déanamh Páipéir, an ionann é sin agus a admháil gurbh í an tsamhail uafar a bhí ag Ó Cadhain do thodhchaí na teanga ná carn páipéir ag tachtadh sreanga beatha na gcainteoirí deireanacha? Gur tús ré an phárlathais sin a bhí i bhfoilsiú na Tuarascála (um Athbheochan na Gaeilge) agus an Pháipéir Bháin (um Athbheochan na Gaeilge) a bhfuil tagairtí folaithe dóibh sa scéal? An bhféadfaí dul níos faide fós agus na hothair a ndéantar marmar díobh sa scéal Ag déanamh Marmair a fheiceáil mar léirithe ar chuisniú sin na Gaeltachta a bhí i gceist aige freisin san úrscéal Barbed Wire (2002). Tá coincheap an chlaochlaithe lárnach i saothar cruthaitheach an Chadhnaigh, ach má tá, tá an stalcacht, an stasis i gceist freisin. Is é an claochlú is lárnaí ina shaothar an claochlú ó staid an bheo go dtí staid an neamhbheo ach is minic gurb í an idirstaid atá faoi scrúdú — staid an duine atá faoi réir ag fórsaí cumhachtacha díobhálacha, bídís seachtrach nó inmheánach. Is íomhá scanrúil atá á cur chun cinn sna scéalta seo atá luaite agam, íomhá den duine díchumasaithe, den dínit dhíscithe, den indibhid sheasc aimrid. Tá saothar liteartha an Chadhnaigh, agus go háirithe na scéalta móra cathrach, lom lán le híomhánna a bhaineann le seisce, le haimride, le héagumas gnéis go fiú. Is gné í seo dá shaothar liteartha a mhúsclaíonn ceisteanna bunúsacha faoi pholaitíocht Uí Chadhain. Sílim gur fíor le rá gur dearcadh cinnte daingean a bhí aige faoin bpolaitíocht chultúrtha. Mar a dúirt sé féin go minic, ní bheadh in Éirinn ach Sasana beag dá gcaillfimis an Ghaeilge. Ní raibh ionad ar bith ina fhís pholaitiúil don fhearann breac, don leathréabhlóid, don hibrideacht chultúir is spéis le teoiriceoirí an iarchoilíneachais. Is éard atá suimiúil faoi go leor dá charachtair liteartha, áfach, ná gur daoine iad a mhaireann sa chlapsholas. Tá siad éiginnte, nó tá a gcinniúint á stiúradh ag fórsaí taobh amuigh díobh féin. Níl fuinneamh ná diongbháilteacht an réabhlóidí iontu. Tá siad sáinnithe, gan ar a gcumas bogadh, nó más ag bogadh atá siad, tá siad ar easpa treorach, ag falróid leo i dtreo na neamhbheatha. Tá an-ábhar comparáide le Kafka i dtéama seo na héiginnteachta. Is ag obair mar fheidhmeannach dlí in oifig árachais (comhlacht príobháideach i dtosach agus ansin eagraíocht státurraithe) a chaith Kafka a shaol mar fhostaí agus mhair teannas síoraí idir riachtanais na hoifige sin — áit arbh iad gnéithe teagmhasacha timpisteacha na beatha a bhí mar ábhar oibre aige — agus riachtanais na healaíne, an t‑aon réaltacht a bhí tábhachtach dó. Is féidir linn cás an Chadhnaigh agus é ag plé le páipéarachas na Gaeilge in institiúidí de chuid an stáit mar Rannóg an Aistriúcháin agus An Gúm a thuiscint, b’fhéidir, sna téarmaí céanna sa mhéid go raibh gaol dlúth á chothú sna hionaid sin idir obair pháipéir agus cinniúint na teanga.

Cé gur thosaigh mé ag caint faoi thionchar Kafka ar an gCadhnach, is fíor nach gá dul chomh fada le Prág ná le saothar Kafka chun cuid de na híomhánna den chathair atá luaite agam go dtí seo a aithint. Ní gá i ndáiríre ach spléachadh a thabhairt ar an léiriú a thugtar ar an nGaeilgeoir i litríocht an fichiú haois, agus go háirithe ar an intleachtóir nó ar an scríbhneoir Gaeilge agus é nó í ag feidhmiú i suíomh cathrach, chun teacht ar íomhánna den chathair mar ghaiste, mar phríosún, mar áit neamhthorthúil sheasc, mar chathair ghríobháin nó mar thimpeallacht naimhdeach chontúirteach.

Tá go leor samplaí a d’fhéadfaí a lua, ag tosú leis an léiriú duairc ar shaol cathrach a thugann Pádraic Ó Conaire in Deoraíocht. Is mar áit a dtéann an duine amú ann a shamhlaítear Londain sa saothar seo. Is ainmhí uafar í an chathair a shíneann amach a géaga chun óige na tíre a tharraingt ina treo. Is i ngeiteo a mhaireann pobal na hÉireann inti, pobal nach bhfuil i ndán dóibh ach an meath cultúrtha, i súile duairce Uí Chonaire. Is áit an chathair a dtagann claochlú tubaisteach ar an deoraí inti. Léiriú sách dorcha ar an saol uirbeach a fhaightear i litríocht na himirce trí chéile. Is daoine atá i bhfastú, sáinnithe i ngaiste eacnamaíoch agus sóisialta iad an chuid is mó de charachtair Dhónaill Mhic Amhlaigh, mar shampla. Ach in ainneoin choimhthíos na timpeallachta, is daoine iad — gnáthdhaoine, fir agus mná tuaithe a ndéantar lucht oibre cathrach díobh — a thugann na cosa leo, fiú munar idéalach leo i gcónaí an áit ina dtagann siad i dtír. Is baill de phobal iad, cé go bhfuil teorainneacha dochta le saoirse is le deiseanna saoil an phobail sin.

Bheifí ag súil ar bhealach le léiriú sách criticiúil ar phríomhchathair Shasana i litríocht na himirce, ach is é an fórsa trína nochtar míshástacht leis an gcathair Éireannach an rud is mó a chuirfeadh iontas ar dhuine i gcuid mhaith de nualitríocht na Gaeilge. Is é an file Máirtín Ó Direáin, mar shampla, is láidre a nochtann coimhthíos le Baile Átha Cliath ina shaothar. Ní shílfeá go brách go raibh geiteo Gaeltachta mar thearmann ag an Árannach dífhréamhaithe seo. Is mar ‘chimí’ aonaránacha a shamhlaítear áitritheoirí na cathrach ina mhórdhán Ár Ré Dhearóil (dán fada a raibh codanna de á bhfoilsiú aige ón mbliain 1952 i leith, agus ar fhoilsigh sé leagan deimhneach de sa bhliain 1959):

Tá cime romham
Tá cime i mo dhiaidh,
Is mé féin ina lár
I mo chime mar chách,
Ó d’fhágamar slán
Ag talamh, ag trá,
Gur thit orainn
Crann an éigin.

Is le col is le seanbhlas a luaitear caithimh aimsire lucht cathrach:

An macha cúil
Tráthnóna Sathairn,
An cluiche peile,
An imirt chártaí
Is ósta na bhfear
Ina múchtar cásamh.

Níl i ndán don Ghaeilgeoir dífhréamhaithe ach beatha sheasc an pháipéarachais:

Ní luaifear ar ball leo
Teach ná áras sinsir,
Is cré a muintire
Ní dháilfear síos leo,
Ach sna céadta comhad,
Beidh lorg pinn leo…

Is a liacht fear acu
A chuaigh ag roinnt na gaoise
Ar fud páir is meamraim,
Ag lua an fhasaigh,
An ailt, an achta.

Is a liacht fear fós
A thug comhad leis abhaile,
Is cúram an chomhaid
In áit chéile chun leapa.

Is mar dhíol trua a chaitheann na cimí seo a saol:

Tá cime romham
Tá cime i mo dhiaidh,
Is mé féin ina lár
I mo chime mar chách,
Is a Dhia mhóir
Fóir ar na céadta againn,
Ó d’fhágamar slán
Ag talamh ag trá,
Tóg de láimh sinn
Idir fheara is mhná
Sa chathair fhallsa
Óir is sinn is ciontach
I bhásta na beatha,
Is é cnámh ár seisce
An cnámh gealaí
Atá ar crochadh thuas
I dtrá ár bhfuaire
Mar bhagairt.

Seo an feidhmeannach oifige ag caint arís, an fear páipéir, an file Gaeltachta i bhfastú i dtimpeallacht oibre nár fheil dá chúlra ná dá éirim.

Tá an léiriú seo ar an gcathair mar ghaiste ag an bhfear cruthaitheach Gaeltachta le fáil freisin i saothar Sheosaimh Mhic Grianna Mo Bhealach Féin (1940):

Dar liom riamh gur páistí a rinne an chathair, daoine beaga lagintinneacha nach dtiocfadh leo sliabh a bhriseadh agus nach mbeadh beo ar chor ar bith ach go bé go bhfuil na fir a bhriseas an sliabh caíúil le páistí.

Is geall le cás ainmhí an seomra sa teach lóistín; is príosún ag an duine cruthaitheach é An Gúm; is pianseirbhís don chainteoir dúchais gnó an mhúinteora Gaeilge.

Shílfeá, le cathrú na tíre ó na seascaidí ar aghaidh, go dtiocfadh deireadh go deo leis an gcineál seo léirithe ar thimpeallacht is ar phobal na cathrach. Ach ní mar sin atá. Tá samplaí de shaothair a foilsíodh idir 1980 agus 2000 a léiríonn an chathair fós mar áit naimhdeach chontúirteach, mar áit nach bhféadfadh an tÉireannach de bhunadh na Gaeltachta, a bheith sa bhaile ann. Tá sraith dánta frithuirbeacha i measc luathshaothar Chathail Uí Shearcaigh, mar shampla:

Tá mé dúthuirseach de Dhún Laoghaire,
de mo sheomra suí leapa in Ascal an Chrosaire.
Áit chúng a chraplaíonn mo chuid oibre
mar ghabha focal
is a fhágann mé istoíche go dearóil
ag brú gaoil ar lucht óil
seachas a bheith ag casúireacht dánta do mo dhaoine
ar inneoin m’inchinne.

Tá na clichéanna frithuirbeacha ar fad le fáil sna dánta Sráideacha, Deoraíocht, Cathair agus Miontragóid Chathrach ón gcnuasach Miontragóid Chathrach (1975): ‘glas-stócach an tsléibhe/ ar strae i dtoitcheo na cathrach’. Tá saoirse de chineál ar leith á lorg ag an Searcach; ach nuair a théann sé go Londain, níl sé sásta glacadh le gnáthshaol an imirceora Éireannaigh. Diúltaíonn sé do shaol cathrach an lucht oibre: Níl mé ag iarraidh go ndéanfaí faobhar m’óige a mhaolú is a scrios/ le meirg an díomhaointis i seomra beag tais/ an Uaignis, i gKilburn nó i dTufnell Park, i Walthamstow nó i Holloway; i gCricklewood, i gCamden Town nó in Archway. Ach diúltaíonn sé níos láidre fós do shaol an fheidhmeannaigh oifige: Urlacaim, sconnóg ar mhuin sconnóige/ lá domlasach na hoifige.

Tá sé suimiúil go ndéanann Ó Searcaigh comhbhá leis an striapach óg i Londain i ndán luath dá chuid, ach nach mothaíonn sé ‘sa bhaile i gcéin’ i gceart go dtí go n‑aimsíonn sé pobal coigríche atá inchomórtais, dar leis, lena mhuintir féin ag baile. Saorann an tsaorghluaiseacht ó bhuanadas na deoraíochta é agus déantar fánaí spleodrach d’imirceoir truamhéileach maoithneach na luathdhánta. Anois, cé gur sampla ar leith é an Searcach, is dóigh liom gur féidir patrún nua a fheiceáil i litríocht chomhaimseartha na Gaeltachta. Is minic carachtair Mhichíl Uí Chonghaile agus Phádraig Uí Chíobháin anonn is anall idir an tuath agus an chathair, an Ghaeltacht agus an Ghalltacht, Éire agus an choigríoch. Cé gur áit í an chathair a bhfuil deiseanna agus dúshláin dá cuid féin le tairiscint aici, ní áit aduain a thuilleadh í, nó láthair a chuireann laincis ar chruthaitheacht an duine. Is é íoróin an scéil, b’fhéidir, ná go bhfuil an léiriú diúltach fós le fáil i saothar scríbhneoirí Gaeilge nach scríbhneoirí de bhunadh na Gaeltachta iad. Léiríonn Áine Ní Ghlinn saol dearóil an fhir Ghaeltachta Páidín Ó Conaola (Patrick Conneely anois) agus é gan dídean ar shráideanna Londan. Agus téann Gearóid Mac Lochlainn níos faide fós ina dhán Paddy ina ndéanann sé nasc idir féinmharú Éireannaigh óig i Londain agus anchás na bpobal eile a d’fhulaing cos ar bolg coilíneach ach a tháinig i dtír, más ar éigean féin é, i bpríomhchathair ilchiníoch na himpireachta.

Gné shuntasach de léiriú seo na cathrach i litríocht na Gaeilge is ea an chaoi a ndéileáltar le cúrsaí aicme. Nuair a dhírítear ar aicmí sócúlacha na cathrach, is gnách go mbíonn toise den chritic shóisialta fite fuaite tríd an insint, agus sin an fáth, b’fhéidir, a ndeachaigh Ó Cadhain an treo a ndeachaigh sé lena phearsana cathrach. Is le tarcaisne a thagraíonn Seosamh Mac Grianna dá chomhphaisinéirí ar an tram, mar shampla:

Bhí aghaidheanna na ndaoine a bhí ar an tram sámh sásta, dar liom, mar bheadh fios mhaith an tsaoil acu agus nach mbeadh agamsa. Is iomaí uair a chuir sé fuacht i mo chuisleanna daoine a fheiceáil sásta. Agus is beag an rud a shásaíos formhór na ndaoine. Chuirfeadh fir baile mhóir samhnas ort: tá siad cosúil le scadáin bheaga i mboscaí.

Ach is láidre fós a bhreithiúnas ar an meánaicme atá ag plé le Gaeilge:

Casadh beirt orm an lá sin a raibh aithne le blianta agam orthu. Bhí baint le Gaeilge acu agus bhí fear acu ina scríbhneoir. Bhí fear acu an t‑am seo sa Státseirbhís, agus an fear eile i bpost den chineál chéanna féadaim a rá. Ní thiocfadh liom mo chomhrá a dhéanamh leo. Thug mé iarraidh scéal a inse dóibh, ach nuair nach raibh baint ag an scéal le obair an lae sin ní éisteadh siad leis. Bhí páipéar scrúdaithe ag fear acu agus ní raibh ann ach nár thiontaigh sin mo ghoile.

Seo an cineál comhluadair atá á nochtadh in úrscéal Shéamais Uí Néill Tonn Tuile (1947) scéal atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath le linn an chogaidh. Is duine truamhéileach é príomhcharachtar an scéil, Gaeilgeoir agus mion-intleachtóir ar faoin tuath atá a fhréamhacha agus ar leis an nGaeltacht — ní leis an gcathair — atá a dháimh.

Cuireann Máirtín Ó Direáin síos le seanbhlas ar mhodhanna éalaithe na meánaicme:

I gcúiteamh an tsíl
Nach ndeachaigh ina gcré,
I gcúiteamh na gine
Nár fhás faoina mbroinn,
Nár iompair trí ráithe
Faoina gcom,
Séard is lú mar dhuais acu
Seal le teanga iasachta
Seal leis an ealaín,
Seal ag taisteal
Críocha aineola,
Ag cur cártaí abhaile
As Ostend is Paris,
Gan eachtra dála
Ar feadh a gcuarta,
Ná ríog ina dtreo
Ach ríog na fuaire.

Tá níos mó ná frídín den díspeagadh ag baint freisin le cuntas Dhonncha Uí Chéileachair ar na fir óga nuaphósta ar an mbus go dtí na fobhailte (Cnoc Mhuirfean):

Fir óga nuaphósta agus iad fillte i gcótaí móra, i hataí, i gcarbhataí cniotáilte agus i lámhainní bronntais. Fir atá buan faoin stát agus atá ina marcanna maith go leor chun iasacht airgid fháil le teach nua a thógaint nó a cheannach. Fir lán de dháiríre gur mó a gcaint ar shíolchur ná na feirmeoirí, gur mó a n‑oiliúint ar ghiuirléidí ná na siúinéirí cearta.

Is é an taobh eile den scéal seo ná gurb iondúil go nglacann an scríbhneoir Gaeilge páirt an mhionduine. Tugann Mac Grianna an-chuntas ar an aithne a chuir sé ar bhacaigh is ar bhochtáin na cathrach, mar shampla, agus ar an taithí phearsanta a bhí aige féin ar a gcúinsí maireachtála.

Is i gcomhthéacs bhá ‘nádúrtha’ an Ghaeilgeora leis an duine atá thíos is féidir an léiriú ar an gcathair atá le fáil i saothar scríbhneoirí de bhunadh cathrach a thuiscint freisin. Nuair a fhéachaimid ar shaothar filí mar Michael Davitt agus Liam Ó Muirthile, feicimid go bhfuil patrún so-aitheanta ag baint leis an dearcadh a nochtann siad. Deir Davitt sa dán dar teideal Luimneach: Luíonn an chathair seo orm/ mar bhróg nua, ach ní hí an chathair féin a chuireann isteach air, ach an mheasúlacht is an phostúlacht uirbeach:

Táim ar mo choimeád
ón gceann dea-bhearrtha
is má bheireann carabhat orm
tachtfaidh sé mé.

Is ceist aicme ar deireadh é, agus míshástacht le gnéithe den chultúr comhaimseartha á nochtadh. Aithníonn Davitt, an fear teilifíse, gur chóir go mbeadh bá níos mó aige lena chomhghleacaithe oibre:

Ba cheart go dtuigfinn níos fearr sibh
is bhur rúnaithe corcra dáchosacha
is bhur gcairde ginandtonic i loungebars
ag caint faoi rugbaí is faoin tuaisceart
i mBéarla spideogach RTÉ.

Ar ndóigh, bhí a cheann ‘lán de Chasadh na Gráige’ nuair a scríobh sé an dán sin. Ach faightear tuilleadh den scéal i ndánta eile. In Ciorrú Bóthair tá cur síos ar chomhrá a bhí ag an bhfile le fear ar thug sé síob dó ar an mbóthar. Tharla gur chomhChorcaíoch é a raibh ‘na bóithríní céanna canúna’ siúlta aige is a bhí ag an bhfile:

Coláiste Samhraidh i mBéal Átha an Ghaorthaidh,
Graiméar na mBráithre Críostaí,
Tithe tábhairne Chorca Dhuibhne,
Is an caolú, ansin, an géilleadh,
Toradh cúig nó sé de bhlianta
I gcathair Bhaile Átha Cliath.

Cé gur chum Davitt dánta cathrach den scoth — dánta i gcuimhne ar a athair is a mháthair ina measc — tá an col leis an saol comhaimseartha uirbeach fós le brath sna leabhair ba dhéanaí leis agus an col sin ceangailte lena dhíomá nár fíoraíodh aislingí cultúrtha na hóige:

Urchar gréine i ngairdín cúil i mBleá Cliath 4
a chuir im cheann arís é is mé leath im shuí
leath ag luí ar chathaoir ghuagach phlaisteach:

miotaisín mánla a chothaíos is mé amach sna déaga
go dtiocfadh an lá go mbeadh Gaoluinn á labhairt
i gcathracha na hÉireann, agus ní any old kind of Irish,

Maidir le Liam Ó Muirthile feicimid anbhuain an bhruachbhaile sa dán Eolchaire: Tagann uaigneas anseo orainn/ Dairt dheoranta an bhruachbhaile. Feictear míshocracht an aonaráin i láthair an tslua in I gcaife cathrach:

A dhaoine
I measc scuainí am lóin,
Tugann bhur míchompord
Sásamh beag dóite dom.

A bhalbhána
Dual do dhuine caint
Mar anlann ar ocras.

Ach
Tar éis ár mbéile
Agus ár nuachtáin a ithe
Beag beann ar a chéile,
Roinnim libh bhur míshocracht.

Díleá na coitiantachta,
Míorúilt chathrach
Na n‑iasc is na mbollóg.

Nuair a dhírítear go báúil ar phobal na cathrach, is ar an lucht oibre atáthar ag díriú. I gcás Uí Mhuirthile, cuirtear fo-aicmí fiáine na cathrach i gcodarsnacht le lucht na postúlachta agus na moráltachta bréige i véarsdráma mar Tine Chnámh. Sna portráidí óige ag Ó Muirthile — Portráid Óige 1, Portráid Óige 2 agus Portráid Óige 3 — is geall le pearsana tuaithe iad an ghnáthmhuintir atá á móradh, gnáthdhaoine tíriúla neamhspleácha ar chuma leo faoi ghnáis na measúlachta agus arb é ‘garbhchríocha’ a ndaonnachta a mheallann an file óg chucu. Tá sé suimiúil go bhfaightear an cineál céanna léirithe i saothar file níos óige, Louis de Paor.

Is ábhar mór agus casta é léiriú na cathrach i litríocht na Gaeilge, agus níor mhaith liom dearcadh róshimplí a chur chun cinn anseo. Is cinnte go bhfuil éirithe le scríbhneoirí áirithe suíomh cathrach a chruthú ar bhealach éiritheach. Ba ghá léacht ar leith a thabhairt ar léiriú na cathrach i bhfilíocht Ghaeilge an fichiú haois mar bheadh dánta drámatúla mar Aifreann na Marbh le Eoghan Ó Tuairisc agus Freudyssey na Gaeilge le Seán Ó hÉigeartaigh le cur san áireamh, chomh maith le hiliomad liricí a tharraingíonn an léitheoir isteach i saol agus in aigne an Ghaeilgeora i suíomh uirbeach. Maidir leis an bhficsean, is cinnte go bhfuil saothair shuaithinseacha againn atá suite i suímh uirbeacha. B’fhiú breathnú ar na haicmí a ndírítear orthu sna samplaí is fearr, áfach, agus go háirithe ar an gcaoi a ndéantar gairmeacha measúla agus aicmí an cheannais a aoradh go minic. Dírítear ar shaol an mhic léinn dhrabhlásaigh in Lig Sinn i gCathú (1976) le Breandán Ó hEithir and in An Uain Bheo (1968) le Diarmaid Ó Súilleabháin, mar shampla; scrúdaítear aigne iar-othair le haimnéise chomh maith le saol iar-andúileach drugaí i gCorcaigh in Ar Bhruach na Laoi (1995); díríonn Déirdre Ní Ghrianna ar shaol fho-phobal Caitliceach Bhéal Feirste in An Gnáthrud (1999). Is i gcodarsnacht leis na haicmí socraithe meánaicmeacha nó leis na húdaráis shóisialta agus mhorálta a léirítear na príomh-phearsana sna scéalta seo. Aoir éadrom ar lucht liteartha, léirmheastóireachta agus iriseoireachta cathrach is ea a fhaightear in Schnitzer Ó Sé (1974) le Mac Amhlaigh agus aortar gairmeacha beatha ar nós ghairm an tsagairt agus ghairm an mhúinteora sa scéinséir cathrach Stiall fhial feola (1980) le Alan Titley.

Cén stiúir atá faoin litríocht uirbeach le blianta beaga anuas? Céard atá á scríobh? Céard is féidir a scríobh? Cad iad na treonna atá á ngabháil ag scríbhneoirí? Cad iad na roghanna atá á ndéanamh acu? Sílim go bhfuil trí phríomhstraitéis chumadóireachta sho-aitheanta á gcleachtadh ag scríbhneoirí Gaeilge atá ag iarraidh ficsean uirbeach a chruthú. Bhí siad seo ar fáil ó thús ré na hathbheochana ach b’fhéidir go bhfuil sé níos fusa anois — agus raidhse saothar ar fáil dúinn — le snáitheanna ar leith a aithint. Is é an chéad cheann ná treo na réaltachta fíorúla. Is réaltacht fhíorúil atá á cruthú nuair a dhéantar Gaelú ar thimpeallacht nach timpeallacht Ghaeilge í. Úsáidtear gnáis an réalachais shóisialta (cur i gcéill an réalachais shóisialta) le réaltacht fhíorúil — réaltacht an leabhair — a chruthú trí mheán na Gaeilge. Dá siúlfaí bóthar an réalachais shóisialta i gceart, is téacsanna dátheangacha a bheadh á gcruthú, agus cé go bhfuil méid áirithe dátheangachais á cheadú anois i bhficsean éadrom na Gaeilge, cuireann polasaithe foilsitheoireachta na gcomhlachtaí Gaeilge srian leis an gclaonadh sin i dtreo na réaltachta teangeolaíche. Faightear samplaí den réaltacht fhíorúil Ghaeilge seo, más ea, sa chuid is mó den fhicsean éadrom, den fhicsean d’fhoghlaimeoirí fásta, agus den fhicsean do dhéagóirí. Úsáidtear cleasanna áirithe leis an scéal a dhéanamh inchreidte mar scéal Gaeilge. Tá Gaeilge ag carachtair áirithe mar gur fhreastail siad ar Ghaelscoil, nó gur tógadh le Gaeilge sa chathair iad nó gur daoine iad a bhog go dtí an chathair ón nGaeltacht.

An dara treo atá faoi fhicsean comhaimseartha na Gaeilge ná an treo féinbhreathnaitheach, dírbheathaisnéiseach, síceolaíoch. Is é an reacaire, ar Gaeilgeoir é, an pointe fócais sa chineál seo ficsin agus, dá bhrí sin, ní gá a bheith buartha faoi inchreidteacht. Samplaí maithe is ea Caoin tú féin (1967) agus Ciontach (1983) le Diarmaid Ó Súilleabháin, An Branar gan Cur (1979) le Breandán Ó Doibhlin agus Duibhlinn (1991) le Ciarán Ó Coigligh.

An tríú treo ná treo an réalachais draíochta. Sa chineál seo ficsin, caitear cur i gcéill an réalachais shóisialta i dtraipisí agus cruthaítear domhan samhlaíoch de chineál eile ar fad. Tá saoirse iomlán ag an scríbhneoir a théann an bóthar seo. Is í an fhadhb ná gur deacra léitheoirí a thabhairt leat ar an mbealach. Samplaí maithe is ea na gearrscéalta neamhréalaíocha le Dara Ó Conghaile, Dáithí Ó Muirí, Micheál Ó Conghaile, Pádraig Ó Siadhail agus Biddy Jenkinson.

Dá mbeifí le ceann thar a chéile de na modhanna seo a shamhlú le ficsean uirbeach an Chadhnaigh, is é treo an réalachais draíochta é. In ainneoin a ndúirt sé féin faoin litríocht uirbeach in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, níor fhéach sé leis an dlúthaithne sin a bhí aige ar an gcathair agus ar phobal na cathrach a léiriú ina shaothar cruthaitheach. Ní dheachaigh sé treo na réaltachta fíorúla ná níor roghnaigh sé conair na dírbheathaisnéise. Ina ionad sin, chruthaigh sé saothar ficseanúil a léiríonn cuid de na tréithe sin a luaigh na criticeoirí Francacha Gilles Deleuze agus Félix Guattari le saothar Kafka sa leabhar tábhachtach dá gcuid Kafka: Pour une Littérature Mineure (1975):

  • gur saothar dí-fhearannaithe é, saothar a d’fhéadfadh a bheith lonnaithe in áit ar bith, nach bhfuil ar ancaire i gcomhthionól réigiúnach ar leith;
  • gur saothar polaitiúil é, de bharr nach féidir éalú ó pholaitíocht an mheáin ina bhfuil sé scríofa;
  • gur saothar é a bhfuil toise láidir fáthchiallach — agus dá bhrí sin toise láidir pobail — ag roinnt leis mar tá bríonna nach bríonna litriúla iad le baint as.

Nuair a bhí Deleuze agus Guattari ag trácht ar la littérature mineure, ní litríocht i mionteanga nó i dteanga mhionlaithe a bhí i gceist acu, ach an litríocht a chruthaíonn mionlach i mórtheanga, ar nós litríocht na Gearmáinise sa chathair Sheiceach, Prág. Ach is dóigh liom féin go bhfeileann an sainchuntas a thugann siad ar mhionlitríocht go ginearálta freisin do chás na Gaeilge. Feileann sé go háirithe don chineál litríochta a chruthaigh Ó Cadhain i dtreo dheireadh a shaoil: litríocht nach bhfuil ar ancaire i saol comhthionóil, ach saothar a thagraíonn go fáthchiallach do chinniúint pobail. Níor fhág Ó Cadhain an chathair ina pháipéar bán. D’fhág sé ina pháipéar breac í — breac leis na contrárthachtaí agus leis na héiginnteachtaí sin a bhaineann le cinniúint phobal na Gaeilge in Éirinn an fichiú haois. Sílim go labhraíonn saothar uirbeach an Chadhnaigh fós linn agus, nuair a léitear an saothar sin i gcomhthéacs litríocht uirbeach na Gaeilge i gcoitinne, go músclaíonn sé buncheisteanna fós faoin ionad sóisialta agus cultúrtha atá bainte amach ag pobal na teanga i saol na cathrach in Éirinn.

Tagairtí

  • Nic Eoin, Máirín. 2005. Trén bhFearann Breac: An Díláithriú Cultúir agus Nualitríocht na Gaeilge Baile Átha Cliath: Cois Life.
  • Nic Eoin, Máirín. 2005. ‘”Kafkachas”: Kafka & Irish-language Literature’ in Ondřej Pilný & Clare Wallace (eagí.) Global Ireland: Irish Literatures for the New Millennium Prague: Litteraria Pragensia, 197–209.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar as ucht a cead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Meon na Ciontachta — Scrúdú ar stíl ghearrscéalaíochta Mháirtín Uí Chadhain

Le Declan Kiberd

Foilsithe in Idir Dhá Chultúr, Coiscéim 1993.

Tá fíorspéis ag Máirtín Ó Cadhain i gcúrsaí breithiúnais. Ach ní maith leis aon bhreith a thabhairt os ard – bíonn an breithiúnas is tábhachtaí beagnach faoi láncheilt aige sna scéalta is fearr in Cois Caoláire. D’aontódh sé le William Blake a dúirt, agus é ag trácht ar chastacht a shaothair féin:

The wisest of the ancients considered that which is not too explicit as the fittest for our instruction. All great art must rouse the faculties to act.

Cuireann scéalta Uí Chadhain an intinn ag obair, go háirithe na scéalta a bhfuil suíomh cathrach leo — tá castacht agus neamhchinnteacht ar leith le sonrú iontu siúd. Níl dearcadh socair amháin le tabhairt astu; ní thig leis an léitheoir a rá, agus scéal den sórt sin léite aige, go raibh an ceart ag an duine seo nó ag an duine siúd ann. Is grinne ná sin a fhéachann Máirtín Ó Cadhain ar an saol; is minic, tré mhodh inste an scéil, a chuireann sé iallach ar an léitheoir scrúdú níos géire a dhéanamh ar scéal, a thugann sé dúshlán an léitheora an chaint atá pacáilte isteach ann a chíoradh agus, scaití, casadh siar ar scéal ar fad lena athléamh. Tá ord bunaithe agus breithiúnas cinnte taobh thiar de chuile ghearrscéal ag Máirtín Ó Cadhain, ach go mbíonn an breithiúnas agus an t‑ord fá cheilt agus do-aimsithe. Is minic freisin, le linn scéil, go mbímid ag súil le breithiúnas áirithe agus go bhfaighimid breithiúnas glan contráilte uaidh. Ach, mar a deireadh sé féin i dtólamh, níorbh fhéidir leis an mbreith sin bheith níos léire ó thaobh na healaíne dhe gan bheith níos laige ó thaobh éifeacht mhoráltachta dhe.

Tá gearrscéalta Chois Caoláire préamhaithe i bhfealsúnacht Eiseach, fealsúnacht nach bhfuil sásta géilleadh do dhearcadh dolúbtha amháin. Dúirt Simone de Beauvoir faoin gearrscéal Eiseach:

They are stories of multiple viewpoint. The existentialist writer must not isolate the point of view most accessible to the reader, or most consonant with his present moral outlook, or most immediately flattering to his reasoning powers. He avoids this by making all points of view hidden and entangled, difficult to identify in isolation even when discovered. The reader is to the fullest extent involved in the complex guilts and incompletely formulated hunches of the writer.

Leanann an chiontacht an chinnteacht, is é sin, tá dlúthbhaint idir cúrsaí breithiúnais agus cúrsaí ciontachta, agus cuireann Máirtín Ó Cadhain spéis iontu araon. Tá sé d’acmhainn aige scéal a insint ar bhealach áirithe, ag baint leas as cleasanna áirithe, i dtreo is go mbíonn an léitheoir féin páirteach i gciontacht an scéalaí, díreach de réir Simone de Beauvoir thuas. Sna scéalta in Cois Caoláire, tá meon na ciontachta le sonrú go forleathan agus tá sí ag brath go mór ar mhodh inste an scéil. Tig linn a rá freisin, go n‑eascrann meon seo na ciontachta ón dóigh cheilte neamhchinnte ina nochtaítear éirim an scéil. Déanfaidh mé mo dhícheall na pointí seo a léiriú agus mé ag trácht ar dhá scéal go háirithe — An Pionta agus An Seanfhear.

An chéad rud a thabharfá faoi deara, teidil na scéalta — An Pionta, An Seanfhear, Fios, An Strainséara — teidil ghearra mhíshásúla a bhíonn aige i gcónaí ar a chuid gearrscéalta, teidil neamhchinnte nach nochtann mórán faoin scéal, nach dtugann leid dúinn faoi aidhm an scríbhneora. Rud eile le sonrú sna scéalta seo – níl plota dá laghad ag cuid acu agus ní féidir a rá go dtarlaíonn mórán i scéal ar bith. ‘D’fhéadfá cuid mhór a léamh gan teacht ar aon ní de shamhail na scéalta seo,’ mar a deir na foilsitheoirí ar an gclúdach. Not so much skill in plot as skill in doing without a plot, mar a dúirt T. S. Eliot faoi Ben Jonson. Níl de chuspóir ag an gCadhnach ach oibriú, argóint idir bheirt de ghnáth, a léiriú ag druidim lena bhuaic. Tá mórán de na daoine sna scéalta seo ar tí bás d’fháil; nó ar tí buaic éigin a bhaint amach. De bhrí nach bhfuil mórán ag tarlúint iontu, tá na gearrscéalta seo ag brath go mór ar fheabhas na n‑agallamh. I scéalta mar An Pionta agus An Seanfhear, an dá scéal in Cois Caoláire atá suite sa chathair mhór, tá Máirtín Ó Cadhain ag iarraidh neamhchruinneas an ghnáthagallaimh a léiriú — an chaoi a mbíonn duine ag iarraidh a chomhdhuine a shásamh, nó achrann a sheachaint leis, nó bob a bhualadh air, nó bheith ag magadh faoin duine i ngan fhios don duine féin. Uaireanta, agus sa dá scéal seo go háirithe, ní chreidtear an té atá dáiríre agus, ansin, bíonn casadh tobann fíochmhar ag deireadh an scéil; is minic a chuireann an casadh seo dreach nua ar an scéal ar fad agus ní mór don léitheoir agallamh an scéil a athscagadh. Tá Máirtín Ó Cadhain ag cur cruacheisteanna mar seo orainn: Céard a chiallaíonn dreas cainte? Cad a nochtann sé? Cad is féidir a thabhairt le tuiscint as? Cé chomh sásúil is atá an chaint mar mhodh teagmhála?

In An Pionta, pé scéal é, ní raibh teagmháil dháiríre idir an scéalaí agus an fear tinn go dtí gur scaradar. Cruthaíonn an deireadh gur mórtas bréagach, ach mórtas laochta freisin, a bhí ag fear an phionta lofa ó thús deireadh, agus gur chlis ar ionramháil éagórach an scéalaí. Níl fágtha ag an scéalaí ach gáire folamh neirbhíseach, iarracht shuarach ar é féin a chosaint ar mhilleán éigin. Cogar an fhir atá tinn le cluas an scéalaí a léiríonn an mothú ag deireadh; Chuir a chogar mo chnámha ag gíoscán. Níl breith Uí Chadhain ráite os ard ach tá sé tugtha le tuiscint dúinn — go bhfuil an scéalaí éagórach ag ionramháil an fhir, á ghríosadh chun a lagar a chothú. Tá meon ciontach ag an scéalaí ag deireadh, agus tá an léitheoir féin páirteach sa chiontacht sa mhéad is gur ghéill sé don scéalaí éagórach i rith insint an scéil. Cleas cainte mar Il sent le bois! ráite sa teach ósta leis an bhfear tinn maidir leis an bpionta lofa — níl ansin ach an scéalaí ag iarraidh an léitheoir a thabhairt leis, ag caochadh súile ar an léitheoir, ag iarraidh a chur ina luí ar an léitheoir gur daoine níos tuisceanaí agus níos foghlamtha iad siúd ná an fear tinn. Nuair a fhaigheann an léitheoir amach go bhfuil fear an phionta beagnach básaithe, tagann droch-choinsias air, toisc gur ghéill sé don scéalaí gránna seo, agus casann sé ar ais ar an scéal. Aimsíonn sé abairtí mar:

Dhá mbeadh an bás corcáilte i do bhundún d’éigneodh seo siar ar ais é….

Othar ag fuireach go n‑osclaíodh an dochtúr a bhéal le fios báis nó saoil a thabhairt dó, ní bheadh sé leath chomh beophianta le mo dhuine….

Ar an gcéad léamh, níl mórán de thábhacht sna habairtí sin, ach ar an dara léamh, agus a fhios againn go bhfuil an fear seo ar tí a bháis, tá siad nimhneach marfach. Feiceann an léitheoir gur abairtí iad atá ann ar mhaithe leis féin, go bhfuil an scéalaí ag caochadh súile air le chuile thagairt a dhéanann sé don bhás. Tuigeann an léitheoir anois gur ghéill sé don íoróin fhiáin fhíochmhar seo nuair a ghéill sé ar dtús do mhodh inste an scéalaí — modh inste a bhí sách neamhurchóideach, de réir dealraimh, an uair sin. Le habairtí tuairisciúla mar iadsan thuas, cuireann an scéalaí tús le rapport idir é féin agus an léitheoir, téann an léitheoir ar iontaoibh an scéalaí i dtreo is go mbíonn sé féin páirteach i gciontacht an scéalaí ag deireadh. Chun é féin a shaoradh ó chion, ní mór don léitheoir casadh ar ais agus athbhreathnú ar an scéal; anois aimsíonn sé fiántas íoróineach, fiú in ainm chapall ráis — An Scámhóg Iarainn — atá luaite go neamhurchóideach i gcomhrá, toisc go bhfuil a fhios aige anois gur le heitinneach atá an scéal ag plé. Lig sé an cleas barbartha sin thairis ar an gcéad léamh; an uair sin, ghéill sé do mhagadh éagórach an scéalaí. Anois cuireann sé an cheist — an bhfuil aon droch-chleas eile den sórt sin fágtha sa scéal? Seanchuimhní ag cur as don duine — sin meon na ciontachta de réir Freud. Baintear leas as an gcleas ceannann céanna in Glantachán Earraigh; glacann an léitheoir le gluaiseacht éasca an scéil agus an scéalaí ag lua na rudaí atá an bhean nuaphósta ag caitheamh amach. Ansin, an cleas sa deireadh — seanbhean an tí caite amach aici — agus tá brí nua, brí shearbhasach, i dteideal an scéil, Glantachán Earraigh.

I ndomhan neamhchinnte síorathraitheach na cathrach, tagann íoróin den chineál sin thuas chun cinn. Mar a dúirt Ó Cadhain féin in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, is gotha sealadach atá ar chuile shórt, fiú marthain an duine féin. Tá chuile rud éiginnte, ar bís, mar go mba cinniúnach teagmhaiseach a bheadh sé agus gan é ar acmhainn an duine aonraic tada a dhéanamh in a thimpeall. Tá an duine amhrasach ann féin; aon dearfacht atá le sonrú sa domhan atá léirithe in An Pionta, is dearfacht í a bhaineann leis an domhan lasmuigh — na póilí ar an tsráid, scata óltóirí sa teach ósta — i gcomórtas le neamhchinnteacht na bpríomhcharachtar:

Thosaigh an ghlafairt agus na mionnaí móra. Bhí fir ag bualadh bosógaí go ceanúil ar bhrístí, ar chótaí, agus ar pháipéir nuaíochta. Diúracadh deich naipcín póca in éindigh. Bhí fiche crobh acmhainneach ag dul i bhfastó in éindigh ina chual cnámh. Ba léar nach mbeadh le déanamh faoi cheann nóiméide ach an creach cochall agus cótaí a roinnt.

Ní bheadh dearfacht den sórt sin le feiceáil i ngluaiseachtaí na bpríomhcharachtar. Is ag scata daoine i gcónaí a bhíonn an gníomh dearfa, ní ionann agus an duine féin.

An phríomhfhadhb a ionsaíonn Máirtín Ó Cadhain mar ealaíontóir ná eagarthóireacht a dhéanamh ar an gcaint a chuala sé — An uirnís liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach, a thosaíos ag damhsa orm sgaití, ag gol orm sgaití, de mo bhuíochas. Is í a phríomhfhadhb ná caoi a chur ar an gcaint sin, struchtúr a leagan uirthi, dráma agus tinneall a scaipeadh go tuisceanach tríthi. Ní tharlaíonn rudaí i ndiaidh a chéile i scéalta Uí Chadhain; an rud is tábhachtaí anois sa litríocht ar fad, an intinn a léiriú. Mar shampla, sa scéal Fios, níl plota ann agus is ar éigean atá scéalaí ann ach oiread. Níl ann, de réir dealraimh, ach go bhfuil an duine seo nó an duine siúd ag stiúrú an agallaimh as a stuaim féin. Ní ritheann mórán ama thart. Níl cur síos ann ar na daoine ag tús an scéil, ná ar a gcuid éadaigh, ná ar a gceannaithe. Ní insítear dúinn cén cineál daoine atá iontu. Caitheann an léitheoir bheith i gcónaí san airdeall, ag tabhairt mhiosúr an duine seo nó an duine siúd, mar a dhéanfá sa ghnáthshaol. Go deimhin féin, i mórchuid den chomhrá sna gearrscéalta seo, thabharfá an leabhar go raibh duine éigin eile i láthair ag an gcaint — tú féin, b’fhéidir. Seo gné eile den chiontacht, ciontacht an chúléisteora. Tá sampla iontach den chineál seo ciontachta sa sárscéal sin, An Strainséara. Le linn chaibidil a trí déag sa scéal sin, tá beirt fhear — Micil, fear Nóra, agus an strainséara óg atá le cúram fheirm Mhicil a ghabháil air féin — ag obair agus ag sáraíocht, fiú le hachrann eatarthu. Mheasfá, agus tú ag léamh na caibidile, go mbeadh an píosa deireanach den agallamh seo, atá mórán cosúil leis na habairtí eile sa chomhrá, ag teacht ó cheachtar de na fir, go dtí go léann tú líne deireanach na caibidile:

Chuireadh an mhuintir se’againne freisin dorú leo i gcónaí…

Bhí béal Nóra chomh hamh le gáig idir an bheirt fhear.

Agus sin léite agat, tuigeann tú, don chéad uair, go raibh Nóra i láthair ag an gcomhrá sin ó thús: agus cuireann sin dreach nua ar chuile rud a dúirt na fir sa chaibidil, de bhrí gur i bhfianaise Nóra a bhí an comhrá. Sna línte deireanacha sin, tá buntomhas nua curtha go sciobtha leis an gcaibidil: éiríonn an léitheoir amhrasach faoin gcaibidil ar fad agus ní mór dó casadh siar agus an comhrá a iniúchadh arís. Seanchuimhní arís, ag cur as don léitheoir, á spreagadh chun athléamh, ag cothú meon na ciontachta agus meon an amhrais ann.

Tá buntéama seo na ciontachta fógraithe os ard sa ghearrscéal An Seanfhear.

Níl aon choir dhar deárnadh ar talamh nach bhfuil mé ciontach Inti…. dúnmharú, fionaíl, tréas, slad, cneamhaireacht, éitheach, ceilg….

Tá an seanfhear ag iarraidh labhairt leis an scéalaí agus cur tré chéile leis. Cineál dúlionnach, hipeacoindreach, atá ann, agus chaith sé a shaol, dar leis, ag taisteal ar fuaid an domhain: cuir- eann an síorthaisteal seo Cáin ciontach an Bhíobla i gcuimhne dúinn. Ní chreideann an scéalaí an fear:

Thuigeas, agus go tobann. Éireannach fánach eicínt nach raibh ní b’fhaide ó bhaile ná sráideanna thíriúla Bhaile Átha Cliath…

— ach, san am chéanna, tá an scéalaí míshuaimhneach, ag iarraidh éalú ón bhfear, nó, ar aon nós, achrann a sheachaint leis. Deireann an Seanfhear gur muineál croiche atá ag an scéalaí. d’aon úim le haghaidh na cnáibe a rinneadh é. Fite fuaite tríd an scéal seo, tá tagairtí do choir, pionós, ciontacht, úll scornaí, úll, dainséar, peaca an tsinsir, agus, thar aon ní eile, cuimhneamh siar éigin ag goilleadh ar an scéalaí, á chur ar a mhíshuaimhneas. Mar is gnáth, tá deireadh an scéil dothuigthe — Is eol dom go bhfeicead aríst é i seomraí airithin dochtúirí…! Mar is gnáth, tá gáire folamh fíochmhar ag deireadh an scéil. Lig sé racht gáire a chuir mo ghéaga ag gíoscán… — ní gáire shéimh chneasta aon gháire in Ó Cadhain riamh.

Cé go bhfuil neamhchruinneas sa scéal seo, is féidir linn a rá go gcuireann sé ceisteannaí áirithe. Cá bhfuil bunús an pheaca? Sa duine féin, i muineál croiche an scéalaí? Lasmuigh dhe? Cad í an tábhacht a bhaineann le peaca an tsinsir? Cá bhfuil bunús na ciontachta? Sa duine féin? Sa duine eile, an seanfhear, cuir i gcás? I gcuimhní casta siar? Agus ós rud é go dtráchtar ar pheaca an tsinsir agus ar dhúlionnachas tríd an scéal, tig linn a rá go gcuireann Máirtin Ó Cadhain ceist thábhachtach orainn agus é ag sníomh an dá théama sin lena chéile. Is í an cheist sin, b’fhéidir nach bhfuil i bpeaca an tsinsir ach gnáth-thinneas an chine dhúlionnaigh? Tá leathfhocal chomh maith le híoróin agus seirbhe i scéalta Uí Chadhain.

Ar an gcaoi seo, láimhseáil na bhfocal agus casadh tobann ag deireadh an scéil, cothaítear meon na ciontachta. Ach tá fear inste an scéil chomh tábhachtach le modh inste an scéil. Tá trédhearcacht ar leith le sonrú i scéalaithe Uí Chadhain. Ní féidir linn a rá gur daoine maithe fuinniúla iad, níl ionracas dá laghad iontu. Níl aon bhua pearsanta acu — go deimhin, níl tréith ar bith acu a d’inseodh aon cheo dúinn fúthu — ach go bhfuil siad in ann an léitheoir a tharraingt isteach leo ina gcuid scéalta. I dtús an scéil, bíonn siad trédhearcach agus glacaimid leo; ag deireadh, is léir gur daoine gránna iad a chleachtaíonn comhluadar duáilceach, agus go bhfuil fonn orthu an léitheoir féin a shú isteach ina gcuid ciontachta.

Three Is the perfect number for an existentialist comedy, a dúirt Jean Paul Sartre, agus is amhlaidh do Mháirtín Ó Cadhain é ina scéal Fios. I rith an scéil, tá triúr fear ag cur tré chéile agus ag clamhsán faoi na comharsana agus gan mórán muiníne ag éinne den triúr acu as an mbeirt eile ach oiread. Tá gach duine acu ag iarraidh a thuairim féin a choinneáil fá cheilt ach, ina dhiaidh sin féin, tá dualgas air an comhrá a choinneáil ó sceitheadh amach ina dhiantost agus, freisin, ní mian le héinne acu admháil go bhfuil sé in easpa eolais faoi na comharsana. Mar is gnáth, tá chuile cheo neamhchinnte. Ar dtús, tá Leathmhaing ag díriú an chomhrá agus ta Claonfhéachaint soiniciúil. Tar éis chuile dhreas cainte, tagann cainteoir eile chun tosaigh atá sásta an chéad dreas cainte eile a dhíriú, agus coinníonn an bheirt eile siar, amhail thíos:

Nach faoi sin atá mé, a chloiginn? adeir Claonfhéachaint.

Agus mise.

Agus mise chomh maith le ceachtar agaibh.

Ba chumasach an sásamh dúinn féin acus don bhaile é.

D’fhéadfá a rá.

D’fhéadfá sin a rá.

Tá chuile dhuine anseo ag iarraidh a chomhdhuine a shásamh agus achrann a sheachaint. Ansin, tagann duine de na comharsana a bhíodar ag cáineadh, darb ainm an Streilleachán, ag lorg cipín solais, ach níl an triúr sásta ceann a thabhairt dó — nuair a imíonn sé go teach an Bhreathnaigh ar thóir an chipín, fágann sé meon ciontach ag an triúr ina dhiaidh. Ag iarraidh iad féin a shaoradh ó chion atá siad nuair a deireann siad: Nárbh fhearr dúinn scathamh eile oibre a dhéanamh. Gníomhartha agus obair a mhaitheann a chuid peaca don duine i scéalta Uí Chadhain. Ar aon nós, níl a fhios ag éinne den triúr acu céard tá idir an Streilleachán agus na Breathnaigh, agus leantar leis an gcaint tríd an scéal ar an dóigh sin. Ag deireadh, tar éis an cur tré chéile go léir, deireann Claonfhéachaint, Tá a fhios agamsa é, agus cuireann sin cruth eile ar chuile ní sa scéal. Ní mór don léitheoir casadh siar arís agus an scéal a athléamh, lena fháil amach an bhfuil an ‘fios’ laistigh den scéal. Pé ar bith scéal é, is féidir linn a rá go bhfuil Claonfhéachaint i bhfad níos cinnte-dearfaí ná an bheirt eile, an bheirt a bhí siar aneas agus soir aduaidh i gcónaí. Tá Claonfhéachaint neamhspleách, muiníneach, dothuigthe — níor chuir sé an píce báite tré phutóg an Bhreathnaigh Óig, níl sé i dtuilleamaí ná feamainne mar tá díol mangels agus swedes éirithe aige cheana féin. Tá an bheirt eile inmhalartaithe, níl sna carachtair sin ach scigphictiúirí. Is léir gurb é Claonfhéachaint an carachtar sa scéal seo agus go léirítear tréithe áirithe atá aige, tréna phearsa a chur i gcomórtas leis na scigphictiúirí eile. Féach, freisin, ar shlacht agus néatacht an léirithe sin; leis an eolas nua atá againn ag deireadh, ní gá don scríbhneoir íomhá Chlaonfhéachana a athchumadh, ní gá ach seaníomhá Chlaonfhéachana a athléamh.

Ní thig linn a rá go bhfuil domhan neamhchinnte léirithe sa scéal deireanach, An Strainséara, mar tá suíomh tuaithe leis agus gluaiseann an scéal go mall agus go fadaraíonach. Agus ní féidir a rá go bhfuil an léiriú féin doiléir nó neamhchruinn mar insítear gach uile chor sa scéal go staidéartha: uaireanta, bíonn caibidil ar fad bunaithe ar ghníomh simplí amháin. Tá léiriú soiléir againn ar an ngearrscéal seo ach is léiriú soiléir é ar fhadhb dhoréitithe, fadhb na lánúine atá ag dul in aois agus gan páiste ar bith acu. De bhrí gur fadhb dhoréitithe í seo, ní bhaineann Máirtín Ó Cadhain leas as scéalaí claonta a ghlac páirt in eachtraí an scéil — tá sé sásta an scéal seo a aithris sa tríú pearsa, mar scríbhneoir neamhspleách, ní mar aithriseoir claonta. Fágann an scéalaí an bhreith fúinne sa chás seo. Cé gur léiriú soiléir atá in An Strainséara, ní ionann san is a rá nach bhfuil rudaí ceilte ann, direach mar atá rudaí ceilte sna scéalta eile. Tá. An abairt seo mar shampla:

Thosaigh Nóra ag coinneáil ó na mná ar fad…

Tá an abairt sin ríthábhachtach in aithris an scéil, ach tá sí fá cheilt chúlánta in alt ciúin, agus caitheann an léitheoir a bheith san airdeall chun í a aimsiú. Sampla eile anois: insítear dúinn, sách luath sa scéal, gur marbh a rugadh chuile pháiste ag Nóra agus gur adhlaic a fear céile, Micil, i nGarraí an Locháin iad ar fad. I gcaibidil eile níos faide isteach sa scéal, aimsíonn an léitheoir an abairt chúlánta seo:

D’fhaigheadh Micil sásamh ó bheith ag gearán faoin aos óg a bheith ag taltú an fhéir i nGarraí an Locháin….

agus ní mór dó bheith ina lándúiseacht le brí iomlán agus pathos iomlán na habairte sin a thuigbheáil.

Tá focla beaga ceilte anseo is ansiúd sa scéal a thugann leid dúinn faoi dhearcadh an scríbhneora. Baineann an fear óg, an strainséara, leas as an bhfocal Béarla flashlamp, agus goilleann sin ar Nóra a deireann lóchrannán i dtólamh. Nuair a úsáideann an scéalaí féin an focal Gaeilge tugann sin leid bheag dúinn faoina bhá phearsanta. Cuireann mionsonraí mar seo intinn an léitheora chúramaigh ag obair. Baintear leas as an deighilt seo idir phrós an scéalaí agus comhrá na gcarachtar ar bhealaí eile freisin. Anseo is ansiúd i rith An Strainséara, tá tagairtí d’íomhánna éagsúla — ‘scian’, ‘bean choimhthíoch’, ‘currach’, ‘cloch’, ‘boirric’ — agus, ar dhóigh leitmotif sa cheol, éiríonn na tagairtí seo níos flúirsí, de réir a chéile, agus uaireanta, bíonn cuid de na híomhánna luaite in éineacht in alt amháin. Tá an cleas sin — sraith de na híomhánna curtha le chéile — cosúil le corda sa cheol. Symphonic imagery an t‑ainm atá ag Richard Altick air. I gcaibidil a naoi déag, bailítear na híomhánna thuasluaite go léir lena chéile in alt amháin agus is geall le príomhchorda ceoil é. Tá na híomhánna seo, a fuair a gcéad lua i bprós an scéalaí, ag fáil lua anois sa chomhrá beo agus tuigtear dúinn go bhfuil an corda is airde ar fad fuaimithe leis sin. Is léir ón build-up seo go bhfuil tábhacht ar leith ag baint leis an bpíosa comhrá ina luaitear na híomhánna go léir. In Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, deir an Cadhnach gur cóir dúinn chuile phíosa litríochta a mheas de réir a théarmaí tagartha féin; agus le téarma tagartha amháin as an scéal — íomhánna a tharlaíonn arís agus arís eile — is féidir liom a dheimhniú go bhfuil buaic an scéil sa chomhrá sin ina luaitear na híomhánna go léir. Is cleas é seo a chleachtaítear go minic sa bhfilíocht — shonraigh Altick don chéad uair é i bhfilíocht Shakespeare — agus ní foláir nó go raibh sé ar eolas ag an gCadhnach. Scríobh sé féin, in Páipéir Bhána agus Páipéir BhreacaTá an domhan próis ag dul timpeall faoi chulaith na filíochta agus é ag déanamh aithrise ar Edmund Wilson a dúirt: The technique of prose today seems to be absorbing the technique of verse; but, it is showing itself equal to the work… Is amhlaidh do Mháirtín Ó Cadhain é in An Strainséara.

Is díol suntais abairt mar:

Thúirling súile Nóra ar an gclaí idir an iothlainn agus Garraí an Locháin ó thuaidh….

Tá abairtí den scoth sin — duine ag breathnú ar theorainn — scaipthe go flúirseach tríd na scéalta in Cois Caoláire. Luaitear rudaí mar ‘claí’, ‘ciumhais’, ‘críoch’, ‘colbha’, i mbeagnach chuile scéal. Bíonn an tOthar ag breathnú amach tríd an bhfuinneog ar chlaí éigin; bíonn comharsana ag dul chun cúirte agus ag troid faoi theorainn feirme; bíonn fear ag líonadh bearna i bhfál le bó bhradach a choinneáil amach. Cuireann Máirtín Ó Cadhain an-spéis sa territorial imperative, mar a déarfá, agus tá a chuid samhlaíochta i gcónaí ag obair ar chruacheisteanna mar seo — Cá bhfuil an claí nó an chonstaic idir an duine seo agus an duine siúd? An féidir é a bhriseadh? Mar a dúras cheana, ní mór an mhuinín atá ag Máirtín Ó Cadhain as an ngnáthchomhrá mar ghléas chun amhras nó naimhdeacht a dhíbirt as an gcaidreamh daonna. B’fhéidir go gcreideann sé gur binn béal ina thost. Ar aon nós, b’fhéidir gur nocht sé gach a raibh le rá aige faoi achrann, faoi amhras, faoi chúrsaí sáraíochta agus cúrsaí ciontachta, sa phíosa gonta seo as deireadh chaibidil a ceathair déag in An Strainséara:

Bhí tost cainte tar éis luí ar an mbeirt fhear….

Chuimhnigh Nóra go tobann gur tús tuisceana é….

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir, Coiscéim, as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Máirtín Ó Cadhain — Poblachtach agus Sóisialaí

Le Proinsias Mac Aonghusa. Marais, Páras, An Cháisc, 1989.

Ag Dáil Uí Chadhain a tugadh an léacht seo ar an 8 Aibreán 1989.

Céadfhoilsíodh i riocht na haiste í in Comhar, 49(10), 5–17.

Bhí Máirtín Ó Cadhain chomh Gaelach le ceaig poitín; meas an stiléara is mó a bhí aige ar reachtanna agus dhlithe stáit ar a raibh dímheas aige. Is iomaí sin Máirtín Ó Cadhain a bhí ann. Is mar scríbhneoir is dóigh is faide a mhairfeas a chliú. Is mar sin ab fhearr leis féin an scéal a bheith. Dá mhéad dá ndearna sé agus clócaí eile ar a ghuaillí thuig sé go rímhaith, formhór a shaoil, gurb í an scríbhneoireacht an cheird a bhí leagtha amach dó. Ach múinteoir de chineálacha éagsúla a bhí ann ó thosaigh sé ag teagasc ar Dhaighnis sa bhliain 1926 agus é bliain is fiche d’aois, nó gur cailleadh é agus é ina Ollamh i gColáiste na Tríonóide agus é ina Chomhalta de chuid an Choláiste (FTCD) sa bhliain 1970.

Léachtóir poiblí thar cionn a bhí ann agus óraidí breá a raibh an greann agus an dáiríreacht measctha trína chéile go healaíonta aige. Iriseoir bisiúil ba ea é mar a thuigfeas an té ar cuimhin leis Caiscín san Irish Times, altanna dá chuid in The Gaelic Weekly, litreacha a bhain le saol an lae inniu san Evening Mail agus aistí dá lán cineálacha in Feasta agus in Comhar agus in An Stoc agus in Ar Aghaidh, agus in irisí nach iad.

Ach is faoin gCadhnach mar fhear poiblí, mar agóidí, mar Phoblachtach, mar Shóisialaí atáimse ag trácht anocht ag Céad Dáil seo Uí Chadhain. Ní ar nithe eile atá m’aird; beidh daoine nach mé ag trácht ar Mháirtíní Ó Cadhain eile. Agus, dar mo leabhar, tá neart le rá.

Ní bheadh sé indéanta Máirtín Ó Cadhain a chur i gcomórtas le duine ar bith eile, Éireannach nó coimhthíoch. Duine ann féin ar fad a bhí ann a raibh gnéithe de stíl mhaithe móra an Renaissance ag baint leis.

Ní naomh ar bith a bhí ann, ach sheas sé i gcónaí leis na nithe a gceapfaí, b’fhéidir, naoimh Éireann a bheith ar a son. Céard a bhí uaidh a thabhairt chun críche, an conraitheoir réabhlóideach seo as an gCnocán Glas? Is ar éigean atá mórán dabht faoi sin: Poblacht lucht oibre ina mbeadh an Ghaeilge i réim, agus ocastóirí faoi dhímheas. Fear caol caintiúil a bhí ann, a dúirt cara leis liom, nuair a casadh airsean é den chéad uair ina theach féin i gCamas in earrach na bliana 1928. Bhí sé féin agus Seosamh Mac Mathúna, múinteor Leitir Mucú, in aon teach le chéile. Bhí time ar siúl do mháistreás a bhí ag imeacht as an áit. Bhí ól ann — ceaig poitín. Mhair an time go dtí a ceathair nó a cúig ar maidin. Muintir na háite agus múinteoirí le chéile. Béarla is mó ar fad a bhí á labhairt ag na múinteoirí, agus Gaeilge ag an bpobal. Mar sin a bhíodh cúrsaí san am. Tháinig athrú ar an saol. Agus ansin tháinig athrú eile arís air. Ní dheachthas chuig aifreann an mhaidin dár gcionn, agus faoi cheann seachtaine d’ionsaigh an sagart Máirtín agus Joe Mac Mahon agus an chuid eile díobh ón altóir. Is dóigh gurbh í sin an chéad uair ar déanadh ionsaí den chineál ar Mháirtín, agus is spéisiúil gur faoi phoitín a tharla sé agus faoi gan dul chuig an aifreann.

Ach bhí sé cheana féin san IRA. Dála an scéil, bhí gnaoi na ndaoine air, rud ab annamh san am ar mháistir scoile. Théadh sé thart le muintir óg an cheantair. Bhíodh sé ag comrádaíocht leo, ag ól leo, ag dul chuig damhsaí leo. Duine dá gcuid féin a bhí ann. Tuigeadh sin. Tuigeadh nárbh ionann é agus na máistrí agus máistreásaí scoile a bhíodh ann roimhe, dá fheabhas iad. Is fiú a lua gur bheag ar fad de mhuintir Ghaeltacht Chonamara a fuair aon mhéid oideachais san am, ní áirim a bheith ina múinteoirí ná dul ar ollscoil. Ar ndóigh, b’ionann scéal do dhaone bochta ar fud na tíre ar fad agus ní hé an oiread sin athrú a tháinig ar an saol nó gur chuir Donnchadh Ó Máille a scéim saoroideachais ar bun.

Cé gur inis sé féin neart scéalta barúla faoina bhreith ina dhiaidh sin, agus go bhfuil ceist ann faoin mbliain inar rugadh é, is cinnte go leor gur ar an gCnocán Glas a tháinig sé ar an saol. B’fhéidir gur rugadh é in Eanáir na bliana 1905 nó ar an 13ú lá d’Fheabhra, 1906 nó ar an 20ú lá d’Eanáir, 1906. Tá scéal a bhreithe chomh casta le scéal Phádraic Uí Chonaire, geall leis! Bhíodh sé ag ligean air scaití gur i Learpholl Shasana a rugadh é. Bhaineadh sé greann as nithe mar seo, agus as dream údaráis a chur amú. Beidh cuimhne ag cuid agaibh ar an mbréagphictiúr de féin a cuireadh ar fáil don Ghúm do An Braon Broghach sa bhliain 1969. Chuir siad i gcló é. Shéan an Cadhnach gurbh é féin a bhí ann agus chuir sé milleán ar an nGúm. Dúirt sé go raibh dealramh ag an bpictiúir le Stalin óg sular éirigh sé brúidiúil. Ach shíl a lán a raibh eolas acu ar intinn Mháirtín Uí Chadhain gur dhóigh ná a mhalairt gurbh eisean féin a thug an pictiúr don Ghúm le teann diabhlaíochta agus mioscaise. Ní ar an eagraíocht áirithe stáit sin is mó a bhí a ghean. B’as saol an bhéaloidis, saol nach raibh mórán athrú air le míle bliain anuas, a fáisceadh mé, a dúirt sé féin le Scoil Merriman an lá deiridh d’Eanáir, 1969. Duine de thriúr déag clainne a bhí ann agus bhí an teaghlach chomh bocht céanna le gach teaghlach eile san áit. Bhí sé fíormheabhrach agus bhí máistir scoile, Éamon Ó Gógáin, sa Spidéal a thuig a fheabhas, agus a chuidigh leis. Is dóigh gur ina fhear oibre i Sasana a bheadh Máirtín Ó Cadhain murach a ndearna an máistir scoile breá seo ar a shon. Ghnóthaigh Máirtín an King’s Scholarship faoi dhó, sa bhliain 1923 agus é ró-óg le glacadh leis, agus arís an bhliain dár gcionn. B’in éacht. Bhí coimhlint mhór ann.

Chuaigh sé chuig Coláiste Phádraig i nDroim Conrach i bhfómhar na bliana 1924. As an scoil náisiúnta a tháinig sé; níor chaith sé lá riamh i meánscoil. Bhí sé ina mháistir scoile déanta dhá bhliain dár gcionn. I bhfómhar na bliana 1927 ceapadh é ina phríomhoide ar Scoil Chamais i bParóiste Ros Muc agus is ann a bhí sé go dtí tús 1932 nuair a fuair sé post mar phríomhoide ar an gCeaird Mhór*, taobh thoir de Ghaillimh mar a bhfuil aerfort anois. Is anseo a bhí sé sa bhliain 1936 nuair a bhris Easpag na Gaillimhe, an Dochartach, é de bharr a dhílseachta don IRA. Scéal mór a bhí sa bhriseadh san am. Sheas muintir an Chairn Mhóir leis. Ionsaíodh Marrinan, an máistir a thóg post Mháirtín, agus sílim gur baineadh a chuid ingne de. B’éigean cosaint phoiblí a chur ar fáil dó ar feadh i bhfad. Níor sheas an INTO le Máirtín. I ndeireadh 1936 bhí a cheird bainte de agus é curtha ar an mbóthar, rud a tharla, ar ndóigh, do chuid mhaith eile múinteoirí misniúla roimhe agus ina dhiaidh. Ach níorbh ionann mórán acu siúd agus Máirtín Ó Cadhain.

Cad chuige a raibh sé san IRA? Céard a chuir ar bhóthar na Poblachta é? Daoine ciúin go leor a bhí i muintir Mháirtín. Ní raibh sá na scine, caitheamh na cloiche ná bualadh maide ionainn, a dúirt sé féin tráth. Más fíor, léigh sé cóip den iris Nationality le linn dó a bheith ina mhac léinn i gColáiste Phádraig agus sin a mhúscail a spéis sa Phoblachtachas. Ach ní miste aird a thabhairt ar an méid seo, freisin: bhí sé 14 bliana nuair a cuireadh an chéad Dáil ar bun agus nuair a thosaigh Cogadh na Saoirse; 17 mbliana nuair a thosaigh an Cogadh Cathartha. Bhí na hÓglaigh bunaithe go maith ina cheantar dúchais. Scoilt siad; chuaigh an chuid is mó díobh leis an Saorstát de bharr cheannaireacht Mhíchíl Uí Dhraighneáin — a mhalairt a tharla in iarthar Chonamara de bharr Ghearóid Mhic Pharthaláin agus Petie Mc Donnell. Is é sin le rá gur cinnte go raibh an-chaint ar a raibh ag tarlú go háitiúil agus ar fud na tíre. An bhféadfadh buachaill fíormheabhrach ar nós Mháirtín Uí Chadhain gan spéis a bheith aige ina raibh ag tarlú?

Tá a fhios agam céard a thug san IRA mé féin. Ba chall troid le mo mhuintir, boicht na tuaithe, a fhuascailt, a scríobh sé in Feasta sa bhliain 1960 agus é ag déanamh léirmheasa ar Ar Thóir mo Shealbha le Tarlach Ó hUid, fear eile a bhí sna hÓglaigh ach nár fhan leo. D’fhan Máirtín san IRA. Ní feasach mise nach raibh sé taobhach i gcónaí leis na hÓglaigh cé gur díbríodh é astu, tuairim is 1946, gur mhinic dó iad a lochtú, gur thuig sé bunlaigeachtaí a bheith orthu. Bhí a fhios aige gurbh iad Óglaigh an IRA na Gaeil ba dhílse sa tír, gurbh iadsan i gcónaí a sheas le leas an náisiúin agus le cearta bunúsacha na tíre nuair a bhíodh drochmhisneach ar fhormhór na coda eile, gur acu a bhí an Holy Grail.

Seosamh Mac Mathúna a chuir móid dílseachta an IRA ar Mháirtín ag geata theach an mhúinteora i gCamas, mar a raibh an bheirt acu ina gcónaí. Bhí Mac Mathúna sna hÓglaigh ó bhliain a ’18 agus nuair a tháinig sé ag teagasc go Leitir Mucú ceapadh é mar Aidiúnach ar Chathlán Chonamara den IRA. Duine é a bhí fíorghníomhach, a chaith seal ina phríosúnach ar an gCurrach le linn an Dara Cogadh Domhanda, agus a d’fhan i nGluaiseacht na Poblachta go deireadh a shaoil. Níorbh fhada Máirtín san IRA nó gur roghnaíodh é mar Chaptaen ar Óglaigh Chamais. Ar ndóigh, bhí Cumann na nGaedhael i réim san am agus tóir mhór acu ar lucht na Poblachta. Bhí neart i bpríosún. Ní raibh an Cogadh Cathartha thart ach le ríbheagán blianta. Bhí polaitíocht an-teasaí, ach in ainneoin bhriseadh Éamon de Valera leis an IRA ar dtús agus ansin le Sinn Féin, agus bhunú Fhianna Fáil, bhí comhoibriú an-dlúth fós idir na dreamanna éagsúla poblachtacha. Níl aon amhras ann ach go raibh neart i gCumainn Fhianna Fáil fós a bhí san IRA freisin, nó taobhach leis na hÓglaigh. Mar sin a bhí an Cochlánach, duine den triúr a mharaigh Caoimhín Ó hUiginn, mar shampla. Bhain sé le Cumann Inse Chóir d’Fhianna Fáil. I litir a chuir Seosamh Mac Mathúna chuig an tSiúir Bosco Costigan agus Seán Ó Curraoin, údair bheathaisnéis an Chadhnaigh, dúirt sé an méid seo:

Bhí orainn dul ar fud Chonamara ar obair na nÓglach agus bleachtairí ag faire orainn. Cheapamar plean. Chuireamar coiste ar bun le leacht a thógáil do na buachaillí ó Chonamara a thug a n‑anamacha ar son na Poblachta, agus bhí cruinniú i chuile áit faoin leithscéal sin, agus d’éirigh go maith linn.

Ní miste súil a chaitheamh ar bhaill an Choiste sin, Coiste Chuimhne na nÓglach i gConamara, mar a bhí air. Bhí sé eagraithe, más fíor, i sé cheantar éagsúla. Mac Mathúna agus Ó Cadhain na Rúnaithe. Bhí aon mhúinteoir déag ar an gCoiste ar fad agus ceathrar Comhairleoirí Contae de chuid Fhianna Fáil. Aithním cuid mhór de na hainmneacha, agus Fianna Fáilithe is mó a bhí iontu. Peadar Mac Domhnaill, Petie Mc Donnell, Fianna Fáilí tréan agus Poblachtach dílis, a bhí ina Chathaoirleach, agus bhí Gearóid Mac Parthaláin, Gerald Bartley, a bhí ina dhiaidh sin ina Aire Cosanta, mar Chisteoir. Orthu siúd eile a bhí ar an gCoiste bhí John Keane, a bhíodh ina dhiaidh sin ina TD ag Fianna Fáil. An amhlaidh nár thuig an dream seo, a raibh ceird na comhcheilge acu féin, go raibh an IRA ag baint leasa astu? An amhlaidh gur chuma leo? Agus ceist eile, an é Coiste sin Chuimhne Óglaigh Chonamara tús saoil an Chadhnaigh mar chomhcealgaire, ceird a thug sé leis go binn?

Bhí m’athair, Críostóir Mac Aonghusa, cara mór le Máirtín, ar an gCoiste. Ar seisean:

An uair sin b’ionann Cumannaigh, an tIRA, Sinn Féin agus Fianna Fáil. An mhuintir a raibh airgead acu agus ceannas agus cumhacht, ar nós siopadóirí, feirmeoirí móra, lucht gnó i mBaile Átha Cliath agus sagairt agus easpaig, bhíodar go léir ar thaobh Chumann na nGaedhal. Aon dream amháin a bhí ionainne, freisin. Bhíomar ina n‑aghaidh siúd.

Bhí dream maith óg sna hÓglaigh i gCamas faoi cheannas an Chadhnaigh. Bhí an tIRA beo i ngach baile fearainn i gConamara. Bhí fonn ar dhaoine óga rud éigin a dhéanamh. Ach céard é an rud sin agus cén chaoi a ndéanfaí é? Bhí cuma i bhfad níos fearr ar Fhianna Fáil. Agus bhí de Valera ar an gceannaire ab fhearr sa tír. Ní raibh aon pholasaí tarraingteach ag an IRA. Chlis air i gConamara mar a chlis i ngach áit eile. Bhí Rialtas an Chosgaraigh brúidiúil. Bhí suarachas ag baint leis agus frithnáisiúnachas a bhí ag dul i méid de réir a chéile. Bhí an seoiníneachas in airde in ainneoin fheabhas léithéidí an Bhlaghdaigh agus Risteárd Uí Mhaolchatha ar a mbealaí féin. Ba léir má bhí siad le cur de dhroim seoil gurbh é bealach Fhianna Fáil agus ceannaireacht chliste, ghlic de Valera a dhéanfadh sin, agus nach iad gunnaí na nÓglach. Sa bhliain 1932 thug baill an IRA an-chúnamh go deo d’Fhianna Fáil leis an toghchán a bhuachan agus rinne siad sin arís i dtoghchán na bliana dár gcionn. Cumann na nGaedhael a chriogadh, agus Poblachtaigh Fhianna Fáil a chuirfeadh an Phoblacht ar bun a chur i réim, aidhm bhaill an IRA sna blianta sin. B’in, freisin, aidhm chinnte Mháirtín Uí Chadhain. Ach cé go ndeachaigh a lán den IRA le Fianna Fáil ar fad, agus cuid acu isteach sna Gardaí, sna ‘Broy Harriers’, mar a thugtaí orthu, agus san Arm Náisiúnta, níor chuimhnigh an Cadhnach riamh ar dhul leis an bpáirtí. Ceithre bliana sular cailleadh é, thosaigh sé a phaimfléad An Aisling mar seo:

Mar phoblachtóir neamhleiscéalach atá mé dá scríobh seo. Má chuireann tada dhá bhfuil ann múisiam ar aon duine ní shin é is rún dom. Ach mas roghain idir múisiam a chur ar dhaoine é agus an fhírinne — an fhírinne mar is léir dom-sa í — a chur as a riocht, is í an fhírinne mo roghain.

D’fhág sé Camas i dtús 1932 agus thug a aghaidh soir ar an gCeaird Mhór*, áit ina raibh an Ghaeilge láidir san am. Taobh istigh de bhliain bhí sé ceaptha ag IRA na háite mar Chaptaen orthu. Bhí traidisiún fíorláidir poblachtach sa dúiche sin. Ní miste cuimhneamh gur taobh thoir de Ghaillimh is mó a bhí Éirí Amach 1916 taobh amuigh de Bhaile Átha Cliath. Agus níl deireadh fós, ná baol air, ar Phoblachtachas an réigiúin. Má bhí Máirtín thoir féin bhí baint dhlúth aige le cúrsaí thiar i gConamara. Go deimhin b’fhéidir gur mhó a spéis i ndeacrachtaí agus i ndrochshaol mhuintir na Gaeltachta agus é gafa soir agus ina dhiaidh sin ná roimhe sin. B’fhéidir gur léir dó cruatan saoil na muintire thiar nuair a conaic sé cé mar a bhí an saol laethúil ag daoine eile a raibh talamh níos fearr agus bealaí níos nua-aoisí acu.

Sheas sé i gcónaí leis an nGaeltacht agus le muintir na Gaeltachta. Níl a fhios agam duine ar bith a shéanfadh sin. Ach ní shin le rá é a bheith dall ar lochtanna mhuintir na Gaeltachta. The Gaeltacht mentality is as crotchety a bag of tricks as that of the Ceithearnach Caoilriabhach, a dúirt sé in The Gaelic Weekly i Márta na bliana 1964.

Thuig sé riachtanais mhuintir na Gaeltachta. Thuig sé an chiall a bhaineann le drochthalamh clochach ar deacair saothrú a bhaint as. Chonaic sé a mhuintir ag plé le drochthalamh. Agus d’oibrigh sé féin agus é ina ghasúr ar dhrochthalamh. Thuig sé dúil pobal bocht tuaithe i dtalamh maith agus i dtuilleadh talún, bíodh an talamh maith nó olc.

Sa bhliain 1969 a scríobh sé an méid seo:

Tugann sibh faoi deara go mbainim leas as an bhfocal ‘aicme’ sách minic, focal is ionann agamsa agus ‘class’. Cuimhneo cuid agaibh ar an gclass warfare. Bhí an smaoine seo téaltaithe i m’intinn sul ar fhága mé an Ghaeltacht ná ar chuala mé ag caint ar Mharx ná ar an gConaolach ariamh.

Dar liom, tá tábhacht ag baint leis an dearbhú seo agus le ráitis eile gaolta leis ar a mbeidh trácht agam ar ball. Mar ba mhinic a deirtí gur bheag é tuiscint Uí Chadhain ar Shóisialachas agus ar choimhlint na cosmhuintire i gcoinne lucht an rachmais. Ar bhealach sílim meascán a bheith déanta idir Ó Cadhain, crann taca mhuintir na Gaeltachta agus lucht lag eile, agus Ó Cadhain an tÓglach ar theastaigh uaidh go mbuailfí buillí móra marfacha ar impireacht Shasana, fiú is dá mba é réimeas coirpeach Hitler sa Ghearmáin a bhí á dhéanamh sin. Tá neart eolais anois ar réimeas na Naitsíoch. Is cinnte go raibh a lán roimh dheireadh an Dara Cogadh Domhanda, agus roimhe, a thuig a ndonacht go soiléir agus a bhí i gcoinne an Fhaisisteachais, bíodh sé sa bhaile nó i gcéin. Ach go fiú is cuid mhaith a bhí lochtach ar na Léinte Gorma agus a thuig an chontúirt a bhain leo, ní raibh siad go háirithe in aghaidh na Gearmáine sa chogadh le hImpireacht Shasana. Le forlámhas Shasana ar Éirinn a bhriseadh agus le deireadh iomlán a chur le bréagéileamh Shasana ar cheannaireacht sa tír seo atá, agus a bhí, an tIRA ann. A thúisce a chuirfear deireadh le réimeas na Sasanach ní bheidh aon ghá leis an IRA agus imeoidh sé i léig. Ach go dtí sin, is corr-Éireannach grinn nach dtuigfeadh call a bheith leis na Hillside Men. Mar sin a bhí an Cadhnach.

I ngéibheann i Sibéir na hÉireann, mar a thug sé air, a chaith sé formhór an Chogaidh. An iontas ar bith súil a bheith aige go gcriocfadh an Ghearmáin Impireacht Shasana agus go mbeadh deireadh go deo le ceannas fimíneach brúidiúil Londan ar Éirinn dá bharr seo? Ar ndóigh, thuig sé nach le saoirse a bhaint amach don tír seo a bhí Hitler agus a lucht leanúna ag troid. Ach thuig sé freisin go mbeadh athrú mór millteach ar an saol ach Seán Buí a bheith thíos. Is iomaí Éireannach agus daonlathaí maith eile a raibh súil aige go mbuailfí an Sasanach agus ní bheadh sé ceart ná cóir a rá gur réimeas faisisteach a bheadh uaidh ina dhiaidh sin sa tír seo.

Ní shin le rá, áfach, an ceart a bheith acu siúd a thacaigh leis na Gearmánaigh an uair úd. Bhí an saol casta. Bhí bréaga móra an Chéad Chogadh Domhanda i gcuimhne daoine fós. Níor creideadh a raibh Sasana a rá faoin réimeas in Beirlín. Ach b’fhíor é, mar a thuigtear anois.

Tabhair faoi deara, áfach, roinnt dá bhfuil le rá ag Mícheál Ó Ríordáin, príomh-Shóisialaí Éireann, le fada an lá. Bhí seisean i ngéibheann ar an gCurrach le Máirtín Ó Cadhain. Ní raibh sé i bhfad tagtha abhaile ó bheith ag troid ar son na Poblachta sa Spáinn nuair a gabhadh é. Cé go raibh sé óg, throid sé an Faisisteachas lena ghunna agus ar gach slí eile dá raibh aige.

San Irish Socialist i bhFeabhra, 1976, rinne sé cur síos ar chuid de shaol na bpríosúnach agus a leagan amach. D’inis sé faoi thráthnóna sa champa géibhinn sa bhliain 1941 nuair a luaigh sé le Máirtín Ó Cadhain go raibh amhrán an lucht oibre, L’Internationale, aistrithe ón mbun-Fhraincis go dtí gach teanga ach amháin Gaeilge. Bhí comhrá acu faoi seo. Dhá lá dár gcionn bhí aistriú cumasach curtha ar fáil ag an gCadhnach:

Músclaigí, a bhratainn na cruinne,
A dhíogha an ocrais, aire dhaoibh!
Tá an tuiscint ina bhuabhall buile
Ag saighdeadh an duine chun malrait saoil.
De sheanré na ngeasróg déanaim easair,
A ál na laincise, músclaigí,
Sinne nach faic muid, gheobhaidh muid gradam.
An seanreacht leagfar bunoscionn.

Loinneog

Sí an troid scoir í, a bhráithre, éirímis chun gnímh,
An tInternationale — snaidhm chomhair an chine dhaonn’
Sí ’n troid scoir í: a bhráithre, éirímís chun gnímh,
An tInternationale a bheas mar chine daonn’.

Ní bheadh mórán céille ann a cheapadh a leithéid seo nó siúd de leagan polaitíochta a bheith ag duine de bhrí gur scríobh sé amhrán nó gur aistrigh sé iomann. Céard faoi John Kells Ingram agus Who Fears to Speak of ’98? Ach dúirt Mícheál Ó Ríordáin tuilleadh:

It was very early in 1940 that Ó Cadhain was first interned in the ‘Glasshouse’ — the Military Detention Barracks in the Curragh at a time when the Phoney War was on between Britain and Nazi Germany. He then shared the view of the vast majority of Republican prisoners that a German victory would be an advantage to the cause of Irish independence. As the war went on, and more internees came in, the debate on the issues of the war, the character of German Nazism, and the whole future of Ireland, became more and more vigorous. At this time there was established a Communist Group which clearly opposed Fascism.

With the Nazi attack on the Soviet Union in 1941, there emerged three streams among the internees:

  1. The Communist Group.
  2. Those who still wished for a British defeat.
  3. A minority which had passed over from the traditional anti-British stand to one of acceptance of Fascism as an ideology.

Ó Cadhain belonged to the second stream.

Glacaim leis gurbh é sin an dream ba mhó. Rud eile a dúirt Mícheál Ó Riordáin ar fiú é a lua:

There is no doubt that he gave of all his talents freely in educating his fellow internees. From his Irish classes came a crop of working-class lovers of the Irish language, many of whom became more proficient than the elitist establishment-type language enthusiasts. He himself was also educated. Prison is a great university and the bloody war then in progress was a great stimulant to thinking. These remarks do not pretend to be a comprehensive study of his latter develoment, but in the ’50s — during the imperialist Cold War — he jumped at an opportunity to visit the USSR.

Is fiú anois dul siar de bheagán agus breathnú ar an gCadhnach ag saighdeadh agus ag eagrú na cosmhuintire. Mar a dúirt mé ar ball, talamh bun agus barr réabhlóideachas Éireann, agus go háirithe réabhlóideachas iarthar Éireann. Gabháil na talún ó na Gaeil, agus a bhfeachtais éagsúlasan lena hathghabháil, sin réabhlóid Éireann. Is minic ráite gurbh é an chiall a bhí le saoirse na hÉireann ag cuid mhaith mhór den phobal roinnt talún chothrom sa tír trína dtabharfaí an talamh a bhí tógtha ag na plandóirí agus a bhí anois i seilbh a sleachta do ghnáthfheirmeoirí agus thalamhaithe. Ach tháinig an Saorstát agus chonnachtas nárbh é an chéad chloch ar an bpaidrín ag a cheannairí talamh a roinnt ná cur isteach ar bith a dhéanamh ar shliocht na dTiarnaí Talún. Ná déantar dearmad gur faoi Rialtas Shasana agus de bharr Achtanna Talún George Wyndham a chaill na mór-Thiarnaí Talún a seilbh. Bhí rath ar bhrú agus ar chogaíocht Chonradh na Talún agus Mhíchíl Dháibhéid i bhfad sula raibh parlaimint i mBaile Átha Cliath. Ach is beag dó sin a bhí le feiceáil i gConamara.

Is é Críostóir Mac Aonghusa agus Seosamh Mac Mathúna a thosaigh ag cur an smaoinimh chun cinn i gConamara gur cheart talamh méith i lár tíre a d’fhéadfadh a bheith le roinnt a thabhairt do mhuintir na Gaeltachta. Thug siad cruinnithe móra le chéile i gcuid mhaith ionad i ndeisceart Chonamara agus labhair siad faoi thalamh breá a bhí thoir, faoin drochthalamh a bhí ag muintir Chonamara de bharr ruaigeadh Chromaill agus gur chóir anois a gcearta a thabhairt dá sliocht siúd a díbríodh anoir ag dul ar 300 bliain roimhe sin.

B’in caint réabhlóideach. Agus tugadh aird uirthi. Chuir daoine óga spéis inti go háirithe. Ach bhí siopadóirí agus sagairt agus polaiteoirí a bhí i gcontúirt pobail a chailleadh dá n‑éireodh léi, go tréan ina gcoinne. Rinneadh fonóid fúthu. Agus ina measc siúd a shíl agus a dúirt gur caint gan chéill a bhí inti, gur uprooting of tradition a bheadh ann daoine as cladaí Chonamara a chur soir bhí Máirtín Ó Cadhain. Choinnigh sé glan amach ón bhfeachtas. Dar leis gur cur amú contúirteach ama a bhí i gcruinniú a réitíodh le hUachtarán Rialtas an tSaorstáit, Éamon de Valera ar an 11 Samhain, 1932. Seosamh Mac Mathúna, Aidiúnach an IRA i gConamara, ar ndóigh, Críostóir Mac Aonghusa a bhí gníomhach i bhFianna Fáil, Mícheál Ó Loideáin as Roisín an Chalaidh in Iorras Aithneach agus an tAthair Maitiú Ó Cionnaith, sagart paróiste Ros Muc, a chuaigh chun cainte le de Valera.

Tar éis cuid mhaith cainte agus cur síos, gheall seisean dóibh go dtabharfaí talamh a bhí i seilbh Choimisiún na Talún do mhuintir Gaeltachta. Níor cheadaigh sé aon Aire eile; é féin a rinne an cinneadh gan dul i gcomhairle lena chomh-Airí, rud a thaispeánann an chumhacht mhór phearsanta a bhí aige agus an chaoi a nglacadh a chomh-Airí le rud ar bith a bheartódh sé a dhéanamh. Corr-Phríomh-Aire a mbeadh an chumacht sin anois aige! Ach bhí moill ann a raibh geallta ag de Valera a chur i gcionn agus tháinig imní ar dhaoine.

Foilsíodh geallúint de Valera go gairid tar éis dó í a thabhairt. Scathamh gearr ina dhiaidh sin tháinig athrú intinne ar shagart Ros Muc, an tAthair Maitiú Ó Cionnaith, faoin bhfeachtas. Faitíos a tháinig air go mbánófaí an pobal thiar! Dá bharr sin cuireadh amach as Cumann na Gaeltachta (cumann a bhí faoi cheannas Sheosaimh Mhic Mhathúna, Mhíchíl Mhic Dhonnchadha agus Chríostóir Mhic Aonghusa) é agus chuir an raic a tharla dá bharr sin deireadh, nach mór, leis an gcumann.

Ach, um an dtaca seo, bhí a intinn athraithe ar an tslí eile ag Máirtín Ó Cadhain. Bhunaigh sé féin agus Seán Ó Coistealbha, a bhí ina mhúinteoir san am ar an Tulach agus ina dhiaidh sin ar feadh na mblianta i Ráth Cairn, eagraíocht úr, Muintir na Gaeltachta, a bhí faoi cheannas an IRA. Rinne an eagraíocht seo neart gníomhartha feiceálacha, drámatúla le spéis an phobail thiar a mhúscailt sa scéim. Eagraíodh turas mór feiceálach lucht rothar go Baile Átha Cliath agus go Teamhair na Rí le haird na hÉireann ar fad a tharraingt ar a raibh ó mhuintir an iarthair. Tugadh óráidí lasracha. Tugadh le fios don Rialtas go gcaithfí cur leis an ngeallúint a bhí tugtha. Casadh ar Uachtarán na hArdchomhairle, Éamonn de Valera, cuid acu agus dúirt seisean arís go mbeadh an scéal ina cheart.

Ansin thosaigh Teachtaí Dála de chuid Fhianna Fáil i gContae na Gaillimhe, go háirithe Gearóid Mac Pharthaláin, ag caint faoin scéal. B’fhéidir go raibh polaiteoirí mall ag plé leis go dtí sin mar, ar ndóigh, chiallódh imeacht daoine cailleadh vótaí dóibh! Agus, tar éis tamaill eile, cuireadh póstaeraí oifigiúla in airde ag tabhairt eolais faoina mbeadh i gceist agus ag insint cá mbeadh tuilleadh eolais le fáil.

I Meitheamh na bliana 1934 thosaigh páipéar nua seachtainiúil i mBaile Átha Cliath, An tÉireannach, iris a bhunaigh Seán Beaumont, fear ar leith, scoláire paiteanta, sóisialaí agus poblachtach den scoth. Bhí an páipéar seo go tréan ar son mhuintir na Gaeltachta. Sa chéad eagrán luadh gur thug Éamonn de Valera cuairt ar Chonamara an tseachtain roimhe sin le go bhfeicfeadh sé féin cén chóir a bhí ar na daoine.

Bhí cur síos, freisin, sa chéad eagrán sin ar an oiread talún is a bhí fós bán ar fud an stáit. I gContae na Mí féin dúradh go raibh 234,575 acra bán! Agus dúradh ann, fresin:

Tá go leor cainte dá dhéanamh faoi cheist na Gaeltachta ón gcéad lá a thosaigh gluaiseacht na Gaeilge go dtí an lá atá inniu ann; ach is cosúil go n‑imíonn an chaint seo le gaoith mar ní mórán tairbhe a thagann as do mhuintir na Gaeltachta. Tá siad chomh bocht inniu agus níos boichte ná bhíodar an chéad lá.

Ar an Domhnach, an 19ú lá de Lúnasa, 1934, is é Máirtín Ó Cadhain a d’oscail Feis Iar-Chonnachta ar an gCeathrú Rua. Bhí slua ollmhór i láthair. Thug sé an-óráid ar a raibh tuairisc fhada ar An tÉireannach. I measc a lán nithe eile, dúirt sé an méid seo:

Níl muide, Muintir na Gaeltachta, sásta daoine ar leith a dhéanamh dínn ná Claí na Muice Duibhe ar bith a chur orainn le muid a sháinniú… Le na cianta ba é an dá mhar‑a‑chéile an Ghaeilge agus boichteanas. Níl mórán athruithe ar an scéal fós. Tá caint ar an tír seo a Ghaelú le dhá fhichead bliain. Ní raibh faill againn mórán a dhéanamh go bhfuaireamar roinnt saoirse timpeall dhá bhliain déag ó shoin.

Bhí súil againn gurb é an chéad chuspóir a chuirfeadh rialtas dúchasach roimhe fuigheall Gael a fhuascailt ó mhallacht Chromail. Ba í súil Uí Dhubhda le Ard na Ríogh againn í… Tá feilméaraí i lár na tíre, lucht na mbulán agus an fhéaraigh, lucht na mbolg sáthach agus an ghreim bhuig, agus níl siad sásta an leas a cheap Dia dó a bhaint as taltaí míne méithe na tíre seo. Tá muidne sásta é dhéanamh. Dúradh linn nach bhfuil muid i ndon iad a oibriú, go gcosnódh sé an iomarca airgid muid a athrú suas iontu, go gcaillfeadh muid an Ghaeilge, go mbeadh friotholóid ann ón muintir thuas, agus leithscéil nach iad.

Is furasta leith-scéal a fháil, nuair nach mbíonn fonn ar dhuine maith a dhéanamh dá ghealladh… An bhfuil muintir na Ceathrú Rua sásta cur ar shon a gcirt? Bhfuil muinín agaibh féin as a chéile? Bhfuil misneach agaibh tabhairt faoi thalamh bhur sinsear a bhaint amach…? Táimid fada go leor ag súil le muir, agus níor thainic ‘long an óir’ fós. Cáide eile a fhanfas an capall beo go bhfagha sí an féar atá geallta di? An go Seana-Phéistín nó go taltaí méithe na Mí a rachas sibh?

Faoi fheachtas eile talún nár éirigh leis ach go bacach a bhí sé ag tagairt nuair a luaigh sé Seanadh Phéistín.

Thug an óráid sin agus an chaint ar fad a lean í an-ugach don fheachtas. Astu ar fad a tháinig bunú Ghaeltacht na Mí agus teacht i réim an bhaile iontaigh sin i lár tíre, Ráth Cairn. Cé nach é an Cadhnach a chuir tús leis an obair agus cé go raibh sé in amhras air ar feadh i bhfad ba mhór ar fad an cuidiú a bhí lena athrú intinne. Bhí sé i gcónaí bródúil as Ráth Cairn agus chomh maith agus a d’éirigh leis. Blianta ina dhiaidh sin bhí sé ina measc siúd a rinne agóid maidir le haifreann agus seirbhísí eile eaglasta a chur ar fáil i nGaeilge do mhuintir Ráth Cairn. Tá teach pobal dá gcuid féin anois ag muintir Ghaeltacht sin na Mí. An mbeadh murach agóidíocht Uí Chadhain agus a chairde?

Ar an gCeaird Mhór* a bhí Máirtín ag obair le linn na n‑agóidí talún sin i gConamara. Níl aon amhras ann ach go raibh sé ag deánamh a chuid oibre mar mháistir scoile thar cionn cé gur mhúinteoir é a bhí dian go leor ar na daltaí. Níl aon amhras ann ach an oiread ach go raibh sé fíorghníomhach san IRA, sna feachtais i gcoinne na Léinte Gorma, agus go ginearálta ag cur i gcoinne an Stáit. Cineál síochána a bhí ann idir an Rialtas nua sa Saorstát agus an tIRA. Ach ní móide gur shíl mórán go mairfeadh an tsíocháin seo. Bhíothas ag éirí tuirseach de mhoill de Valera maidir le gairm na Poblachta in ainneoin meas a bheith air faoi dheireadh a chur leis an Móid Dílseachta do Rí Shasana agus faoi dhiúltú na hAnáidí Talún a íoc le Sasana.

Bhí cuspóirí Sheachtain na Cásca fós le cur i gcionn, dar le Máirtín Ó Cadhain agus le neart eile san am. Níor chóir glacadh le leithscéalachas ó pholaiteoirí ná le cúltroid ocastóirí i gcoinne phrionsabail an Phiarsaigh agus Uí Chonghaile. Chaithfí leanúint leis an troid a thosaigh nuair is túisce a cuireadh in aghaidh ionradh na nGael. Ní raibh sé de cheart agus ní bheadh sé go deo ina cheart ag aon ghlúin Éireannach glacadh lena dhath ba lú ná saoirse iomlán. Leis an gceart a dhéanamh, ar ndóigh, ní hiad Óglaigh an IRA a ghlac cuid mhór leis an leagan amach sin sna Tríochaidí ach cuid mhaith den phobal intleachtúil, formhór bhaill Fhianna Fáil agus daoine measúla dá lán cineálacha. Ach ba iad na hÓglaigh amháin a bhí sásta a ndícheall a dhéanamh leis an bPoblacht a bhunú an athuair agus a saoirse agus a mbeatha féin a chur i gcontúirt leis sin a dhéanamh.

Is fíor ar fad an méid sin. Is fíor ar fad, freisin, nach raibh aon tuairim réadúil ag na hÓglaigh ná ag aon dream eile cén chaoi leis sin a dhéanamh. Bhí siad sáite sa rómánsaíocht, sa stair sheanchaite agus san fhoiréigean. Mar a scríobh an file Meiriceánach Joyce Kilmer:

Romantic Ireland never dies
O’Leary lies in fertile ground
And songs and spears throughout the years
Arise where patriot graves abound.

Leigheas gach rud tuilleadh fola a dhoirteadh, do chuid fola féin agus fuil an namhad. Sin leagan amach leithéid Sheáin Russell, ceannaire a raibh an-tionchar aige ar an IRA sna Tríochaidí. Níorbh in go háirithe leagan amach Mháirtín Uí Chadhain. Ach ní thréigfeadh sé go deo a chomrádaithe.

Nuair a rinne Tomás Bairéad, a dhlúthchara, agus Larry de Lacy, cliamhain Stephen Hayes agus fear a mbaineann roinnt de dhústair na dTríochaidí leis, iarracht, oíche amháin, a chur ina luí air éirí as an IRA, dúirt sé nach dtréigfeadh sé an eagraíocht agus a bhfuil de bhuachaillí meallta isteach agam ann. Bhí sé an uair sin ina Oifigeach Earcaíochta agus is iomaí sin fear óg a tháinig isteach san IRA de bharr a thionchair. Breandán Ó Beacháin agus Cathal Goulding ina measc, dála an scéil.

Ceithre bliana roimh a bhás ar seisean:

Is cosúil gur muide an chéad ghlúin réasúin a bhí ariamh in Éirinn agus go maire muid ár nuaíocht! Céard ba mhíréasúnaí ná Seachtain na Cásca? Marach chomh míréasúnach is bhí cine Gael ariamh anall is fadó gur imithe as an stair a bheadh muid.

An bhfuil mórán a shéanfadh sin agus a bheadh freisin ar son shaoirse Éireann?

Ceardchumannaí gníomhach a bhí sa Chadhnach. Is é a ceapadh ina Chathaoirleach ar Chraobh Iar-Chonnacht de Chumann na Múinteoirí sa bhliain 1930, craobh láidir ar feadh na mblianta. Bhí sé gníomhach i gConradh na Gaeilge agus toghadh é mar bhall den Choiste Gnó sa bhliain 1935. Bhí sé ag comhoibriú le dreamanna éagsúla. De réir tuairisce ar An Curadh Connachtach den 18 Aibreán, 1936 bhí tabhairt amach sholúnta ina gcuimhne siúd a fuair bás ar son na hÉireann sa Reilig Úr i nGaillimh, agus Fianna Fáil agus an tIRA ag obair as lámha a chéile. Domhnall Ó Donnchadha a thug an óráid agus, arsa an tuairisc:

At the graveside the rosary was recited in Irish by Máirtín Ó Cadhain.

Déarfainn go raibh an comóradh sin ar cheann de na cinn deiridh ina raibh comhoibiú idir Fianna Fáil agus an tIRA. Trí seachtaine roimhe sin mharaigh an tIRA an Leas-Aimiréal Henry Boyle Somerville in Castletownsend, in iarthar Chorcaí de bharr a bheith ag cuidiú le fir óga dul isteach i gCabhlach Shasana. Ar an 26 Aibreán, 1936, i lár sráide i nDún Garbhán mharaigh an tIRA John Egan, buachaill óg a thug fianaise i gcúis a bhain le druileáil. Chuir na gníomhartha seo uafás ar an bpobal, go háirithe lámhach an bhuachalla óig. Bhí brú mór ar an Rialtas an tIRA a chur faoi smacht mar a bhí an eagraíocht nuair a bhí Cumann na nGaedhal i réim.

D’fhógair an Rialtas an tIRA a bheith ina eagraíocht mhídhleathach ar an 18 Meitheamh, 1936. Is amhlaidh dó ó shin i leith. Cuireadh Comóradh Wolfe Tone i mBaile Bhuadáin faoi chois cúpla lá ina dhiaidh sin. Is é Máirtín Ó Cadhain a bhí i mbun an dreama a bhí le dul soir as Gaillimh. Tháinig siad le chéile mar sin féin. An Curadh Connachtach arís den 27 Meitheamh, 1936:

There was considerable Garda activity in Galway on Saturday night and Sunday morning as a result of the Government ban on the Republican parade at Bodenstown, Co. Kildare. About 24 men were rounded up in the city during the early hours of Sunday morning and were detained at Eglington St. Garda station until 2.30 p.m. on Sunday afternoon… Among those arrested were the brothers Mc Namara and Mr Martin White, three men who had travelled from the Lisdoonvarna area to join the Galway party going to Bodenstown; Messrs Edward Walsh, Patrick Walsh and Fursey Walsh, three sons of the late Mr Michael Walsh who was killed by the Black and Tans during the Anglo-Irish war; James Fay, Joseph Coyne, M. Coyne, Patrick Smith, J. Burgoyne…

agus tuilleadh nach mbacfaidh mé anois lena lua.

Go bhfios dom, sin an chéad uair a raibh Máirtín Ó Cadhain ina phríosúnach i mbeairic Gardaí. Ní móide gur thuig sé féin sin an Domhnach sin i Meitheamh na bliana 1936 ach bhí deireadh tagtha le cuid amháin dá shaol agus cuid eile ag dul ag tosú. Bhí an tIRA cáinte go foirmiúil ag easpaig Éireann roimhe sin — minic go leor, ar ndóigh. An lá i ndiaidh é a ligean amach as Beairic Shráid Eglington tháinig Bainisteoir a scoile, an Canónach Pádraig Ó Móráin, isteach ina rang ar an gCeaird Mhór* agus dúirt sé leis é a bheith le briseadh mar mhúinteoir ar ordú Easpag na Gaillimhe, an Dr. Ó Dochartaigh, de bharr a chuid imeachtaí san IRA.

Is minic a mheasaim nach dtuigeann a lán a luann an briseadh seo cé chomh mór de bhuille is a bhí ann. Creidim go raibh Máirtín ag cúnamh dóibh sa bhaile. Eisean an t‑aon duine dá mhuintir a raibh post rathúil aige as a raibh teacht isteach cothrom. Eisean an t‑aon duine dá mhuintir ar éirigh leis é féin a chur chun cinn sa ghlúin sin. Thug a cheird mar mháistir scoile seasamh áirithe dá mhuintir. Fíor-chorrfhear óg nó beag Gaeltachta a bhí ina oide scoile an t‑am sin. Bhí náire ag baint le bheith briste mar mhúinteoir. Eachtra é sin nach ndearna sé dearmad riamh dó. Roinnt míonna sular cailleadh é bhíomar ag tiomáint le chéile as Cill Chaoi go Baile Átha Cliath agus arís bhí sé ag cur síos ar ar tharla ar an gCeaird Mhór*, ar bhealaí an Chanónaigh Ó Móráin agus ar Dhochartach na Gaillimhe a bheith leathólta agus boladh láidir pórtair uaidh nuair a chuaigh Máirtín féin isteach chuige ag déanamh achomhairc. In áit éigin scríobh Seán Ó Maoilbhríde:

Máirtín did not fight the victimisation…

Níl sin cruinn. Rinne sé a sheacht ndícheall cur ina luí ar na húdaráis a phost a fhágáil aige. Ní raibh ach rud amháin nach ndéanfadh sé. Sin éirí as Gluaiseacht na Poblachta nó a dhath a rá in aghaidh an IRA.

Blianta bochta crua a bhí roimhe go ceann tuilleadh agus deich mbliana nuair a ceapadh é mar Aistritheoir sealadach Sóisearach i Rannóg an Aistriúcháin i dTeach Laighean. Is dona an ní a bheith os cionn deich mbliana, nó deich lá, go fiú, ar an ngannchuid, gan bacadh in aon chor le príosúin agus campaí géibhinn. D’fhulaing Máirtín Ó Cadhain de bharr a dhílseacht don Phoblacht.

Chuaigh sé ina chónaí i mBaile Átha Cliath tar éis a dhíbirt as Scoil An Chairn Mhóir; seachas an tréimhse ceithre bliana agus tuilleadh a chaith sé i ngéibheann sa Champa Coinneála ar Churrach Chill Dara agus tamall thar lear, agus i gConamara, is i mBaile Átha Cliath a chaith sé an chuid eile dá shaol. Cathair í a thaitin leis, dála an scéil, agus as ar bhain sé neart spóirt agus spraoi go minic. Bhí an‑acmhainn grinn aige, ba bhreá leis deoch agus fear maith comhluadair a bhí ann. Is beag dúire nó dorchadas a bhain le Máirtín Ó Cadhain.

Is cinnte nach raibh aon airgead curtha i dtaisce ag Máirtín nuair a d’fhág sé an áit thiar agus gur shroich sé Baile Átha Cliath sa bhliain 1936. Thosaigh sé ag obair mar Oifigeach Earcaíochta do na hÓglaigh agus bhí cónaí air in éindí le Peadar Ó Flaitheartaigh, Óglach eile, in árasán beag i Sráid Victoria, ag síneadh amach ón gCuarbhóthar Theas. Conradh na Gaeilge is fearr ar fad a sheas leis. Bhí sé ag obair mar Thimire ag an gConradh agus ag teagasc ranganna.

Agus ansin sa bhliain 1939 ceapadh é mar Ard-Rúnaí ar An Fáinne. Ag obair i gceannáras an Chonradh in 14 Cearnóg Pharnell a bhí sé. Is ar éigin gur gá dom a rá nach ar bharrthuarastal a bhí sé.

An cheird is mó a bhí ar siúl aige, áfach, obair an IRA agus cur chun tosaigh phleananna na nÓglach le hionsaí eile a dhéanamh ar réimeas na Sasanach in Éirinn. De bharr a bhriseadh as a phost bhí a ainm in airde i measc Óglach i ngach páirt den tír. Gairmeadh Ard-Chomhdháil Airm in Aibreán na bliana 1938. Dála an scéil, is i dteach ar an tsráid seo ina bhfuil sinn anocht, Sráid na Mainistreach, a tháinig an Chomhdháil le chéile. Bhí neart cur agus cúiteamh ann agus údar leis: céard a bhí i ndán don IRA; cén tslí ar chóir dó dul; céard ba chóir a dhéanamh le Seán Russell, Óglach céimiúil a bhí anois curtha amach as an Arm ar údair chasta a bhlain le mí-iompar agus le heaspa smachta? Bhí ó dhaoine áirithe dul go tréan le polaitíocht agus dúshlán Fhianna Fáil a thabhairt maidir le gairm na Poblachta, dífhostaíocht, imirce, Gaeilge agus nithe eile. Feachtas míleata i gcoinne Shasana i Sasana a bhí ó chuid eile de na hÓglaigh. Tugadh le fios long ar a raibh lasta mór arm agus armlóin a bheith ar a slí cheana féin as Meiriceá go hÉirinn. Lucht tacaíochta Sheáin Russell is mó a bhí in aghaidh dul le polaitíocht páirtí, agus a shíl gur le foiréigean ba dhóigh a dhíbreofaí na Sasanaigh agus a bhunófaí arís an Phoblacht. Bhí a lán ag an gComhdháil a bhí in aghaidh Sheáin Mac Bride, an té is mó a bhí ar son bealaí polaitíochta. Bhí na hargóintí fada, crua. Daoine a raibh blianta caite acu ag síorobair ar son na Poblachta a bhí ar gach aon taobh. Bhí meas orthu agus bhí eolas tríd an Arm ar fad ar chuid díobh. Dúirt Tom Barry é féin a bheith tréan in aghaidh aon fheachtas pléasctha i Sasana. Corrbhall den IRA is mó a raibh cáil air ná ar Tom Barry, an té a bhuail na Black and Tans in iarthar Chorcaí. Ach ní air is mó a tugadh aird ach ar lucht tacaíochta an Óglaigh bhriste, Seán Russell. Beartaíodh glacadh le polasaí armtha agus dóchas a chur sna hairm a bhí ar an bhfarraige mhór as Meiriceá. An gá dom a rá nach raibh a leithéid de lasta airm ná de long ann in aon chor?

Ina measc siúd a roghnaíodh do Chomhairle nua an Airm bhí Seoirse Pluincéad, Stephen Hayes, Peadar Ó Flaithearta, Larry Gogan, Patrick Fleming agus Máirtín Ó Cadhain. Ina dhiaidh sin tugadh Seán Russell ar ais sna hÓglaigh, comhthoghadh é ar Chomhairle an Airm agus ceapadh é mar Cheann Foirne. Ceapadh Máirtín Ó Cadhain mar Rúnaí ar Chomhairle an Airm.

D’éirigh Seán Mac Bride, Con Lehane, Tomás Ó Maoileoin, Tom Barry agus roinnt eile as an IRA ar fad. Ar ndóigh, ní dúirt siad go poiblí sin a bheith déanta acu, agus daoine iad a sheas i gcónaí leis an bPoblacht ach a bhí thar a bheith imníoch faoi Sheán Russell.

Bhí imní, freisin, ar Mháirtín Ó Cadhain. Ní de bharr é a bheith ar son polasaithe pléaschta a toghadh eisean ar Chomhairle an Airm ach de bharr fheabhas a chuid oibre mar Oifigeach Earcaíochta, agus de bharr a bhriseadh ar an gCeaird Mhór*. Dhein sé a raibh le déanamh aige. Ghlac sé páirt áirithe san fheachtas i Sasana cé nach bhféadfaí é a chur ag plé le pléascáin. Bhí sé chomh místuama sin lena lámha. Ach ní raibh sé sásta agus níor shíl sé an beart a bheith ciallmhar.

I mí na Nollag 1938 bhí cruinniú speisialta ann de Comhairle an Airm le dhá ní ar leith a dhéanamh — seasamh Rialtas na Poblachta a thabhairt dó féin agus cogadh a fhógairt go foirmiúil ar Shasana. Bhí Máirtín ina aghaidh seo. Dúirt sé nach raibh an tIRA réidh leis an mbeart a thabhairt chun críche. Bhí imní air, freisin, de bharr iomlán easpa spéise an Ruiséalaigh i gclár eacnamaíochta agus sóisialta. Dar leis an gCadhnach, a bhí anois ag obair san IRA le hos cionn deich mbliana agus a bhí gafa ó a bheith ina ghnáth-Óglach agus ina Chaptaen, agus ina Oifigeach Earcaíochta, go dtí a bheith ina Rúnaí ar Chomhairle an Airm, eagraíocht mhíleata agus sin amháin a bhí san IRA. Ní fhéadfadh Comhairle an Airm ligean air é a bheith ina Rialtas ar an bPoblacht. Níor mhór Tríú Dáil Éireann a bheith ann ar dtús.

Ach níor sheas duine ar bith eile leis ar Chomhairle an Airm. Gníomhartha móra feiceálacha agus sin chomh luath agus ab fhéidir a bhí óna chomhbhaill.

Lean sé leis sna hÓglaigh. Cuidiú dó a bhí sa chineál oibre a bhí le déanamh aige mar Thimire de chuid Chonradh na Gaeilge. Bhí air dul thart timpeall na tíre ar rothar ag eagrú.

Ní go maith a d’éirigh leis an ionsaí pléasctha ar Shasana. Ach fuarthas poiblíocht mhór as ar fud na hEorpa, anseo, agus sa Bhreatain féin agus, ar ndóigh, i Meiriceá.

Tharraing sé aird daoine ar fhorlámhas Shasana a bheith fós ar chuid den tír seo agus chuir sé cúrsaí aimhréiteacha na hÉireann in athchuimhne dóibh siúd sa Ghearmáin a bhí ag beartú cogaidh, agus a chuir spéis i ndreamanna éagsúla ar fud na hEorpa nach raibh sásta leis an bhFrainc nó le Sasana agus, b’fhéidir, a dhéanfadh beart a d’fheilfeadh don Ghearmáin.

Tairgéidí eacnamaíochta agus míleata a bhí i gceist ag na hÓglaigh. Ach tharla roinnt dearmad. Maraíodh daoine nach raibh aon bhaint acu leis an Impiriúlachas agus loiteadh tuilleadh. D’éirigh leis na Sasanaigh propaganda mór i gcoinne an IRA a bhaint as seo, agus pobail anseo agus i Sasana a chur go tréan in aghaidh an IRA. Cuireadh príosún fada ar Óglaigh ar rugadh orthu, díbríodh Éireannaigh as an tír agus crochadh beirt Óglach. De réir a chéile bhí an Eoraip ag druidim níos gaire do mhórchogadh. Bhí sé beartaithe ag Rialtas na hÉireann a bheith neodrach ina leithéid de chogadh agus gan ligean do dhream ar bith an Stát a chur i gcontúirt trína gcuid gníomhartha. Bhí tóir mhór á déanamh ag Gardaí ar Óglaigh agus bhí roinnt mhaith acu i bpríosúin ar chúiseanna éagsúla. Sa mhéid go raibh mórán tacaíochta ón bpobal ag an IRA roimh an bhfeachtas i Sasana bhíothas á chailleadh. Cuireadh in aghaidh chrochadh na nÓglach thall. Ach ní raibh ansin ach ní amháin áirithe. Is beag a chuir na téarmaí fada príosúin a bhí á ngearradh ar Óglaigh i Sasana isteach ar an bpobal i gcoitinne. Thug an Rialtas i mBaile Átha Cliath sin faoi deara, ní nach ionadh.

Faoin Acht um Chionta in aghaidh an Stáit, 1939, gabhadh scata mór Óglach i dtús an Fhómhair, 1939 agus cuireadh iad mar gheíbheannaigh i mBeairic Chnoc an Arbhair. Bhí Máirtín Ó Cadhain ina measc. Is ag obair i gceannáras an Chonradh a bhí sé nuair a tógadh é. Níor cúisíodh iad. Níor síleadh gur ghá sin
a dhéanamh faoin dlí nua. Ach bhí breall ar an Rialtas. Ní raibh an Bunreacht léite sách grinn ag a gcuid comhairleoirí dlí. Orthu siúd a léigh é agus a thuig é agus a thug aird air ón tús bhí Seán Mac Bride.

I mí na Nollag thug Mac Bride cás Habeas Corpus ar son duine de na príosúnaigh os comhair na gcúirteanna. Chaill an t‑abhcóide sinsir a bhí leis an misneach agus dúirt nach raibh aon seans ann leas a bhaint as an mBunreacht. Lean Seán, nach raibh ina abhcóide ach le dhá bhliain, leis an gcúis agus ghlac an Chúirt lena chuid argóintí. Ligeadh saor na géibheannaigh ar fad.

Ach ansin leasaíodh an tAcht agus tugtar anois air an tAcht um Chionta in Aghaidh an Stáit 1939/1940. Dréachtaíodh an Leasú go ríchliste ar fad.

I dtús 1940 chuaigh roinnt príosúnach Poblachtach, Seán Mac Neela agus Tony d’Arcy ina measc, ar stailc ocrais. Aitheantas mar phríosúnaigh pholaitíochta seachas mar choirpigh a bhí á iarradh acu. Fuair Mac Neela agus d’Arcy bás ar an stailc ocrais. B’as Áth Cinn do Tony d’Arcy agus bhí aithne mhaith ag Máirtín air. Is air a iarradh an óráid a thabhairt os cionn na huaighe. B’in lár Aibreáin. Thóg bleachtairí é i ndiaidh na sochraide. Níor cuireadh aon ní ar leith ina aghaidh ach seoladh é go Currach Chill Dara, Sibéir na hÉireann mar a thug sé féin ar an áit. Is ansin a coinníodh é faoi gharda míleata go dtí Iúil, 1944 ach amháin ar feadh coicíse i mí Iúil, 1942 nuair a bhí a athair an-tinn in Ospidéal na Gaillimhe agus gur scaoileadh amach ar paról é. Dhá mhí tar éis a thógáil sa bhliain 1940 fuair a mháthair bás tobann. Ní raibh paról i gceist an uair sin.

Ar chuid mhaith slite b’fhéidir gurb iad na ceithre bliana go leith sin ar an gCurrach in éindí le Poblachtaigh agus Sóisialaithe agus réabhlóidithe eile na blianta is mó a mhúnlaigh an Máirtín Ó Cadhain a chuaigh i gcionn ar an bpobal ina dhiaidh sin. Tréimhse fhíorfhada ceithre bliana go leith agus tréimhse níos faide ar fad é nuair a bhíonn duine sáinnithe faoi ghéibheann in áit bheag. Cuid mhaith díobh siúd a bhí ina ngéibheannaigh ina theannta, é féin a mheall isteach san IRA iad, cuid eile cairde dó a bhí iontu, cuid eile fós níorbh ard é a mheas orthu. Bíonn achrainn i gcampaí géibhinn, agus níorbh eisceacht ar bith an Currach. Chuala daoine smaointe ann nár bhuail leo riamh cheana. Chuir Sóisialachas eagla a gcroí ar chuid díobh. Chuir a ndeachaigh ar son an Fhaisisteachais uafás ar chuid eile. Ach bhí siad ar fad, nach mór, ar son Phoblacht 1916, Fhorógra na Cásca agus an chall a bhí agus a bheadh ann fáil réidh le gach iarsma impiriúileach sa tír. Chuathas ag plé le teangacha agus le heacnamaíocht agus le fealsúnacht. Daoine gur bheag an t‑oideachas foirmiúil a bhí orthu sular tháinig siad isteach, d’fhág siad an Currach sa deireadh agus iad ar leibhéal le daoine a raibh oideachas Ollscoile orthu. Mhúin an Cadhnach Gaeilge agus d’fhoghlaim sé teangacha eile. Agus scríobh sé roinnt.

Chonaic sé nithe barbartha ag tarlú — marú fabhtach Bharney Casey, scrios mhaoin bheag na ngéibheannach, gadaíocht agus gráin. D’fhoghlaim sé faoin saol. Ní bheadh ciall ar bith i gCampa Géibhinn an Churraigh a chur i gcomórtas leis na campaí géibhinn a bhí sa Ghearmáin agus faoi stiúir na Gearmáine an t‑am céanna. Ach ná ceaptar gur caitheadh go maith leis na géibheannaigh. Máistrí crua a bhí orthu ar gach leibhéal. Agus de bharr ghéarchinsireacht an Chogaidh is beag ar fad an t‑eolas a bhí ag formhór an phobail faoina raibh ag tarlú. Níl mé ag rá gur chuma leis an bpobal an drochbhail a bhí ar na príosúnaigh seo nach raibh aon choir curtha ina leith. Ach ní raibh an t‑eolas acu ar aon nós.

Bhí cáil an Chadhnaigh mar scríbhneoir ard go leor tar éis fhoilsiú Idir Shúgradh agus Dáiríre sa bhliain 1939. D’ardaigh sin nuair a tháinig a dhara bailiúchán gearrscéalta An Braon Broghach amach sa bhliain 1948. Ach is é foilsiú a úrscéil Cré na Cille sa bhliain 1949, dhá scór bliain go ham seo, a chruthaigh do phobal léite na Gaeilge gur ardscríbhneoir den chéad ghrád a bhí i Máirtín Ó Cadhain. Ní hé foilsiú an leabhair féin mar leabhar a dhein seo ach foilsiú na sleachta as i Scéala Éireann. Bhí an-díol ar Scéala Éireann san am. Tosaíodh á bhfoilsiú i mí na Feabhra, 1949 agus lean na sleachta leo go Meán Fómhair. Go hiondúil trí huaire sa tseachtain a bhídís ar an bpáipéar.

Tar éis dó an príosún a fhágáil bhí sé ag obair mar fhear oibre ar an móin i bPáirc an Fhionnuisce, ansin ag bailiú focal as an gcoitiantacht i gConamara d’fhoclóir, agus ansin ina aistritheoir i Rannóg an Aistriúcháin. Bhí beirt chairde láidre aige a bhain leis an saol acadúil agus a thuig go ndéanfadh sé beart mór ach post Ollscoile a bheith aige. B’in iad, Tomás de Bhaldraithe agus Daithí Ó hUaithne. Iadsan go príomha ba chionsiocair leis gur ceapadh é mar Léachtóir le Nua-Ghaeilge i gColáiste na Tríonóide i bhFeabhra na bliana 1956. Is acu a bhí an ceart. Rinne sé ardobair i gColáiste na Tríonóide. Bhí meas as cuimse air ag mic léinn agus ag údaráis an Choláiste, go fiú is iad siúd a bhí eolach ar a chúlra réabhlóideach.

Politics are a conspiracy: let us conspire, a scríobh sé in The Gaelic Weekly sa bhliain 1964. D’fhéadfá a rá gur comhcheilg ba mhó a bhí ina chuid gníomhartha maidir le Poblachtachas, le Sóisialachas, le Gaeilge agus le cearta na Gaeltachta as sin amach ach amháin sa chúnamh mór a thug sé d’fheachtas Dála Pheadair Mhic an Iomaire i nGaillimh Thiar i dtoghchán na bliana 1969. Is furasta a aithint a mheas ar shlite rúnmhara Bhráithreachas na Poblachta.

Cuireadh ‘Misneach’ ar bun sa bhliain 1963 mar eagraíocht dhearfach le Gaeilge agus Gaeltacht a chosaint, ar mhodhanna a d’fheil don ócáid. Ar na bunaitheoirí bhí Séamas Ó Tuathail, Seán Ó Laighin, Tomás Ó Monacháin, Risteárd Ó Glaisne, Deasún Breatnach, Cian Ó hEigeartaigh agus Máirtín Ó Cadhain. Eagraíocht bheag ba ea é a rinne obair ag cur isteach ar mhaithe a bhí ag fealladh ar an tír. Faoi choim a deineadh roinnt mhaith den obair. Cuireadh go háirithe in aghaidh Chomhairle Chontae Chiarraí faoi cheadú do chomhlacht Sasanach Hill Estates áit carbhán a bhunú gar don Bhuailtín, agus i gcoinne an Language Freedom Movement, a bunaíodh leis na ciceanna deiridh a thabhairt don teanga sa chóras poiblí agus oideachais. Cuireadh i gcoinne Airí a chonnacthas a bheith fealltach, go háirithe i gcoinne Neil Blaney agus Phádraig Uí Fhachtna. Bhí cuma an réabhlóideachais ar obair ‘Mhisneach’ agus is cinnte gur thug an eagraíocht, agus Máirtin Ó Cadhain, an-mhisneach do lucht na Gaeilge agus gur cuireadh faitíos ar naimhde.

Ní mholaim ná ní cháinim imeachtaí urdhlithiúil a sháródh an dlí. Ba dona an lá é nárbh fhiú le Éireannaigh braon fola a thabhairt ar son na Gaeilge. Ní thiocfa an lá sin. Tá rudaí áirid ann is fiú go mór ná postaí, measúlacht, saoirse agus ná an bheatha féin, a dúirt sé i mí Lúnasa, 1969.

Agus arís an uair chéanna dúirt sé:

Is Arm Cathardha Gaeilgeoirí ar son na Gaeilge agus ar son na hÉireann a theastaíos anois.

Is ar éigean atá aon athrú ar a leagan amach ansin maidir le Gaeilge agus Gaeltacht agus a raibh le rá aige 35 bliain roimhe sin agus é ag oscailt Feis Iar-Chonnachta ar an gCeathrú Rua: Níl muide, Muintir na Gaeltachta, sásta daoine ar leith a dhéanamh dínn ná Claí na Muice Duibhe ar bith a chur orainn le muid a sháinniú… Táimid fada go leor ag súil le muir, agus níor tháinig ‘long an óir’ fós. Cáide eile a fhanfas an capall beo go bhfágha sí an féar atá geallta di?

Agus céard a bhí le déanamh, dar leis?

Sa bhliain 1966, bliain chomóradh na Cásca, scríobh sé:

Má tá cuspóirí na Cásca le slánú níl mórán ionú ann: tá an ghrian ag dul siar, ionann’s gaibhte siar. Is cuma liom-sa cé a shlánós, nó cé’n chaoi a slánófar, ach a slánú. Más call íbirt ná déanadh muid dearmad gur muid an chéad ghlúin Gael a chuir suas den íbirt. Mara bhfuil fúinn cuspóirí na Cásca a shlánú trua Mhuire go deo nach leis an Réamannachas a d’fhan muid.

Agus arís:

Is cosúil gur muide an chéad ghlúin réasúin a bhí ariamh in Éirinn agus go maire muid ar nuaíocht! Céard ba mhí-réasunaí ná Seachtain na Cásca? Marach chomh mí-réasúnach a bhí cine Gael ariamh anall is fadó gur imithe as an stair a bheadh muid.

Tugtar faoi deara gur trí bliana sular phléasc an Tuaisceart agus gur thosaigh an cogadh is faide agus is fuiltí fós le deireadh a chur le réimeas Shasana sa tír seo a scríobhadh an méid sin. Go díreach agus go neamhdhíreach bhí aird á tabhairt ar shoiscéal poblachtach, réabhlóideach Mháirtín Uí Chadhain.

Intinn ghrinn bheo aibí a bhí ag an gCadhnach. Bhí sé in ann breathnú i bhfad roimhe. Thuig sé mar a d’fhéadfaí fírinní agus fíricí a chur as a riocht. An dream ba ghráin leis ar fad daoine a thiocfadh i dtír ar an nGaeilge, daoine a d’ionsódh an tIRA, agus daoine a bheadh ag iarraidh a tábhacht a bhaint de Sheachtain na Cásca.

Deirimse go bhfuil roinnt mhaith mhór de leagan amach shaoil Uí Chadhain le fáil sa phísín áirithe seo in An Aisling, a tháinig amach sa bhliain 1966:

Ní mise a shéanfadh a cliú fein ar stailc 1913. Abraim as láimh go n‑altaim Dia go raibh Marx ann. Marach go raibh is mór an seans nach mbeadh an oiread foghlaime ormsa is go mbeinn acmhainneach é seo a scríobh. Ach más Marxach ar mhodh mé, ní hionann sin is a rá gur Stalineach, nó fiú Lenineach, mé. Marach Marx ní bheadh Séamas Ó Conaola ann, nó dá mbeadh an fear ann níor dhóigh a ladar a bheith i bhForuagra na Cásca. Ní móide gurb áibhéil a shamhlú d’uireasa Marx nach mbeadh an Foruagra féin ariamh ann. Ina dhiaidh sin is uilig marach Seachtain na Cásca ní bheadh de chuimhne ar 1913 ach mar eachtra — mioneachtra ina cheann sin — i stair Lucht Oibre na Breataine. An Cháisc a rinne ceann, ceann mór, dár ‘bprímscéala’ di. Mar shaighdiúir, saighdiúir tábhachtach, d’Arm Phoblacht na hÉireann a throid agus a bhásaigh Séamas Ó Conaola agus an tArm Cathartha.

Cé againn anois a déarfadh nach ag Máirtín Ó Cadhain a bhí an ceart nuair a dúirt sé: Ní amháin gur chóir do lucht na Gaeilge a bheith páirteach i gcogadh seo Athghabhála na hÉireann — is é an t‑aon rud é ar fiú a bheith páirteach ann in Éirinn — ach is é ár ndualgas a bheith dhá chinnireacht agus dhá threorú.

* An Carn Mór in oirthear na Gaillimhe.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus de Comhar as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Máirtín Ó Cadhain agus Dioscúrsa an Dúchais

Le Dónall Ó Braonáin, RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Léacht an Oireachtais 2006.

Aimsir mhór chomórtha í an bhliain seo 2006. Rinneadh comóradh ar Sigmund Freud a tháinig ar an saol céad caoga bliain ó shin ar 6 Bealtaine 1856, rugadh an mórchumadóir Wolfgang Amadeus Mozart dhá chéad caoga bliain ó shin agus céad bliain ó shin a tháinig Samuel Beckett agus Máirtín Ó Cadhain ar an saol. Déanfaidh muid na daoine seo a chomóradh i gcaitheamh na bliana seo agus tionchar a saothar a chur trí chéile, dár mbuíochas seans, ach níl aon dabht go bpléifí Freud, Mozart agus Beckett i gceart agus go domhain sa dá theanga oifigiúla.

Ar ndóigh, níl ann ach roinnt seachtainí ó rinneadh comóradh ar Éirí Amach na Cásca, deich mbliana is ceithre fhichead ó shin. Dúirt an Taoiseach le linn an chomórtha nár mhiste leis dá mbeadh caibidil náisiúnta againn faoi chúrsaí féiniúlachta agus náisiúnachais. Chuir sé ceist shonrach orainn freisin, is é sin, cén chiall a bhaineann leis an gcur síos ‘Éireannach’ sa lá atá inniu ann? Fearacht go leor a abraíonn an Taoiseach linn tugadh aird ala na huaire air agus ligeadh i ndearmad chomh scioptha céanna é. Ach thug mé féin suntas don cheist, ba cheist mhaith í, ach níor chuir sé iontas ar bith orm nach ndeachaigh duine ar bith go bun angair an scéil áirithe sin ina dhiaidh.

Cén freagra a thabharfadh Máirtín Ó Cadhain air? Cén bharúil a bheadh ag an gCadhnach den chaint ar fad a rinneadh aimsir an chomórtha faoi athghabháil an phoblachtachais agus poblachtachas nua? Dá mbeadh sé ar an saol inniu an mbeadh muide in RTÉ Raidió na Gaeltachta in ann na freagraí sin a chraoladh gan turas a thabhairt ar na Ceithre Chúirt ina dhiaidh?

Is dóigh liom go dtuigeann muid go mbeadh freagra Uí Cadhain thar a bheith géarchúiseach, thar a bheith searbhasach agus thar a bheith barrúil ag an tráth céanna ach go mbainfeadh sé an bonn den chaint agus go mbeadh mórchúis agus éirí‑in‑airde na díospóireachta pollta aige. Tá tuiscint againn ar ghnéithe áirithe de fhealsúnacht pholaitiúil Mháirtín Uí Cadhain ainneoin nach raibh aithne phearsanta ag cuid againn air, is é sin, nach raibh lá drogaill air léasadh nó sciúradh poiblí a thabhairt do pholaiteoirí ar cheisteanna náisiúnta agus ceisteanna cultúrtha go háirithe. Ach cibé cén freagra a thabharfadh sé, dhéanfaí go poiblí é, thuigfí gurbh fhiú an cheist a phlé agus bheadh siar is aniar faoi.

Ní raibh an oiread deiseanna ariamh againn cíoradh cuimsitheach a dhéanamh ar mhórcheisteanna an lae ach níos minice ná a mhalairt is túisce chugainn an ciúnas agus an tost seachas aon chineál dioscúrsa náisiúnta poiblí. Is minic nach mbíonn aon phlé ar cheisteanna den chineál a chuir an Taoiseach ar na saolta seo ainneoin an bhorrtha as cuimse atá tagtha ar na meáin chumarsáide ó bhásaigh Máirtín Ó Cadhain sa mbliain 1970. Agus maireann scáil Uí Cadhain i gcónaí bíodh is gur iomaí sin Ó Cadhain atá ann: fathach liteartha, gaiscíoch na gceart sibhialta, poblachtóir dílis, sóisialach de smior, bailitheoir béaloidis, cnuasaitheoir foclóra, stocaire polaitiúil, múinteoir cruthanta, cime Curraigh, fáiteallaí faisnéise agus níl sa gcur síos sin ach cuid bheag de réimsí poiblí an fhir mhóir atá á chomóradh le linn Oireachtas seo na Bealtaine. Agus is ar réimsí den fhear poiblí a dhíreoidh mise i gcaitheamh an phíosa ó tharla gur spéis leis an Oireachtas cíoradh a dhéanamh ar ghnéithe de shaol polaitiúil Mháirtín Uí Cadhain.

Feictear dom go bhfuil anailís ghéarchúiseach léirmhínitheach déanta cheana féin ar pholaitíocht Uí Cadhain ag daoine a raibh aithne chlúid na tine air nó, níos minice ná a mhalairt, aithne an iomarbháidh agus na bruíne air.

Céard atá le rá nach bhfuil ráite, agus sách ráite, agus ráite go paiteanta, ag leithéidí Bhreandáin Uí Eithir, Phroinséis Mhic Aonghusa, Ghearóid Uí Thuathaigh, Shéamuis Uí Thuathail, Alan Titley agus Ghearóid Denvir. Is é Aindrias Ó Cathasaigh is mó a bhfuil saothrú déanta aige sa ngné seo de shaol an Chadhnaigh agus tá muid faoina chomaoin go mór i dtaobh an ábhair a chuir sé i dtoll a chéile le blianta beaga anuas: Caiscín go háirithe, bailiúchán de cholúnóireacht chlóis Uí Cadhain san Irish Times, agus Ag samhlú troda, beathaisnéis thuisceanach a thugann léargas ar leith ar shaol agus ar pholaitíocht Mháirtín Uí Cadhain.

Ní shin le rá go bhfuil mé ag teacht le cuid mhór den léargas a chuireann Aindrias ar fáil ach is scéal thairis é sin, ar bhealach. Cuireadh anailís ar fáil ar ábhar pléite é, ar maise ar an dioscúrsa náisiúnta é, gan trácht ar an leas a dhéantar i leith na Cadhneolaíochta. Is é an t‑ábhar iontais i ndáiríre nach scoláire ar fhoireann ollscoile, coláiste oiliúna, institiúid teangeolaíochta, scoil léinn, acadamh ríoga nó foras taighde é Aindrias ach fíréan a bhfuil creistiúint domhain aige i bhfiúntas polaitiúil agus liteartha shaothar Uí Cadhain, agus atá sásta dul amach ar dhomhain an dioscúrsa lena chuid anailíse agus a chuid tuairimíochta a roinnt linn ar fad. Fág aighneas gairid faoi dhátaí agus blianta breithe Uí Cadhain de leataobh, má bhí saothar Uí Chathasaigh geall le bheith ag iascach ar pholl gan freagairt ó thaobh díospóireachta nó ó thaobh léirmheasa féin, ní hé Aindrias Ó Cathasaigh is ciontaí ach muid ar fad, mise mé féin san áireamh. Deirtear go bhfuil faillí náireach déanta i scríbhinní Uí Cadhain ach má tá mantanna móra sa bplé faoi ghné thábhachtach den oidhreacht liteartha atá againn cé na mantanna eile atá ann i dtaca le gnéithe eile den dioscúrsa náisiúnta?

Má tá taoille na hanailíse ag casadh i leith eachtraí 1916, tuige nach bhfuil plé ar cheist na hatuisceana stairiúla, na hathscríofa staire, coincheap an reibhisineachais. Ba mhór an díol suntais an méid nár dúradh is nár craoladh le linn an chomórtha chéanna. Bhí luíocháin, ionsaithe agus cathanna intleachtúla ar siúl le linn na cogaíochta ó thuaidh ach anois agus muid ag bordáil i dtreo na polaitíochta ar fad maidir le ceist an Tuaiscirt, feictear dom go dteastaíonn próiseas nua intleachtúil freisin, ní próiseas athmhuintearais go díreach ach próiseas athnuachana a chuirfeadh dlús leis an bplé poiblí ar mhórcheisteanna polaitiúla arís, fearacht cheist seo an Taoisigh faoi chúrsaí féiniúlachta agus náisiúnachais.

Dar liom go léiríonn caighdeán díospóireachta an dioscúrsa náisiúnta reatha nach ndéantar aon ábhar a phlé go stuama, tomhaiste, céillí ach glacann grúpaí a bhfuil a gcuid caorach féin le cur thar sruthán acu a gcuid seilbhe féin ar an dioscúrsa, beag beann ar fhiúntas na mórcheisteanna féin go rí-mhinic. Ní gá ach dornán beag samplaí a lua: ceist bhóthar Ghleann na Teamhrach, tobar gáis na Coiribe, bail na seirbhíse sláinte, líon na mbásanna ar bhóithre na tíre agus araile. Má tá marach ar an gcaoi a n‑oibríonn an córas polaitiúil agus na meáin chumarsáide lena chéile, seo é, an t‑easnamh ar phlé stuama agus cíoradh cáiréiseach. Bíonn muid ar fad ar thóir teachtaireachtaí simplí tráthúla in amanta agus de bharr na hiomaíochta ar fad i margadh na meán cumarsáide anois bíonn síoréileamh ar sheirbhísí nuachta barr nuachta nua as an bpíosa a chur ar fáil ar fhaitíos go gcaillfeadh muid éisteoirí, léitheoirí nó lucht féachana.

Glactar leis go ndéanann na meáin éascaíocht ar an bpróiseas seo trí sheachadadh a dhéanamh ar na luachanna iomchuí le go gcuirfí an chomhthuiscint cheartchreidmheach i gcrích. Cuirtear inár leith go minic nach acmhainn dúinn, nó nach spéis linn, aon mhóranailís a dhéanamh ar an gcomhthuiscint chéanna de bhrí gurb é leas na meán a bheith faoi bhois na comhthuisceana céanna ó thaobh maoinithe nó airgeadais. Tá go leor ag brath ar ndóigh ar cé leis thú, cé dar díobh an stáisiún áitiúil, an nuachtán náisiúnta nó an áisíneacht idirnáisiúnta nuachta. Tagann an scéalaí slán ach céard faoin scéal? Déanann an t‑úrscéalaí Seiceach, Milan Kundera, beag is fiú de na meáin chéanna agus an scagadh a dhéanann muid ar an saol:

Given the imperative necessity to please and thereby to gain the attention of the greatest number, the aesthetic of the mass media is inevitably that of kitsch; and as the mass media come to embrace and to infiltrate more and more of our life, kitsch becomes our everyday aesthetic and moral code.

(Kundera 1986: 163–4)

Ainneoin na tráchtaireachta ar fad atá déanta faoi ghníomhaíocht pholaitiúil Uí Cadhain níl aon cheo simplí faoin leagan amach polaitiúil a bhí aige. Ní gnách linn gníomhartha polaitiúla, smaointeachas idé-eolaíochta agus scríbhinní liteartha a mheas leis na slata céanna tomhais ach ní mór dúinn cur chuige eile a ghlacadh chugainn féin i dtaobh Uí Cadhain i ngeall ar an anailís dénárthach seo a mhaireann fós faoin gCadhnach, gurbh an-scríbhneoir é ach gur dhiomallú ama a bhí san aighneasóireacht shíoraí. Is é an t‑áiteamh ar mhaith liomsa a dhéanamh gur eiseamlár é an Cadhnach den intleachtóir uileghabhálach a bhíonn lán-rannpháirteach i saol náisiúnta na tíre. Feictear dom gur géire a theastaíonn a leithéid anois ná ariamh.

Duine de chomharbaí Uí Cadhain mar cholúnaí clóis Gaeilge an Irish Times, Liam Ó Muirthile, a chuir an cheist roinnt blianta ó shin anois: Cad ab áil linn d’intleachtóirí? Alt gairid dea-scríofa a bhí ann a rinne cur síos ar an bhfocal ‘intleachtóir’ agus an chaoi ar caitheadh an t‑ainm le mac léinn a bhí ar Ollscoil Chorcaí mar mhasla nó achasán. Cibé cén scéal é, ní moladh a bhí ann. Chásaigh an Muirthileach staid an dioscúrsa i measc an chomhluadair léinn trí chéile, i measc an aosa pholaitiúil agus tharraing as a chuid saineolais ar an bhFrainc d’fhonn comparáid a sholáthar. Tír í An Fhrainc a ndéantar cúram den fhealsúnacht mar ábhar léinn ar an dara leibhéal inti agus is cuid d’inneach poiblí na tíre an traidisiún intleachtúil. Cén tír eile san Eoraip a cheapfadh údar agus file ina phríomhaire gan fiú é a bheith tofa? Ar ndóigh seans nach fada eile a bheidh Dominique de Villepin ina phríomhaire thall ach ba é bunargóint Uí Mhuirthile go raibh meas ar an traidisiún dioscúrsúil sa bhFrainc agus a rian uirthi. Débhríochas Muirthileach den scoth ach níl lá amhrais faoi cheacht na tráchtaireachta.

Ní díol nuachta é scríbhneoirí a bheith gafa leis an bpolaitíocht agus ní miste a mheabhrú gur chéad corraitheach a bhí sa gcéad seo caite, go háirithe sna fichidí agus sna triocháidí nuair a tháinig an Cadhnach in inmhe. Tugann mórfhile na hAlban, Somhairle Mac Gill‑Eain, léargas spéisiúil ar an tréimhse seo freisin:

Le linn na dtriochaidí bhí mé gafa leis an bpolaitíocht. Is cuimhin liom, agus mé i mo scorach scoile i bPort Rí i 1926, a bheith i bhfábhar na Stailce Ginearálta agus cor na mianadóirí i ndiaidh teip na stailce sin. Chinntigh an Lagtrá Domhanda agus claonadh an Fhaististeachais san Eoraip go mbeinn tógtha go huile is go hiomlán le cúisimh pholaitiúla, agus bhí éileacht na coimhlinte ar cibé cén fhilíocht a scríobh mé ag an tráth sin.

(Mac Gill‑Eain 1989: xiv)

Is furasta a thuiscint cén fáth an ngabhfadh scríbhneoir le polaitíocht ach céard a deirtear faoi pholaitíocht Uí Cadhain? Glactar leis gur phoblachtach sóisialach neamhleithscéalach a bhí ann ach níl mé chomh cinnte go bhféadfaí lipéad simplí den sórt sin a ghreamú de. Ní gá ach liosta de na heagraíochtaí a raibh baint de chineál amháin nó cineál eile leo i gcaitheamh a shaoil go dtiocfá ar an tuiscint nach raibh cúrsa socair seasta polaitiúil faoin gCadhnach i gcónaí:

An Coimisiún le Béaloideas Éireann; An Coimisiún um Athbheochan na Gaeilge; An Comhchaidreamh; An Eaglais Chaitliceach; An Garda Síochána (Brainse Speisialta Bleachtairí); An Gúm; An Roinn Oideachais; Arm na Poblachta; Bord na Leabhar Gaeilge; Clann na Poblachta; Coiste Chuimhneachán na nÓglach; Coiste Cuimhneacháin Náisiúnta; Coiste Sealadach na Gaeltachta; Coláiste na Tríonóide; Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge; Conradh na Gaeilge; Cúltaca; Cumann Cairdis Éireannach Sóivéadach; Cumann Lúthchleas Gael; Cumann Merriman; Cumann na Gaedhaltachta; Cumann na Scríbhneoirí; Fianna Fáil; Fine Gael; Gael-Linn; Gaeltarra Éireann; Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta; Glúin na Buaidhe; Language Freedom Movement; Misneach; Muinntir na Gaedhealtachta; Muintir na Gaeltachta (BÁC); Oireachtas na Gaeilge; Raidió Éireann; Rannóg an Aistriúcháin; Roinn na Gaeltachta; RTÉ; Sáirséal agus Dill; Spól.

Don té ar mhian leis na conspóidí ar fad ar ghlac an Cadhnach páirt iontu níor mhór dó an Leabharlann Náisiúnta a thabhairt air féin agus mionscagadh a dhéanamh ar leathanach na litreacha ar líon mór foilseachán:

Amárach; An Curadh Connachtach; An Gaedhal; An Stoc; Scéala Éireann; An tÉireannach Aontaithe; An tÉireannach; Ar Aghaidh; Comhar; Dublin Evening Mail; Evening Herald; Feasta; Inniu; Nuachtán Gael — Gaelic Weekly; The Irish Independent; The Irish Times; The Sunday Independent. Ní obair shimplí í seo ach bhí ciall ag Breandán Ó hEithir nuair a chomhairligh sé sa mbliain 1972 gur …ceird chontúirteach [í] a bheith bualadh brandaí fóinteacha na huaire ar fhear chomh gabhlánach le Máirtín Ó Cadhain (Ó hEithir 1972: 15).

Ní raibh drogall ar dhaoine eile ina dhiaidh sin féin. De réir Aindrias Uí Chathasaigh gurbh: …í aisling dheiridh Uí Cadhain go mbeadh Éire saor agus aontaithe, go mbeadh an Ghaeilge i réim agus an tír i seilbh na n‑oibrithe (Ó Cathasaigh 2002: 282).

Déanann Gearóid Denvir dealú den chineál céanna ach go luann sé obair saoil leis:

Poblacht oibrithe a chuimseodh oileán na hÉireann ina mbeadh an Ghaeltacht faoi rath agus an Ghaeilge forleathan mar theanga bheo a bhí ón gCadhnach, agus chaith sé dúthracht a shaoil leis an aidhm sin a bhaint amach.

(Ó Háinle 1998: 78)

Nuair a iarradh ar Bhreandán Ó hEithir an chéad léacht a thabhairt i sraith léachtaí cuimhneacháin ar an gCadhnach i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, i 1980, ghlac sé deis beagán anailíse a chur ag obair:

Thug sé dílseacht do chineál éigin sóisialachais Marcsach; cineál a d’athraíodh a chruth, ní mór a admháil, agus nach bhfuil éasca a aicmiú fós féin faoi aon cheann den iliomad lipéad, ar fairsinge sa tír anois iad ná lena bheo.

(Ó hAnluain 1989: 12)

Gearóid Ó Tuathaigh a thug Léacht Uí Cadhain na bliana dar gcionn, 1981, agus dúirt:

‘Ba ghaire don mharc, a déarfainn, féachaint ar Lenin, a shaothar agus a theagasc, mar eiseamláir ag Ó Cadhain, an réabhlóidí.

(Ó hAnluain 1989: 66)

Éiríonn le Gearóid Ó Tuathaigh bunúdar stocaireachta Uí Cadhain a rianadh ar bhealach cruinn caolchúiseach:

Maidir le Máirtín Ó Cadhain, ba é mian croí agus rún daingean saoil dó athreimniú na Gaeilge — an réabhlóid chultúrtha — a chur ar ais arís mar chuid bhunúsach den réabhlóid mhór. Nó, le bheith níos cruinne, ba é rún a shaoil a fhógairt agus a thaispeáint gur saoirse manqué a bheadh in aisling na saoirse in éagmais na Gaeilge, go raibh an teanga ina heilimint bhunúsach riachtanach d’aisling iomlán na saoirse.

(Ó hAnluain 1989: 53)

Bhí Séamus Ó Tuathail páirteach i líon mór de na hagóidí a luaitear leis an gCadhnach i gcaitheamh na seascaidí agus mheabhraigh sé dornán blianta ó shin le linn léachta i gColáiste na Tríonóide:

Más í an chuairt dheiseal a bhí tugtha ag an bPiarsach, ag tosú le Conradh na Gaeilge agus ag críochnú le hÓglaigh na hÉireann, ba í an chuairt thuathail, mar a deireadh a naimhde le linn dó a bheith beo, a thug an Cadhnach, ag tosú le hÓglaigh na hÉireann agus ag críochnú le Gluaiseacht na Gaeilge.

(Ó Háinle 1998: 160)

Facthas do Sheán Ó Tuama gur ceist na Gaeltachta a thug ar an gCadhnach dul i mbun gnímh:

Ba é a tuigeadh don gCadhnach, agus é ag féachaint ar na Gaeltachtaí ag leá os comhair a shúl, go raibh gníomhartha den tsaghas seo níos tábhachtaí anois ná fiú a chuid scríbhneoireachta féin.

(Ó Tuama 1980: 57)

Ach ba spéisiúil an anailís a rinne Alan Titley ar shaothar liteartha Uí Cadhain ó thaobh na hidé-eolaíochta de:

Má dhéantar scagadh ar scríbhinní léirmheastúla an Chadhnaigh agus cogaí cathardha inmheánacha na Gaeilge mar gheall ar Henebryachas nó Múscraíochas a fhágaint as an áireamh tá sé deacair a rá an raibh seasamh teoiriciúil litríochta d’aon sórt aige.

(Titley 1996: 124)

Aisteach go leor d’fhéadfaí an t‑áiteamh céanna a dhéanamh i gcás na polaitíochta má scrúdaítear scríbhinní Uí Cadhain ó thús go deireadh. Tá díol staidéir sna haltanna a foilsíodh sna seascaidí, idir Do na Fíréin (1962), An Aisling (1966), Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (1969) agus ar ndóigh Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae ó thaobh an léargais a thugann siad ar fhorás na fealsúnachta poblachtaí agus sóisialaí a bhí ag Ó Cadhain:

Níl sa stát Éireannach ach cnó caoch, stróinsín buailte.

(Prút 1999: 125)

Dáiríre níl de chiall agus ní raibh ó thús leis an stát Éireannach seo ach géarleanúint, géarleanúint ar mhaith[e] le Sasana.

(Prút 1999: 125)

Seo í Athghabháil na hÉireann, an Réabhlóid, réabhlóid intinne agus réabhlóid anama, réabhlóid i gcúrsaí maoine, seilbhe agus maireachtála, maireachtáil mar Ghaeil leis na rudaí is dual dúinn mar Ghaeil.

(Ó Cadhain 1970: 9)

Tá an domhan éirithe cleachtaithe ar chruth eicínt nó a chéile den tsóisalachas. Tiocfa sé in Éirinn luath nó mall. Tá sin cinnte.

(Ó Cadhain 1970: 9)

Bhí an fuath aicmeach seo gríosta ionam i bhfad sul ar léigh mé an chéad fhocal den Chonaolach ná de Das Kapital.

(Ó Cadhain 1970: 10)

Cuntas thar a bheith spéisiúil é an cur síos a thugann an Cadhnach ar thoghchán na bliana 1969 i nGaillimh Thiar nuair a sheas sé leis an iarrthóir Peadar Mac an Iomaire ach tugann sé corr-léargas ar an bhforbairt pholaitiúil seo i dtreo an Mharxachais i ndeireadh a shaoil:

Ansin bhí na clamhsáin áitiúil, Céibh Rosamhíl, Droichead an Daingin, cúrsaí talún in Uachtar Ard. Labhair muid cuid mhaith ar Athghabháil na hÉireann, ar theagasc Uí Chonghaile agus cúrsaí áirid an Dáilcheantair sin mar léiriú air.

(Prút 1999: 195)

An rud is suntasaí go bhfuil an chosmhuintir, an mhuintir buailte i ngach áit in Éirinn, ag cur aithne ar a chéile, ag tosú ag tuiscint gurb í cúis gach duine acu cúis a chéile, gurb í cúis na hÉireann agus cúis na Gaeilge freisin í.

(Prút 1999: 197)

Agus é ag trácht ar bhail cheird na léirmheastóireachta ar Comhar sa mbliain 1968 tá a thuilleadh fianaise spéisiúil ann:

Léirmheastóireacht ar bith nach dtabharfaidh aird ar an gcreat shóisialta agus geilleagair — sea, geilleagair — ní léirmheastóireacht í. Ainm eile. Critice, b’fhéidir.

(Prút 1999: 172)

Tá an claonadh seo tugtha faoi deara ag Gearóid Ó Tuathaigh go háirithe:

Pé tuiscint a fuair Ó Cadhain ‘ón gcliabhán’, mar a déarfá, ar chás na cosmhuintire in Éirinn, is léir óna scríbhinní bolscaireachta go raibh rian an Mharcsachais ar a pheirspictíocht agus ar fhráma anailíse don stair agus don tsochaí ag éirí níos láidre le himeacht na mblianta.

(Ó hAnluain 1989: 61)

Ach ní shin le rá go raibh an scéal amhlaidh i gcónaí. Seachnaíonn Ó Cadhain caint theoiriciúil na polaitíochta sa bpaimfléad Irish Above Politics a cuireadh amach i 1964. Go deimhin féin tagann sé roimh pholasaí dílárnaithe an rialtais seo ann:

To tell us that Roinn na Gaeltachta and Gaeltarra should be pack-straddled off to Galway! Give a place of Galway’s pretensions C Grade Ministries and Companies! In case it is not English enough already! Two institutions whose use of Irish is merely to sweat it in dress suits.

(Ó Cadhain 1964: 3)

Faoi dhaoine atá sé breithiúnas a dhéanamh ar pholasaí Gaeilge Fhine Gael sa lá atá inniu ann ach tugtar faoi deara an méid seo sa gcáipéis chéanna:

Then there is the party of Fitzgerald’s Great Figure Goddesses. They have very definitely repudiated compulsory Irish which is the same as repudiating Irish and, protest as they will, abolishing it.

(Ó Cadhain 1964: 13)

Is féidir tuiscint Uí Cadhain ar an traidisiún poblachtach a mheas sa saothar Tone: Inné agus Inniu, nár cuireadh amach ach ceithre bliana ó shin. Déantar anailís shóisialta ann ar fhorbairt thraidisiún na gníomhaíochta polaitiúla agus tá an téacs breac leis an gcur síos ‘aitheach tuaithe’ ar an gcineál duine a ghlac páirt sa réabhóid in éadan dlí Shasana. Nuair a bhí Misneach faoi lánseol agus agóid in éadan chomóradh oifigiúil Éirí Amach na Cásca ar bun acu sa mbliain 1966 úsáideadh an focal ‘ocastóir’ sa bhforógra a d’fhoilsigh siad. Focal neamhchoitianta go maith é i gcorpas Uí Cadhain agus baineadh leas as mar léiriú ar an gcineál duine a bhí ag teacht i dtír ar an gcosmhuintir. Más léamh clasaiceach iar-chóilíneach a bhí ag Ó Cadhain ar bhail na tíre sna seascaidí is fiú é a chur le hais smaointeora eile a bhí ag saothrú taca an ama chéanna san Afraic, Frantz Fanon, a scríobh sa mbliain 1965:

In under-developed countries, we have seen that no true bourgeoisie exists; there is only a sort of little greedy caste, avid and voracious, with the mind of a huckster, only too glad to accept the dividends that the former colonial power hands out to it.

(Fanon 1965: 141)

Baineadh an sliocht seo amach as Les damnés de la terre, arna aistriú ag Constance Farrington, The Wretched of the Earth (Macgibbon & Kee, 1965. Atheagrán: Penguin Books, 1967). Ar feadh tamaill ghairid, bhí mé ag ceapadh go raibh tionchar ag an téacs áirithe seo ar dhréachtadh an fhorógra sin nó gur tháinig mé ar an bhfocal ‘ocastóir’ in Do na Fíréin a d’fhoilsigh Breandán Ó hEithir nuair a bhí sé ina eagarthóir ar Comhar i 1962. Ní raibh sé ina eagarthóir ar feadh i bhfad ina dhiaidh ach sin scéal eile. Is cuma ar bhealach má bhí tionchar nó mara raibh féin, léiriú é ar ghluaiseacht nó teileolaíocht pholaitiúil le linn na seascaidí i dtíortha iar-chóilíneacha ar fud na cruinne. Bhí an saol ag athrú in Éirinn chomh maith le háit ar bith eile agus claochlú á dhéanamh ar gheilleagar na tíre de bharr pholasaí eacnamaíochta Whitaker agus Lemass. Ní théann seo amú ar na tráchtairí Joe Lee agus Declan Kiberd, beirt scoláirí a dhéanann cúram de chomhthéacs intleachtúil na dtréimhsí a mbíonn siad ag plé leo. Dar le Joe Lee, go raibh an tír seo plúchta sna seascaidí:

Ireland was suffocating. It was both too advanced and not advanced enough. It did not offer the green field of an under-developed society, where old moulds could be pulverised, nor yet did it throb with the dynamic impulse of an advanced industrial society where the performer ethic was in the ascendant.

(Lee 1989: 406)

Is i mórshaothar staire Joe Lee a cuireadh tús le scagadh de chineál eicíneacht ar stair intleachtúil an fhichiú haois. Tráchtann Declan Kiberd ar athrú suntasach sna seascaidí chomh maith:

The 1960s would be years of relative prosperity, when multinationals finally invested in Ireland; when children at last knew the benefits of free secondary education; when holidays in European resorts became possible for many; and when the long introversion of Irish intellectual life came to an end.

(Kiberd 1996: 479)

Shílfeá go raibh cuid den obair seo tosaithe cheana féin ag an gCadhnach ina chuid colún san Irish Times deich mbliana roimhe sin. Ainneoin gur státseirbhíseach a bhí sa gCadhnach le linn dó a bheith ag scríobh Caiscín ar an Irish Times ba mhinic uaidh corrspalla i leith an traidisiúin phoblachtaigh:

Ba iad an ceathrar a d’ainmnigh an Piarsach mar cheathrar soiscéalaí náisiúnta na hÉireann, Tone, An Dáibhíseach, An Mistéalach agus Fiontán Ó Leathlobhair. Bheadh ar gach duine acu cead speisialta a iarra le dhul go Coláiste na Tríonóide.

(Ó Cathasaigh 1998: 427) 21 Márta 1956)

I ndiaidh dó cuairt a thabhairt ar Leabharlann Choláiste Phádraig i Maigh Nuad, mar a raibh cnuasach de cháipéisí stairiúla ar taispeáint, scríobh sé píosa faoi leagan oifigiúil na nEaspag Caitliceach de stair na tíre agus tugann an liosta seo barúil dúinn faoin leanúnachas a shamhlaigh sé leis an traidisiún poblachtach:

…cóipeanna bunaidh de dhaora na n‑easpag ar na hÉireannaigh Aontaithe, Lucht na Ribíní, na hÉireannaigh Óga, na Fíníní, Bráithreachas na Poblachta, Conra na Talún, Óglaigh na hÉireann 1920–1956…

(Ó Cathasaigh 1998: 443) 2 Bealtaine 1956)

Ar fhaitíos na míthuisceana ní hiad Óglaigh Éireann Bhertie Ahern a bhí i gceist aige. Cé go bhfuil neart fianaise againn i leith an smaointeachais pholaitiúil a bhí ag Ó Cadhain, agus nach bhfuil aon amhras orm gur phoblachtach é ar feadh a shaoil, agus gur chleacht sé prionsabail áirithe de chuid an tsóisialachais, ní dóigh liom go raibh sé faoina mbois i gcónaí nó gur ghlac sé leis mar ortadacsa polaitiúil ar gheall le teagasc do-shéanta é. Tráchtann Maitiú Ó Néill (Ó Néill 1971) ar an seal a chaith Ó Cadhain sa gcampa géibhinn ar an gCurrach agus luaigh go mbíodh díospóireachtaí bríomhara acu faoi nádúr an tsóisialachais in Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha, croílár agus tobar an Mharxachais mar a bhí, agus go ndearna sé sciolladh agus feannadh ar mhodhanna oibre Stalin agus an Stailíneachais. Ainneoin a chuid spéise sa traidisiún smaointeoireachta seo, shílfeá in amanta gur mhó spéis a bhí ag Ó Cadhain i dteoiricí eile, obair Sigmund Freud nó an Dochtúir Áthas mar a bhaist an gú-eolaí Liam Mac Cóil go cumasach air:

Ní móide gur fear ró-chuí mise le bheith ag scríobh Gaeilge. Nó b’fhéidir gur mé is cuí? Léas Freud agus Jung. Pé ar bith é, is deacair Comhchumannachas a chur i mo leith, dá bharr. Is beag dhá rud is faide ó chéile ná an damhnachas Marxach agus dearca an bheirt dhiúlach úd. Faoin litríocht, mar shampla. Dar leis na Marxaigh níl san intinn ach a bheith ina scáthán nó frithdhealramh den damhna. Dá bhrí sin is éard í an litríocht bord-chnagadh a dhéanas múinteoir chun na haicmí comhraiceacha a ghairm ina láthair. Tá Freud, Jung agus an mhuintir sin chomh daortha ag na Cumannaigh is atá siad uile go léir ag an Eaglais.

(Ó Cathasaigh 1998: 393) 4 Eanáir 1956)

‘Super‑Ego‑Cinsirí Freudach’ a thug sé ar dhaoine sa nGaeltacht nár thaitin Cré na Cille leo (Ó Cadhain 1969: 13) agus san óráid chéanna, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, thug sé cor coise do scríbhneoirí Gaeilge a raibh faillí déanta acu i saothar Freud:

Tá a fhios agam gur mainneachtan ama agus easpa fiosracht intleachtúil ar lucht scríofa na Gaeilge nach léir Freud in áit ar bith inti.

(Ó Cadhain 1969: 31)

Thrácht sé ar an aigneolaíocht san óráid chéanna agus ó tharla mé ag teacht leis an áiteamh go raibh claonadh suntasach i dtreo theoiric na polaitíochta ag deireadh na seascaidí is fiú ceann de bhunáitimh Louis de Paor a lua faoin gcumadóireacht liteartha agus an t‑athrú a tháinig air de réir a chéile, dar leis:

…d’athraigh meanma a chuid scríbhneoireachta de réir a chéile i dtreo na neamhréadúlachta chun cruth oiriúnach scéalaíochta a cheapadh ar acmhainn na haigne daonna.

(De Paor 1991: 360)

Tá tarraingt ag an anailís seo feictear dom, go háirithe i gcomhthéacs spéis Uí Cadhain in obair Freud. Nuair a chuimhnítear ar cheisteanna sonais, sásaimh agus mí-shásaimh tá seans go bhfuil adhmad ar leith le baint as saothar cumadóireachta Uí Cadhain trí chéile i dtéarmaí Freudacha. Is é sin, gur ghníomhartha misnigh agus dóchais a bhí sna húrscéalta Cré na Cille, Athnuachan agus Barbed Wire, tionscnaimh reacaireachta mar fhál in éadan drochstaid na Gaeltachta agus a raibh i ndán don teanga. Tobar sóláis atá sa litríocht dar le hanailís Terry Eagleton ar thábhacht liteartha scríbhinní Freud — narrative is a source of consolation (Eagleton 1996: 161) — ainneoin an éadóchais, an tseirfin agus an tsearbhais atá le brath i gcodanna de na saothair chéanna. Déarfainn go mbeadh obair spéisiúil roimh an té a thabharfadh faoi chíoradh níba mhine a dhéanamh ar an gcaidreamh idir scríbhinní polaitiúla agus liteartha Uí Cadhain sna blianta deireanacha dá shaol. Agus muid ag caint ar chúrsaí aigne agus aigneolaíocht, ní fhéadfainn an deis seo a ligean tharam agus tagairt a dhéanamh do chasadh a bhain Ó Cadhain as ceist na haigne ar an Irish Times i 1955:

…rud í an aigne Ghaelach a bhfuil lóiste beag Corcaíoch tar éis gerrymandering a dhéanamh uirthi.

(Ó Cathasaigh 1998: 281) 6 Aibreán 1955)

Ní luafaidh muid cúrsaí iomána ar chor ar bith agus mé anseo i gContae Chiarraí is dóigh nár mhiste liom a rá go gcaithfí cluiche eicíneacht nach caid é a fhágáil faoi mhuintir Chorcaí. Fillfidh muid ar cheist seo na haigne Gaelaí ar ball beag, agus iarrachtaí Uí Cadhain an dioscúrsa sin a shaothrú ach ba mhaith liom díriú ar an bpolaitíocht a bhain, agus a bhaineann, le scríbhinní Uí Cadhain trí chéile agus an chaoi a ndéantar nó nach ndéantar staidéar orthu.

Fillfidh muid ar cheist seo na haigne Gaelaí ar ball beag, agus iarrachtaí Uí Chadhain an dioscúrsa sin a shaothrú ach ba mhaith liom díriú ar an bpolaitíocht a bhain, agus a bhaineann, le scríbhinní Uí Chadhain trí chéile agus an chaoi a ndéantar nó nach ndéantar staidéar orthu.

Dá mba scríbhneoir Fraincise nó Gearmáinise é an Cadhnach is cinnte go mbeadh scoláirí sna hinstitiúidí léinn ar a mbionda ag féachaint le hanailís pholaitiúil a dhéanamh ar a shaol agus a shaothar. Ach níl an obair seo ach ina thús anois i ndáiríre. Tuige an doicheall seo? Cén fáth an coimhthíos seo i leith Uí Chadhain? Dar liom go gcaithfear tionscnamh intleachtúil Uí Chadhain a mheas i gcomhthéacs ar leith, is é sin, go raibh glacadh i measc léitheoirí na Gaeilge go raibh mórscríbhneoir ina measc ach gur drogallach féin a thug scoláirí agus fileolaithe na Gaeilge aitheantas dó mar shárealaíontóir. Feictear dom gur lú fós an glacadh a bhí leis an gCadhnach mar fhear léinn, ó tharla nár chleacht sé an cineál léinn a bhí á shaothrú sna hollscoileanna le linn an chuid is mó den fhichiú haois. B’fhearr le scoláirí áirithe go mbeadh eolas domhain ag fo-chéimithe Gaeilge ar an dán díreach, ar an bhfilíocht aiceanta, ar scéalta na Sean- is na Meán-Ghaeilge, go mbeadh ‘tabhairt suas’ scolártha ar chéimithe in Ollscoil na hÉireann go háirithe. Níl de locht agam ar na réimsí staidéir sin ach gur fada ón gcultúr beo iad. Rinneadh eisceacht i gcás na canúneolaíochta, cothaíodh cultas an chainteora dúchais sa nGaeltacht, ní ar scáth leas an chainteora nó leas an phobail teanga a raibh sé ann, ach as ucht an léargais a chaithfeadh a chuid siollaí ar athruithe teanga, idir fhóneolaíocht agus dheilbhíocht.

Ba mhaith liom a rá ag an bpointe seo nach le teann saoithínteachta nó gligínteachta atá cuid de na spallaí seo á gcaitheamh agam i dtreo gharrantaí an acadaimh ach d’fhonn a léiriú go raibh tuiscint thar a bheith caolaigeanta i measc scoláirí Gaeilge ar an léann agus ar an litríocht trí chéile ó thosaigh an Cadhnach ar a chuid scéalta a fhoilsiú, gur ceapadh ina Ollamh é ar Scoil na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide. Maireann iarsmaí fós den leagan amach seo ach amháin gur ábhar dóchais an polasaí atá ag Ollscoil nó dhó anois. Luaim an cineál oibre a chleachtann cathaoirleach na hócáide seo, Máire Ní Neachtain, i réimse na sochtheangeolaíochta in Ollscoil Luimnigh nó obair Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge. Léiríonn tograí den chineál seo gur féidir an léann daonna a chleachtadh i measc an phobail, ransú a bhunú ar chultúr agus oidhreacht bheo agus an comhar sóisialta agus intleachtúil sin a íoc leis na pobail a bhíonn i bpáirtnéireacht leis an institiúid léinn.

Ní raibh an cineál múnla seo den léann le fáil nuair a d’fhreastail Máirtín Ó Cadhain ar Choláiste Phádraig i mBaile Átha Cliath i mblianta tosaigh an tsaorstáit, 1924. Thug Ó Cadhain le fios do Chumann na Scríbhneoirí níos faide anonn ina shaol (1955), nach oideachas na scolaíochta a bhí ar a chuid comharsan ach an ealaín agus an léann béil. D’admhaigh sé féin i dtreo dheireadh a shaoil gurbh as an gcineál léinn sin a fáisceadh é féin. Mar a tharla sé, shaothraigh sé féin léann an bhéaloidis níos deireanaí anonn ina shaol, agus feictear dom go raibh sé ag caraíocht ó thús deireadh a shaoil liteartha le múnla feiliúnach den léann Gaelach nó dioscúrsa dúchasach a shaothrú agus a chur ar fáil.

Thrácht mé ar chultas an chanúnachais ar ball beag. D’fhéadfá laethanta, tráthnónta, oícheanta agus maidineacha fíormhocha a chaitheamh i mbun argóna faoi cheisteanna canúna, Gaeilge agus caighdeáin. D’fhéadfá ach go bhfuil léas gairid ar an saol ag an gcuid is mó againn. Ach cuimhnigh ar an líon scothshaothar teangeolaíochta a foilsíodh ó thús an chéid seo caite: Gaeilge Chois Fhairrge, The Irish of Cois Fharraige, The Irish of Erris, The Irish of Achill, The Irish of Ros Guill, Gaeilge Theilinn, Linguistic Atlas & Survey of Irish Dialects, The Irish of Ring, The Irish of Muskerry, Gaeilge Chorca Dhuibhne, Áirneán, Caint Ros Muc. Tá cúlú aisteach teangeolaíochta déanta i gcuid de na ceantair seo atá luaite agam thuas sa gcaoi is nach bhfuil an teanga beo i gcuid acu inniu. Chuir na scoláirí a shaothraigh an léann comaoin nach beag ar ár gcuid eolais agus saibhríodh an tuiscint ar ár gcuid Gaeilge dá mbarr ach samhlaigh dá dtosófaí ar obair shochtheangeolaíochta sna pobail seo nuair a cuireadh tús lena gcuid taighde. Níl focail fearacht pleanáil teanga nó sochtheangeolaíocht ach ar bhéala na ndaoine le fíordheireanas bíodh is go raibh eolas fairsing ar na ceirdeanna seo i measc lucht teangeolaíochta ó thús na seascaidí i leith. Ar bhealach thuig Ó Cadhain go raibh an léann agus an athbheochan teanga dealaithe ionann is go hiomlán óna chéile agus go raibh acmhainní intleachtúla á gcaitheamh ar na ceisteanna ba mhó tábhacht nó práinn d’uireasa aon chineál idé-eolaíochta nó prionsabail threoraithe chomhordaithe ar bith. Ainneoin an chomhthéacs intleachtúil seo choinnigh an Cadhnach a chúrsa léinn féin agus shaothraigh sé léann an bhéaloidis go háirithe níos faide anonn ina shaol ar bhealach tuisceanach, dúchasach, scolártha.

Ar ndóigh déarfar leat, mar a tugadh le fios domsa agus mé ag freastal agus ag obair in institiúid áirithe tríú leibhéal, gur ‘scríbhneoir ró-dhúshlánach’ é, go raibh sáiteáin tuirsiúla polaitiúla ina shaothar ar diomallú ama a bheadh ann léirmheas de chineál ar bith a dhéanamh orthu, nach raibh fáil cheart ar a shaothar. Mar adúirt Máire Ní Annracháin, is ionann …canóin na Gaeilge na téacsanna sin nach bhfuil fáil orthu go rialta. (Ó Háinle 1998: 34) agus is bocht an teist orainn é nach ndearnadh tada faoi sin, go fiú’s an dúshlán is fánaí a thabhairt ina thaobh. Ní déarfaidh mé aon cheo eile faoi sin ach gur bhreá an rud é go bhfuil iarrachtaí á ndéanamh anois leis an scéal sin a chur ina cheart. Ach ní chuidíonn easnaimh théacsanna le tuairmíocht gan bhunús, leithéidí, go mba fear é an Cadhnach a chuir amú cuid mhór dá fhuinneamh le haighneasóireacht, gur chantalán poiblí a bhí ann, agus mar bharr ar an dathúlacht uile, gur spéis leis athbheochan na Gaeilge seachas an scoláireacht i ndáiríre. Theastódh oirnéis chaolchúiseach socheolaíochta le go ndéanfaí rianadh mar ba cheart ar bhunúdair an fhaltanais seo, ar geall le cócaireacht shnoite acadúil í. Níor mhór dúinn a mheabhrú dúinn féin gurbh ollamh ollscoile a bhí sa gCadhnach nach raibh céim sa nGaeilge aige ná oiliúint na fileolaíochta, a bhí d’uireasa na gcáilíochtaí cuí i súile chuid mhór d’aos léinn a linne féin. Ba de bhunadh na Gaeltachta é, rud annamh i gcás léann na Gaeilge. Ní shamhlaítear Ó Cadhain i gcomhluadar Bergin, Binchy agus Best. An ea gur ghoill gradam náisiúnta Uí Chadhain i ndeireadh a shaoil ar an aos léinn? Fearacht diagairí a bhfuil mandatum nó ceadúnas na Róimhe acu bíonn faitíos nó glanamhras orthu i dtaobh lucht smaointeachais a éalaíonn ó chuing cheart na hortadocsa. Tá an saol polaitiúil breac leis an leagan amach seo freisin. Níl sé ach dornán beag blianta ó samhlaíodh go poiblí le polaiteoir sinsearach go ndéanfadh sé craiceálaí cruthanta mar aire rialtais. Is fiú dúinne a thabhairt faoi deara gur lena linn siúd mar aire a cuireadh seirbhís teilifíse Gaeilge ar an aer.

Ní amháin go raibh amhras ar an aos léinn i dtaca le hacmhainní is dindiúirí acadúla Uí Chadhain ach níor chuir líon mór de na scoláirí liteartha Gaeilge a bhí ag saothrú a gcodach le linn an dara leath den fhichiú haois de stró orthu féin inniúlacht Uí Chadhain ar an ealaín a aithneachtáil ach oiread. Cuimhnigh gur foilsíodh Cré na Cille sa mbliain 1949, úrscéal nuálaíoch, cumadóireacht a éilíonn aird na grinnléitheoireachta, tionscnamh reacaireachta a bhain creathadh as na frathacha. Má scrúdaítear irisí léinn na Gaeilge ón aimsir sin i leith is beag trácht a dhéantar ar an saothar sin ina cháilíocht liteartha. Seans go bhfuil corrthagairt anseo nó ansiúd ar ÉigseÉriú do dheismireacht Ghaeilge éicíneacht ach beidh tóraíocht in aisce ort ó thaobh aon chineál léirmheasa liteartha. Is ag Comórtas Liteartha an Oireachtais a bhí tús an léirmheasa ar ndóigh agus ba ghearr go raibh Athnuachan ar a shála i 1951, cé nach ndeachaigh cló ar Athnuachan go dtí 1995. Is ar leathanaigh na nuachtán agus na dtréimhseachán Gaeilge a bhain scríbhinní liteartha Uí Chadhain gradam amach de réir a chéile, ar leathanaigh Comhar go háirithe.
Is ar Comhar a d’fhoilsigh Seán Ó Tuama agus Breandán Ó Buachalla aistí léirmheasa nó tráchtaireachta liteartha inar baineadh earraíocht as saothar Uí Chadhain mar eiseamlár ealaíne. Foilsíodh scagadh ar théama liteartha ar leith in Irisleabhar Mhaigh Nuad sa mbliain 1966, ó pheann duine de chomharbaí Uí Chadhain i gColáiste na Tríonóide, Cathal Ó hÁinle. Is é Cathal a chuir eagrán de Barbed Wire ar fáil dúinn trí bliana ó shin anois agus go deimhin féin tugadh le fios níos túisce i mbliana le linn Scoil Geimhridh Merriman go mbeadh Cathal ag dul i mbun eagarthóireachta arís eile ar eagrán nua de Cré na Cille. Seo iad na chéad scoláirí gairmiúla Gaeilge, ar feadh mo chuid eolais, a thug aitheantas criticiúil acadúil don Chadhnach, sna blianta 1955, 1966 agus 1967 faoi seach. Is le linn na seachtóidí a tháinig sruth alt ó láimh Bhreandáin Uí Dhoibhlin ar Irisleabhar Mhaigh Nuad freisin. Díol íoróine, seans, i bhfianaise na n‑aighneas feamainne ar fad idir Ó Cadhain agus an Eaglais Chaitliceach institiúideach, gur túisce gur glacadh leis mar ealaíontóir sa gcliarscoil ná in ollscoileanna tuatacha na seascaidí agus na seachtóidí.

Níor dearnadh aon staidéar iarchéime ar Ó Cadhain go dtí tús na seachtóidí. Arís, ar feadh mo chuid eolais, ba iad Alan Titley agus Gearóid Denvir an chéad bheirt scoláire a raibh de mhisneach agus de shamhlaíocht acu tabhairt faoina shaothar mar ábhar iarchéime. Is é an t‑iontas, agus admhaím gur galra iriseoireachta é an t‑iontas síoraí seo, gur tugadh cead a gcinn dóibh ach go raibh ceann de mhór-rialacha buanaithe canóine curtha i gcrích ag Máirtín Ó Cadhain féin faoin tráth seo — bhí sé básaithe. Is i dtús na seachtóidí a thosaigh siad ar a gcuid oibre; clár saothair agus clárú ar ábhar béaloidis sa saothar faoi seach. Níor foilsíodh mórstaidéar ar scríbhinní liteartha Uí Chadhain go dtí an bhliain 1986, a bhuíochas sin arís do Ghearóid Denvir, agus ba léir go raibh scrúdú thar a bheith cáiréiseach déanta ar mhóitífeanna an bhéaloidis i scríbhneoireacht Uí Chadhain. Obair thábhachtach í seo, obair riachtanach agus is é an cineál oibre a shaothraigh an Cadhnach féin ó thaobh léann na teanga.

Ach d’fhéadfadh sé féin a bheith nimhiúil go maith agus na hollscoileanna nó léann na Gaeilge á n‑iniúchadh aige. Tá saol na hintleachta agus an smaointeachais ag trá uaithi in aghaidh an lae. 21 Iúil, 1954. (Ó Cathasaigh 1998: 155).

Bhí sé go mór chun cinn ó thaobh theoiric an oideachais agus ról na bhforas léinn sa bpobal: …cé an chiall nach dtéann na hiolscoileanna, nó dámha áiride díobh, ar tiomchuairt? Ba ghaire don leas coiteann é sin ná an tsíorghlaomaireacht faoina neamhspleáchas féin. 21 Iúil, 1954. (Ó Cathasaigh 1998: 155)

Leagan amach thar a bheith cáinteach a bhí aige i leith an Léinn Cheiltigh nó an Léinn Cheilte, mar a thug sé air: Is túisce tuarastal ná tuilleamh (Ó Cathasaigh 1998: 278) a dúirt sé le teann binbe ar 30 Márta, 1955. Ach thug sé faoi scagadh géar cuimsitheach a dhéanamh ar shaothrú léann an bhéaloidis in dhá alt éagsúla a foilsíodh ar Feasta sna blianta 1949 agus 1950, ‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’ agus ‘Béaloideas’. Sula ndéanfaidh mé trácht ar ábhar na n‑altanna sin is fiú a lua gur bhailitheoir béaloideasa a bhí sa gCadhnach féin agus gur foilsíodh ábhar uaidh ar An Stoc agus ar Béaloideas. Amhráin agus scéalta a thóg sé agus foilsíodh an t‑ábhar ar An Stoc in Eanáir 1928, Feabhra 1930, Aibreán 1930, Feabhra 1931 agus ar Béaloideas: Nollaig 1930, Meitheamh 1933, 1935, Meitheamh 1936. Mar a dúirt Ríonach Uí Ógáin sa réamhrá a chuir sí leis an saothar Faoi Rothaí na Gréine, bailiúchán d’amhráin a bhailigh Máirtín Ó Cadhain agus a ndearna deartháir leis, Seosamh, buneagarthóireacht orthu:

…d’fhéadfaí a rá gurb í an tréith is suntasaí ar fad sa bhailiúchán seo an cur síos atá ann ar shaol na hamhránaíochta agus na n‑amhrán thiar, an dul thar a chéile a thagann i gceist idir an saol, an t‑amhránaí, an t‑amhrán, scéal amhráin, file, pobal agus bailitheoir. I ngeall ar an luí iontach a bhí ag Seosamh agus ag Máirtín leis an bpobal thiar agus a mbaineann leis an bpobal sin, tá curtha le guth an phobail chéanna san fhoilseachán seo.

(Uí Ógáin 1999: 2–3)

Bhí tábhacht leis an gcineál oibre seo ach ba thábhachtaí fós tuiscint Uí Chadhain ar an gcaoi a ndéantar imoibriú ar an ábhar seo i gcomhthéacs an chineáil chaidrimh a dtráchtann Ríonach Uí Ógáin air. Ba cheart a lua go bhfuil an saothar seo ar cheann de na bailiúcháin amhrán is scolártha agus is dúchasaí a cuireadh amach ó thús aimsir na hathbheochana. Maise ar an léann atá ann agus bailiúchán é a raibh tóir ar leith ag an bpobal thiar air freisin, a bhuíochas sin de Ríonach go speisalta. Ach maidir leis an gCadhnach féin níor thuig sé do scoláirí a linne agus an cultúr a bhí cothaithe acu agus tá teist fhorleathan ar na tuairimí seo ar na haltanna sin ar Feasta agus ar an gcolún clóis a scríobh sé san Irish Times.

Tá muid sásta tuilleadh airgid a thabhairt do lucht an Léinn Cheiltigh, an léinn chanúna, an bhéaloideasa — na balsamóirí corp go léir — ach is crá croí linn scaradh le pínn ar shon na dtréimhseachán Gaeilge, ná ar shon aon rud a chuideodh leis an nGaeilge a chraobhscaoileadh mar theanga bheo. (‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’, Feasta, Samhain 1949, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 258).

Dá mbeadh irisí liteartha againn i nGaeilge, nó dá mbeadh lucht na hIolscoile toilteanach nó acmhainneach tabhairt faoi shaothar rathúil ar bith, bheadh cíoradh déanta den tsórt seo dhá dhéanamh, agus treoir dhá fháil ag scríbhneoirí. (‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’, Feasta, Márta 1949, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 264).

Lá eicínt b’fhéidir go bhfeicfí foireann taighde ag dul go dtí na forais ardléinn anseo, le scrúdú béaloideasúil a dhéanamh ar Uachtarán Choláiste na hIolscoile agus lucht an Léinn Cheiltigh. Agus cá bhfios nach ndéanfaí scrúdú ar stiúrthóir an Bhéaloideasa féin, agus nach léireofaí cén fáth go bhfuil an oiread cion aige ar Ghaeilge iascairí agus cladóirí, cé go raibh sé, chomh deireannach le 1943, i bhfábhar ‘to exclude Irish under present conditions as a normal teaching medium for a university degree’, do chlann iascairí agus cladóirí? D’fhógrófaí gur cogadh aicmíochta ‘class war’ — agus cúngú ar neamhspleáchas na hiolscoile é. (‘Béaloideas’, Feasta, Márta 1950, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 279).

Is chun ár míthreoir atá an saothar seo, an tseandacht seo, an béaloideas seo, an Léann Gaeilge agus Ceilteach seo, an Ceilteachas seo atá ar ationscailt… (‘Béaloideas’, Feasta, Márta 1950, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 289).

Ar ndóigh scríobhadh na sleachta seo sul má chuaigh an Cadhnach féin le léann na Gaeilge ar fhoireann Choláiste na Tríonóide ach déanaim amach nár tháinig mórán d’athrú ar sheasamh Uí Chadhain i leith an léinn institiúidigh. Léirigh na cúrsaí léachtaí a réitigh sé, an t‑ábhar teagaisc a chuir sé ar fáil agus a chuid oibre ó thaobh mhúineadh na teanga gur spéis leis go mór siollabas a fhorbairt a chinnteodh go mbeadh Gaeilge ag scoláirí ollscoile agus go mbeadh eolas acu ar stair intleachtúil na teanga. Feictear dom gur ghníomh polaitiúil ann féin an méid seo i bhfianaise choimeádachas an chomhluadair léinn trí chéile agus luíonn sé le barúil spéisiúil a chuir Riobard Mac Góráin chun cinn ar Comhar i ndiaidh bhás Uí Chadhain:

…ach níor ghiolla riamh é ag córas idé-eolaíochta ná polaitíochta ar bith… Sa mhéid gur airigh sé comhbhá ar bith le haon cheannródaí intleachta thar lear i dtaobh na nithe a bhfuil trácht orthu sa phaimfléid seo, [Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae] níl amhras acu gurb é Saunders Lewis na Breataine Bige é: scríbhneoir cumasach, a dhálta féin, fear ollscoile, duine de bhunaitheoirí Pháirtí Náisiúnta na Breataine Bige, Plaid Cymru.

(Mac Góráin 1973: 6–7.)

Feictear dom go raibh coimhlint bhunúsach i gceist ag an gCadhnach maidir le saothrú an léinn, cur leis an traidisiún, dioscúrsa dúchasach a aclú agus a ramhrú, saothar a bheadh ionchomparáide le hobair Raymond Williams sa mBreatain Bheag freisin. Má d’fhéach Ó Cadhain le hathréimniú traidisiúin a chur i gcrích, ó thaobh na polaitíochta, na litríochta nó ó thaobh an léinn féin, bhí údar leis sa gcaoi is nárbh eol don Chadhnach cén traidisiún glan liteartha a bhí á chosaint chomh géar sin ag scoláirí coimeádacha na Gaeilge. Dúirt sé ar Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca nach raibh …aon tradition liteartha agamsa ach Dia idir sinn agus Cúl Aodha! (Ó Cadhain 1969: 15). Deir Raymond Williams gur féidir traidisiúin den chineál seo an tuiscint ar chultúr agus ar litríocht a chur as a riocht:

For tradition is in practice the most evident expression of the dominant and hegemonic pressures and limits… What we have to see is not just ‘a tradition’ but a selective tradition: an intentionally selective version of a shaping past and a pre-shaped present, which is then powerfully operative in the process of social and cultural definition and identification.

(Williams 1977: 114.)

Is ag caraíocht in éadan éagruth an traidisiúin liteartha agus léinn a bhí an Cadhnach maidir lena chuid oibre acadúla, feictear domsa, agus is ag caraíocht in éadan ‘svae cultúrtha’ nó ‘hegemony‘ a rinne díspeagadh den Ghaeilge, den phoblachtachas, de cheart a mhuintire a bhí an Cadhnach ina chuid aighneasóireachta. D’áitigh Edward Said gurbh é dúshlán an intleachtóra chultúrtha diúltú do shamhail an traidisiúin a thugtar dó agus scagadh nua as an bpíosa a dhéanamh air le go mbeadh a fhios aige cé dó ar cruthaíodh an traidisiún mantach agus chun críche cén sprioc polaitiúil. Má tá snáth leanúnachais i bpolaitíocht Mháirtín Uí Chadhain ó thús go deireadh a shaoil, is dóigh liom gurbh shin é, agus go gcaithfeadh muid breathnú arís ar an obair aighneasóireachta agus imoibriú na hagóidíochta leis an litríocht a mheas in athuair.

Luaigh mé roinnt dátaí i dtús na cainte seo agus roinnfidh mé ceann nó dhó eile libh sula scarfaidh mé libh tráthnóna. Leathchéad bliain ó shin, ar an dara lá de mhí na Bealtaine 1956 le bheith cruinn, chuir colúnaí clóis an Irish Times, Máirtín Ó Cadhain, in iúl dá chuid léitheoirí go raibh a Chaiscín deiridh meilte ar an nuachtán. Ba spéisiúil an t‑achoimre a rinne sé ar a shaothar féin agus an tábhacht a shamhlaigh sé le páirt ghníomhach a ghlacadh sa dioscúrsa náisiúnta:

Le trí bliana anuas bhí an colún seo ar cheann de phríomh-chumhachtaí spriodáilte na tíre spriodáilte seo. Is é sin le rá nár craobhscaoileadh acuineachas ná aspalacht tuata ar bith. Rinne an colún seo rud nach dual d’aon Éireannach nua-aimsire a dhéanamh: staon sé ó aon fhírinne do-mheallta a chraobhscaoile.

(Ó Cathasaigh 1998: 443) 2 Bealtaine, 1956

Caoga bliain díreach roimhe sin nó céad bliain ó shin go díreach cothrom an ama seo, ar nuachtán dar teideal An Claidheamh Soluis in alt dar teideal ‘Nua-litridheacht’, d’iarr fear darb ainm Pádraig Mac Piarais ar a chuid léitheoirí grinnstaidéar a dhéanamh orthu féin agus an cineál litríochta a bhí á chur ar fáil acu. Chuir sé pearúl ar scríbhneoirí agus ábhar scríbhneoirí na haimsire sin: Bogaimis amach ón gcarn aoiligh, ón gcruaich mhóna … Focail cháiliúla iad. Dar leis go raibh an béaloideas ina bhró mhuillinn ar chomórtas liteartha an Oireachtais agus gur cheart do scríbhneoirí litríocht nua-aoiseach Eorpach a sholáthar. Téama é a shaothraigh an Cadhnach féin níos faide anonn ach cá bhfios an mbeadh saothar liteartha Uí Chadhain againn ar chor ar bith d’uireasa na bhfocal sin? Is féidir a rá go cinnte nach mbeadh saothair fearacht Cré na Cille agus Athnuachan againn d’uireasa an Oireachtais féin. Marach iad b’fhéidir nach mbeadh i mbéal na gcarachtar Caitríona Pháidín nó Nóra Sheáinín ach ciúnas agus tost d’uireasa deis cainte nó cheal deis dioscúrsa. Níor mhiste dá mbogfadh muid féin amach ón gciúnas agus ón tost, i dtreo dioscúrsa náisiúnta. Rinne Máirtín Ó Cadhain a chuid féin de dhioscúrsa an dúchais — faoin nglúin seo atá sé a gcuid féin a dhéanamh d’oidhreacht intleachtúil Uí Chadhain. Caithfear éisteacht leis an tost.

Saothair Thagartha

  • Costigan, B & Ó Curraoin, S (1987). De Ghlaschloich an Oileáin: Beatha agus saothar Mháirtín Uí Chadhain.
  • Denvir, G. (1981). ‘An Béaloideas i nGearrscéalta Mháirtín Uí Chadhain’ in Comhar, Eanáir.
  • Denvir, G. (1987). Cadhan Aonair: Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain.
  • de Paor, L. (1991). Faoin mBlaoisc Bheag Sin.
  • Eagleton, T. (1996). Literary Theory: An Introduction.
  • Edgar, A & Sedgwick, P. (1999) Key Concepts in Cultural Theory [Eag.].
  • Fanon, Frantz. (1961). Les damnés de la terre arna aistriú ag Constance Farrington, The Wretched of the Earth, Macgibbon & Kee, 1965. Atheagrán, Penguin Books, 1967.
  • Kiberd, D. (1993). Idir Dhá Chultúr.
  • Kiberd, D. (1996). Inventing Ireland.
  • Kundera, M. (1986). The Art of the Novel.
  • Lee, J. (1989). Ireland 1912 1985: politics and society.
  • Mac Gill‑Eain, S. (1989). Ó Choille gu Bearradh.
  • Mac Góráin, R. (1971). ‘Máirtín Ó Cadhain agus Polasaí Agóide’ in Comhar, Lúnasa.
  • Ó hAnluain, E. (1989). Léachtaí Uí Chadhain 1 [Eag.].
  • Ó Cadhain, M. (1949). ‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’ in Feasta, Márta.
  • Ó Cadhain, M. (1950). ‘Béaloideas’ in Feasta, Márta..
  • Ó Cadhain, M. (1960). Consain na Gaeilge: The Consonants of Irish.
  • Ó Cadhain, M. (1964). Irish Above Politics.
  • Ó Cadhain, M. (1966a). Ar Céalacan, ar Stailc Ocrais in aghaidh na nOcastóirí.
  • Ó Cadhain, M. (1966b). An Aisling.
  • Ó Cadhain, M. (1969). ‘Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca’.
  • Ó Cadhain, M. (1970). Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae.
  • Ó Cadhain, M. (1999). Tone: Inné agus Inniu arna chur in eagar ag Bernadette Ní Rodaigh agus Eibhlín Ní Allúráin.
  • Ó Cadhain, M. (2002). An Ghaeilge Bheo — Destined to Pass arna chur in eagar ag Seán Ó Laighin.
  • Ó Cathasaigh, A. (1998). ‘Caiscín’: altanna san Irish Times 1953–56 [Eag.].
  • Ó Cathasaigh, A. (2002). Ag samhlú troda: Máirtín Ó Cadhain 1905–1970.
  • Ó Doibhlin, B. (1974). ‘Athléamh ar Chré na Cille’ in Léachtaí Cholm Cille: An Fichiú hAois.
  • Ó hEithir, B. (1973). Thar Ghealchathair Soir.
  • Ó Glaisne, R. (1971). ‘Máirtín Ó Cadhain: Fear Poiblí’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Ó Háinle, C. (1978). Promhadh Pinn.
  • Ó Háinle, C. (1998). Criostalú [Eag.].
  • Ó Néill, M. (1971). ‘Faoi Ghlas ag Gaeil’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Ó Tuama, S. (1980). ‘Tiomna Roimh Bhás’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Prút, L. (1997). ‘Cion Fir: Aistí Thomáis Uí Fhloinn’ in Comhar [Eag.].
  • Prút, L. (1999). ‘Caithfear Éisteacht! Aistí Mháirtín Uí Chadhain’ in Comhar [Eag.].
  • Said, EW. (1994). Culture and Imperialism.
  • Titley, A. (1975). Máirtín Ó Cadhain: Clár Saothair.
  • Titley, A. (1996). Chun Doirne: Rogha Aistí.
  • Uí Dheoráin, N. (1971) ‘Fear Riaracháin’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Uí Ógáin, R. (1999). Faoi Rothaí na Gréine: Amhráin as Conamara a bhailigh Máirtín Ó Cadhain [Eag., buneagarthóireacht: Seosamh Ó Cadhain].
  • Williams, R. (1977). Marxism and Literature.

Foilsíodh an aiste seo i dtosach in Feasta. Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Cré na Cille — Ó Cadhain agus Beckett

Le Declan Kiberd.

Foilsithe in Idir Dhá Chultúr, Coiscéim 1993.

Tá galar tógálach ar lucht na Gaeilge sa tír seo — go bhfuil siad ag tnúth de shíor le mórscríbhneoir Gaeilge agus go bhfuil siad sásta an gradam úd a bhronnadh go bliantúil ar gach úrscríbhneoir nuafhoilsithe. Ach tá dream eile ann freisin a bhíonn de shíor ag magadh faoin mbolscaireacht san agus bíonn siad san ag rá nach bhfuil mórscríbhneoir againn sa Nua-Ghaeilge agus go ndéantar díobháil don ghluaiseacht gach uair a deirtear go bhfuil. Mar chruthú air sin, is minic a dúradh gur scríbhneoir cumasach ab ea an Cadhnach ach nach raibh sé inchurtha le Joyce nó Beckett. Ní fheadar faoi Joyce — ní dóigh liom go bhfuil scríbhneoir ar bith, seachas ltalo Svevo, inchurtha le Joyce — ach is é mo thuairim go bhfuil na buntéamaí céanna á gcleachtadh ag an gCadhnach agus ag Beckett. Chun an pointe sin a léiriú, níl le déanamh ach breathnú ar Chré na Cille.

I dtús báire, déan an abairt seo a scagadh:

lls m’ennuient. On espére toujours trouver la paix dans la mort, mais la tombe ne semble pas encore étre la mort. On ne trouve ici en tout cas, que de l’ennui.

Sliocht as úrscéal de chuid Beckett? Ní hea, ach guth an Fhrancaigh a fuair bás i gConamara agus a cuireadh i gCré na Cille tar éis tionóisc eitleáin. Guth atá lán de dhíomá agus de thnúth, ach guth a labhraíonn thar ceann an uile dhuine sa chill, ag déanamh gearáin go bhfuil an saol caite ach nach bhfuil sé thart, fiú i ndiaidh an bháis. De réir an bhéaloidis ar an seansaol, bhíodh an teorainn rúnda san idir an bás agus an bheatha doiléir dothuigthe; ach de réir na litríochta nua-aimseartha, de réir Beckett agus Borges, tá an teorainn achrannach san níos doiléire anois ná riamh. Bhíodh téama speisialta ag filí rómánsúla an naoú haois déag — go raibh chuile sheans go raibh an duine daonna básaithe cheana féin le linn a shaoil, the nightmare life-in-death mar a scríobh Coleridge. Ach sa bhfichiú haois seo, tá tuairim níos scanrúla fós ag scríbhneoirí agus caomhnóirí an amhrais — go leanann an duine ar aghaidh ar an tseanchaoi, go mbíonn sé beo go fóill, fiú tar éis dó bás d’fháil. Tá na dochtúirí agus na saineolaithe féin in amhras faoi nóiméad cruinn an bháis agus cuid acu ag rá anois gur gearradh an croí as daoine a bhí in ainm is a bheith básaithe ach a bhí beo go fóill. Tá an aois ar fad faoi dhraíocht an amhrais seo. Life affer Life a thug saineolaí amháin ar an bhfeiniméan.

Agus níor fhág scríbhneoirí agus filí na haoise an téama san gan saothrú — scéal de chuid Dostoievski, Spoon River Anthology de chuid Masters, The Book of the Dead le Borges. Tá Under Milk Wood le Dylan Thomas fíorchosúil le Cré na Cille sa mhéid go bhfuil sé bunaithe ar bhéadán na gcorp i reilig agus go leanann na coirp seo ag sáraíocht faoi imeachtaí an tsráidbhaile mar ba ghnáth leo riamh, faoi stiúir an ghutha údarásaigh The First Narrator atá inchurtha le Stoc na Cille. Tá sé geallta ag an gCadhnach nach ndeachaigh sé faoi thionchar na scríbhneoirí san. Ar aon nós, is léir nach mbeadh tionchar i gceist i gcás Under Milk Wood, a foilsíodh tamall de bhlianta ina dhiaidh. Ní mian liom a rá go raibh an Cadhnach faoi thionchar Beckett ach oiread óir ní raibh mórán de chuid Beckett le fáil sna siopaí leabhar nuair a cuireadh Cré na Cille i gcló i 1949. Ach, mar ealaíontóirí nua-aimseartha, rinne an bheirt acu na téamaí céanna a chleachtadh; níor ghéill siad tada don léitheoir ach thug siad a dhúshlán cuid mhaith den obair a dhéanamh as a stuaim féin; níor bhac siad le plota traidisiúnta, óir ba mhóide a spéis i sáinn phearsanta, an rud ar a dtugann Sartre situation; agus, thar aon ní eile, rinne siad araon ceap magaidh den litríocht agus féinmhagadh faoin údar, faoin té a bhfuil de mhisneach agus de dhánaíocht aige focail ardnósacha a bhreacadh i stíl bhréaguasal ar phár. Taobh thiar den scéim (nó den easpa scéime) seo, ba mhian leo beirt léargas éigin a thabhairt dúinn ar amhras na linne seo.

Cé go bhfuil an-chaint in Cré na Cille ar mhaorlathas an bháis, ar an méid sagart a léigh aifreann na marbh, ar choinnle agus ar chroiseanna, is díol suntais nach bhfuil tagairt dá laghad ag éinne do shólás an chreidimh ná do thrócaire Dé uilechumhachtaigh. Níl néal codlata ná pioc suaimhnis le fáil san uaigh bheannaithe seo, mar a deir Caitríona Pháidín ar dtús:

An beo nó marbh atá siad seo? Tá siad uilig ag cur díobh chomh tréan céanna agus a bhí os cionn talúna! Shíl mé ó chuirfí i gcill mé go mbeadh suaimhneas i ndán dom… ach cén chiall an chathaíocht seo i gcré na cille?

Is gearr go bhfreagraíonn a seanchara:

An saol céanna atá anseo, a Chaitríona, agus a bhí san ‘ould country’ ach gurb é a bhfeiceann muid an uaigh a bhfuil muid inti, agus nach bhféadann muid an chónra a fhágáil. Ní chloisfidh tú an duine beo ach oiread, nó ní bheidh a fhios agat céard is cor dó ach de réir mar a innseos na marbháin nuachurtha é.

Ar bhealach, is ionann an staid sin agus frithphurgadóir de chuid Dante agus Beckett, áit dhoiléir idir bás agus beatha inar gearradh de phionós ar an bpeacach fanacht socair ag bun an tsléibhe, gan bogadh, gan bailiú leis, an fad céanna a chaith sé beo os cionn talún, doomed to wait through time as long as their lives on earth, mar a scríobh Beckett, enduring the indolence in which they used to indulge, díreach ar nós na gcarachtar in Cré na Cille. Dar le Beckett agus, ar ndóigh, de réir an chreidimh Chaitlicigh, is é sin an fáth nach bhfuil suaimhneas le fáil san uaigh, óir ní leor cruatan an tsaoil amháin chun a chuid peacaí a mhaitheamh don duine. Scríobh Beckett i Malone Dies:

And without knowing exactly what his sin was he felt full well that living was not a sufficient atonement for it, or that this atonement was in itself a sin, calling for more atonement… he even wondered if it was really necessary to be guilty in order to be punished.

Ní féidir leis na carachtair fás ná forbairt sa staid seo, cé go bhfuil a gcorp ag dreo agus ag titim as a chéile i gcónaí. De bhrí nach bhfuil ar a gcumas bogadh ná imeacht, níl beocht dá laghad san insint ná plota dá laghad taobh thiar den leabhar. Mar a dúirt A. Alvarez, this is the aesthetic equivalent of impotence, an stasis seo idir bás agus beatha, an phurgadóir seo idir na flaithis agus achrann an tsaoil os cionn talún. Tig linn bheith cinnte gur ar an staid mheasartha seo, ar an stasis idir-eatarthu seo, a bhí an Cadhnach ag smaoineamh nuair a thug sé eadarlúid ar gach caibidil sa leabhar — deir Breandán Ó Doibhlin nach bhfuil in eadarlúid ach mír gan tábhacht a thagann idir dhá mhír níos tábhachtaí.

Teorainn dhoiléir is ea an bás, dar le Beckett, rud nach ndéanann difear ar bith don chine daonna. Tagann saothrú an bháis ar Malone nuair a chuimhníonn sé: And when one dies, others go on, as if nothing happened. Is é an dála sin ag Cré na Cille, pé scéal é. Tá a fhios againn go bhfuil spéis fós ag Caitríona Pháidín sna daoine os cionn talún agus go dtuigeann sí go bhfuil siad beo go fóill. Ach is cúis iontais dúinn a fháil amach ar leathanach 235 go gceapann an dúil bheo go bhfuil Caitríona féin beo go fóill. Na blianta fada tar éis a báis, is féidir le Tomás Taobh Istigh a rá, Ní thaobhaíonn duine uasal ar bith tigh Chaitríona. Is beag an difear a rinne a bás-sa dó — dar le Tomás, tigh Chaitríona a bheas ar an teach sin go deo, amhail is dá mbeadh sí ag faire amach tríd an leathdhoras mar ba nós léi riamh. Ach tig linne dul níos faide ná sin fiú. Má cheapann Tomás go bhfuil Caitríona ar an saol seo go fóill, is léir go dtuigeann Brian Mór go bhfuil sí beo go fóill ar an saol eile. Duine cianaosta is ea Brian agus tuigeann sé a dhoiléire is atá an teorainn idir bás agus beatha. Is follas dó go leanann an saol ar aghaidh mar ba ghnáth riamh, ach anois ar ‘an taobh eile’ agus is i ngeall air sin a deir sé le Tom Rua atá ar tí a bháis:

Má tá i ndán is go dtiúrfaidh tú an tour anonn, agus go gcasfar Caitríona Pháidín i do shiúlta leat, seachain a bhfaigheadh sí brabach ar bith ar do chuid cainte. D’athraigh sí go mór nó beidh sí ag tóraíocht béadáin.

Má tá an teorainn san idir bás agus beatha doiléir dothuigthe, is léir go ngoilleann san i bhfad níos mó ar na corpáin ná ar an dream os cionn talún. Aimsir! Am! Sin dhá rud nach gcuirfidh aon imní ort anseo deir siad le corp nua-adhlactha; ach ní fíor san, óir is follas gurb é an t‑am bun agus barr a ndrochscéil. Deir Máirtín Ó Cadhain linn i dtús an leabhair gurb é an t‑am de shíor, gurb é an láthair an chill, agus sna focail sin tá croí na faidhbe aimsithe againn. Tá na daoine seo tar éis bás a fháil, ach níor athraigh an bás puinn, níor bhain siad suaimhneas amach. Anois, táthar ag fanacht ar Lá an Bhrátha Bhuain, ag feitheamh leo go neamhfhoighdeach nó go gcuirfear an t‑am féin ar ceal. Níl de leigheas acu ar a ndrochscéal ach an t‑am a líonadh agus a ghiorrú le caint. Ní beo iad cuid de na daoine gan a bheith ag caint, deir Caitríona, agus ní marbh ach oiread. Nó arís, deir sí, Ní chreidfeá ach an mhaith a níos scéal nua do dhaoine anseo. Is í an chaint, an béadán agus an scéalaíocht an t‑aon fhaoiseamh atá ag na daoine sáinnithe ar an saol seo chun achar ama a ghiorrú; agus admhaíonn Caitríona go bhfuil am i gceist nuair a deir sí nár airigh sí an t‑am ag sleamhnú thart ón lá ar tháinig Jeaic na Scolóige chun na cille. Tá sásamh le baint, fiú, as bheith ag sáraíocht le do namhaid anseo. Deir fear amháin lena chéile comhraic: Féach an sásamh atá agat ag géaraíocht anseo ormsa — céard a dhéanfá dhá gcuirfí thú le strainséaraí i mBaile Átha Cliath nó thíos in íochtar tíre.

Leis an bhfaoiseamh seo a mhéadú agus a spíonadh amach, cuirtear gach aon saghas ceist ar gach corp nua-adhlactha, ach ní mian leis na corpáin fuascailt na ceiste a fháil rósciobtha. B’fhearr leo buille-fá-thuairim a thabhairt ná freagra lom a chloisteáil. Mar a thug J. M. Synge faoi deara (os cionn talún) in The Aran Islands, these people prefer to speculate upon a newcomer’s background than to know it. Ar an gcaoi sin, nuair a deir corp nua-adhlactha go bhfuil fear nua ag an Máistréas Scoile, tosaíonn chuile dhuine, a fear céile básaithe san áireamh, ag tabhairt buille-fá-thuairim:

Diabhal a raibh tú fuaraithe muis, a Mháistir, nó go raibh a súil cocáilte aici ar fhear eile…

An Máistir Beag… Go deimhin, muise, ní hé a Mháistir… Máistir Dhoire Locha. Sin fear gnaíúil, a Mháistir. An sdriog féin ní ólann sé. Tá sé féin agus deirfiúr an tsagairt phobail — an tsliseoigín ghágach dhubh siúd a mbíonn an treabhsar uirthi — le pósadh go gairid… Go deimhin, muise, ní hé an póilí rua é ach oiread. Tá plioma de nurse aige sin ar stropa sa nGealchathair… ná fear na bhfataí… Tomhais leat anois, a Mháistir, tiúrfaidh mé cion do thomhaise dhuit.

Agus mar sin de. Cuirtear fuascailt na ceiste ar athló ar mhaithe le spórt na gcorpán agus, ar ndóigh, ar mhaithe leis an máistir a chiapadh.

Tá na corpáin uile ag feitheamh leo nó go gcuirfear an t‑am féin ar ceal ach is follas dúinne, na léitheoirí, go leanfaidh an saol ar aghaidh mar is gnáth. Mar a deir Beckett: he who has waited Iong enough will wait forever. Sin brí amháin, dar liom féin, leis na poncanna, na poncanna a bhíonn á síorchleachtadh ag an gCadhnach ag críochnú na habairte dó — nó ag seachaint an abairt a chríochnú, ba chóir dom a rá. Deir sé linn sa nod ar an gcéad leathanach dá leabhar go gciallaíonn an cleas san go bhfuil comhrá nó caint fágtha ar lár. Seans go bhfuil sé ag tabhairt le tuiscint dúinn go bhfuil mórán gan tábhacht fágtha ar lár; nó b’fhéidir fiú, go bhfuil sé ag tabhairt dúshlán an léitheora, ag rá leis líon na bearnaí seo as do stuaim féin, óir níl fúmsa an scéal ar fad a aithris. Ach is é mo thuairim go bhfuil brí níos meafaraí leis an gcleas liteartha seo. Ní mian leis na corpáin a n‑abairtí a chríochnú óir tuigeann siad de réir a dtaithí féin nach dtagann faoiseamh ar bith tar éis an chríochnaithe — tuigeann siad nach mbeadh fágtha ansin ach uaigneas fíochmhar an chiúnais agus gur fearrde iad an chaint. Níor thug críoch amháin (an bás) faoiseamh ar bith dóibh; agus chuile sheans nach dtabharfaidh críochnú na habairte nó deireadh an scéil nó trá na sáraíochta faoiseamh ach oiread. I ngeall air sin tá siad sásta na comhráití agus na habairtí a rá agus a athrá, seachas dul ag crith le heagla os comhair an chiúnais. Tá siad ceaptha sa tsáinn cheannann chéanna le príomhcharachtar Beckett — Molloy, cuir i gcás, a deir my life is a joke, for at the same time it is over and yet it goes on, and is there any tense for that?. Tá fuascailt na ceiste gramadaí sin ag an gCadhnach leis na poncanna thuasluaite — agus aimsir ghramadúil aimsithe aige a chuireann ina luí ar an léitheoir go bhfuil an abairt thart ach nach bhfuil sí críochnaithe, go bhfuil deireadh ráite ach go leanann an abairt ar aghaidh. Ní féidir leis na habairtí seo, ach oiread leis na carachtair seo, fíorbhás críochnúil a fháil go dtí go gcuirfear an t‑am féin ar ceal. Agus ní tharlóidh san go deo.

Tig linn bheith cinnte dearfa gur mian leo fíorbhás d’fháil. In Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, mhínigh an Cadhnach go bhfuil caitheamh i ndiaidh an bhuanadais ag chuile dhuine ar an saol neamhchinnte seo agus dar leis nach bhfuil aon rud níos buaine ná an bás. Dar liomsa gurb é seo an fáth go bhfuil Caitríona agus na corpáin eile chomh tógtha san le croiseanna. Tá a fhios agam gur measúlacht atá á hionsaí ag an gCadhnach anseo mar ba dhual dó riamh — an cineál duine ar bhreá leis a mhaíomh ‘Bhí scéal mo bháis ar dhá pháipéar’ nó ‘Bhí cúig mhótar ar mo shochraidse’ — agus gurb é an dála céanna ag Caitríona é nuair is mian léi go leagfaí crois de ghlaschloch an oileáin os comhair na huaighe amach. Ach caithfidh sé go bhfuil teannas éigin níos doimhne ná dúil sa mheasúlacht laistiar den smaoineamh sin. Bhí an smaoineamh céanna ag déanamh buairimh do Molloy in úrscéal Beckett, an tráth ba mhian leis bás d’fháil agus suaimhneas síoraí a bhaint amach san uaigh: I wanted a Latin cross over my grave, with my name clearly marked on it and the date. But they would not let me. Is eagal le Molloy go gcaillfidh sé a ionannas agus a indibhidiúlacht féin san uaigh, mura bhfuil a ainm agus a ionad márcáilte go soiléir le crois. Tá an dearcadh céanna ag Caitríona i leith na croise óir déanann an chrois an t‑imeall doiléir sin idir an beo agus an marbh a rialú go dearfa; agus cuireann san an ruaig ar na taibhsí a deir nach bhfuil teorainn shiúráilte idir an dá shaol. Dar léi nach dtuigeann an dream simplí saonta san os cionn talún an mhaith a dhéanfas sé do na mairbh crois a chur ar a n‑uaigheanna. Ceapann siad nach bhfuil i gceist ach bréagonóir agus airgead curtha amú — ní thuigeann siad go bhfuil ionannas agus indibhidiúlacht an duine mhairbh i gceist ós rud é go bhfuil fear na reilige tar éis mapa míchruinn a dhéanamh amach ach go háirithe:

Tá siad á gcaitheamh síos i bpoll ar bith sa reilig fearacht is dá mba putógaí éisc nó sliogáin fhaocha a bheadh ann. Mara bhfuil crois os do chionn sa reilig seo, dheamhan lá san aer nach oscailte a bheas sí.

Tá an saol seo agus an saol eile chomh guaisiúil athraitheach neamhchinnte san go mbíonn siad ag síorbhagairt ar ionracas na pearsantachta; ach má tá rudaí márcáilte go soiléir, is mór an cúnamh an méid san d’fhéinmheas an duine.

B’shin é an chúis gur theastaigh uaigh mharcáilte ó Malone, mar bhí eagla agus dubh-allas air roimh neamhchinnteacht an bháis. Ar thaobh amháin, níor mhian leis éalú ón saol ar eagla nach bhfaigheadh sé suaimhneas san uaigh. Ach ar an taobh eile, an taobh Cadhnach, dúirt Malone it is also possible that I am dead already and that all continues more or less as it was. Ní bhréagnódh éinne in Cré na Cille fírinne na habairte sin agus tá duine nó beirt os cionn talún a thiocfadh leis an ráiteas freisin — iad siúd a chonaic taibhse an Fhrancaigh, nó an dream a fheiceann taibhse Thomáis Taobh Istigh ag díbirt bheithíoch dá ghiodán talún gach tráthnóna. Más doiléir an teorainn idir an sráidbhaile agus an reilig i dtosach an leabhair, is ar éigean atá teorainn ar bith fágtha ag an deireadh nuair a deir corp nua-adhlactha le Caitríona: Chuala mise, a Chaitríona, nach dtug tú suaimhneas ar bith do Jeaic na Scolóige ó a bhásaigh tú.

Dá bhrí sin, is féidir a áiteamh go bhfuil cruth ciorclach ar Chré na Cille agus ar úrscéalta Beckett. Ní féidir leis na carachtair éalú as sáinn an ama, ach níl fás ná forbairt ar a gcumas. Is ionann tús agus deireadh an scéil óir, leis an bhfírinne a dhéanamh, níl scéal ar bith acu, níl plota ar bith acu, níl acu ach athrá na n‑abairtí céanna a chríochnaíonn i gcónaí ar na poncanna. Sa tríú himleabhar de chuid Beckett, The Unnamable, níl a ainm fiú ag an bpríomhcharachtar, díreach mar nach bhfuil a hainm márcáilte ar bharr a huaighe ag Caitríona Pháidín. Leanann a corp ag dreo agus ag titim as a chéile san uaigh ach tá faobhar fós ar a guth. Is é an dála céanna ag The Unnamable — baineann sé amach a little hell, after my own heart, not too cruel, with a few nice damned to foist my groans on. Ar nós na gcorpán in Cré na Cille, ní féidir leis suaimhneas a bhaint amach: Ah, if only it would stop, this meaningless voice which just barely prevents you from being nothing. Ba bhreá leis tarraingt chun deiridh, ponc mór millteach amháin a bhreacadh ar phár, i leaba na bponcanna mallaithe san nach gcríochnófar go deo. Ach tuigeann Beckett tábhacht na bponcanna céanna, mar deir sé: The search for the means to put an end to things, an end to speech, is what enables discourse to continue.

Ach cad is fiú an comhrá nó an dioscúrsa céanna? Cé go bhfuil cáil an domhain ar stíl Beckett, is beag an meas atá aige féin ar an teanga ná ar an gcaint mar mhodh teagmhála. Dúirt Oscar Wilde tráth everybody is good until they have learned to talk, mar, chomh luath agus a thosaíonn siad ag labhairt, dar leis, tosaíonn siad ag stealladh na mbréag. Leis an dímheas seo ar an teanga a léiriú, ní gá ach an t‑úrscéal Murphy le Beckett a lua, an sliocht greannmhar ina bpógann Murphy a chailín go grámhar agus ina dtosaíonn sé á bréagadh le milseacht bhriathra. Ansan, fáisceann sé í agus deir sé léi i gcogar: O Celia, words are inadequate to conceal what I feel! Sna húrscéalta is cáiliúla dá chuid, The Unnamable ach go háirithe, imríonn Beckett cluiche intleachtúil ina ndeir sé leis féin — An féidir liom abairtí a scríobh gan tada a rá? Admhaím nach féidir liom teacht chun deiridh ach b’fhéidir gur féidir liom altanna a bhreacadh gan aon cheo ráite agam. Faigheann sé amach, áfach, nach fiú don scríbhneoir bheith ag brath ar an teanga mar mheán iontaofa cumarsáide. Ba bhreá leis ‘ba, ba, ba,’ a rá ach

it seems impossible to speak and yet say nothing, you think that you have succeeded but you always overlook something, a little yes, a little no, enough to exterminate a regiment of dragoons.

Dar le Beckett, nuair is mian leat rud éigin a rá, ní féidir brath ar an teanga; agus nuair is mian leat rud éigin a cheilt, ní féidir brath uirthi ach an oiread. Níl de ghnó ag an teanga ná ag an urlabhra féin ach an t‑am a ghiorrú dúinn idir seo agus Lá an Bhrátha — ach nach dtiocfaidh sin go deo.

Tá clú ar an gCadhnach ó thaobh na stíle freisin. Eisean an té a dúirt gur cóir focail a láimhseáil chomh cúramach le huibheacha a mbeadh scolb an éin orthu. De bharr na tuisceana san, tá fíor-dhrochmheas aige ar an gcaoi ina láimhsítear na focail go hiondúil. Tá fear amháin curtha in Cré na Cille, Tom Rua, agus tá sé chomh cáiréiseach cúramach san i dtaobh na bhfocal nach ndeir sé tada ar shroichint na reilige dó:

Cé mar atá siad suas ansin?

Cé mar atá siad suas ansin? Suas ansin. Suas ansin muis…

Breá nach dtiúrfá freagra ar an té a labhródh leat, a Tom Rua.

Cé mar atá siad suas ansin?

Cuid acu go maith. Cuid acu go dona…

Slán an scéalaí! Cé tá go maith agus cé tá go dona?

Is críonna an té adéarfadh. Is críonna an té adéarfadh cé tá go maith agus cé tá go dona.

Tá an Cadhnach ag cur na ceiste céanna anseo is a chuir sé ina ghearrscéal cáiliúil dar teideal ‘Fios’. Cad a chiallaíonn dreas cainte? Cé mhéad de atá gan bhrí? An bhfuil sé sásúil mar mhodh teagmhála? Ba é a thuairim féin nach raibh. In Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, d’admhaigh sé go raibh an cheist chéanna pléite agus freagartha ag Beckett:

D’fhéach Beckett leis an gceist a fhreagairt in úrscéalta agus i ndrámaí de chineál nár scríobhadh cheana agus anois tá na focla féin ligthe ar lár. Níl fanta ach cineál mím.

Níorbh é bás na Gaeilge amháin a bhí ag déanamh buairimh don Chadhnach ach meath agus bás na teanga daonna, bás na hurlabhra. Thug sé léasadh béil do na léirmheastóirí faiseanta a bhí ag baint leas (dar leis) as bréagfhoclóir — critic, téatar, caracatúr — agus dúirt sé go raibh sé chomh maith acu dul ag bualadh gailf. Thuig sé a achrannaí is atá an Ghaeilge agus in Cré na Cille rinne sé magadh faoin niamhghlantach a chaill cúig chéad punt i gcomórtas crosfhocail de bhrí gur cheap sé go sean-aimseartha go raibh cúig litir sa bhfocal ‘teine’, ní ‘tine’. Ach, níos bunúsaí ná sin, thuig sé gur fíorannamh a dhéanann duine iarracht é féin a chur in iúl dá chomhdhuine. Ní fíorchomhrá atá ar bun in Cré na Cille ach a mhalairt glan — cnuasach de mhonalóga, gan caidreamh dá laghad i gceist. Mar a deirtear le duine amháin: Síleann tú má d’airigh tú do sheanleaba féin crua, go bhfuil chuile leaba eile crua freisin.

Ach má tá an Cadhnach in amhras mór faoin teanga mar mhodh teagmhála, tá sé in amhras freisin faoin litríocht mar mheán bréaguasal. Dar leis féin nach gnáthchaint Ghaeltachta í an chaint atá i mbéal an mháistir scoile agus a mhná agus scata eile sa leabhar, ach caint ealaíonach, caint bhréaguaislithe. Is rímhinic a bhíonn sé ag magadh faoi Nóra Sheáinín, Gertie Mc Dowell na Gaeltachta, atá beo ar chliché-anna na litríochta rómánsúla — Ar chuala tú mar deir Kinks le Blicsín sa Chaor-Phóg é? Bíonn an t‑údar ag magadh freisin faoina seanchara Dotie a bhíonn ag síorghearán nár cuireadh a corp i gcré mhín an Achréidh in oirthear na Gaillimhe. Gach uair a phléascann sí amach le hóráid liriciúil eile, craitheann Nóra a ceann agus cuireann sí comhairle uirthi: Dotie! Maothnas! an óinsiúlacht arís! Arís, nuair a thosaíonn an máistir ag labhairt go maoithneach faoina bhean agus faoi na laethanta cúirtéireachta a chaitheadar, cuirtear an chomhairle chéanna air féin. Go deimhin, déantar comórtas rígharbh idir chuntas ardnósach an mháistir liteartha agus caint thíriúil a chomharsan béal dorais a bhreathnaigh trí fhuinneog na scoile; M’anam, i gcead duitse, a Mháistir, go raibh tú dhá cláradh istigh.

Is sa chomhthéacs seo is cóir dúinn Stoc na Cille féin a mheas. Rinne Dónall Ó Corcora botún an-mhór nuair a dúirt sé nach raibh sna dréachtaí seo ag tús gach caibidle ach iarracht thútach ar chúlra rómánsach gallda a cheapadh d’fhonn an saothar go léir a mhóradh agus a dhéanamh domhain. Is follas ón méid sin nár thuig an Corcorach an leabhar. I dtéacs atá breac le hionsaithe ar scríbhneoireacht bhréagársa agus ar purple passages róliteartha, is léir gur ar mhaithe le híoróin a cuireadh Stoc na Cille ag labhairt sa ghlór údarásúil folamh san a chuirtear i gcomórtas le caint chadránta na gcorpán féin. Ag magadh faoin litríocht mar choinbhinsiún bréagársa a bhí an Cadhnach sna sleachta san ar nós Beckett féin a bhí go mór in amhras faoin gcliché reitriciúil agus a scríobh dá réir:

The silence was absolute. Profound in any case. All things considered it was a solemn moment.

Éinne a bhaineann leas as stíl reitriciúil i ndrámaí agus i scéalta Beckett, tá sé ag iarraidh an dubh a chur ina gheal air féin agus ar an saol — mar shampla, in Waiting for Godot cleachtann Pozzo an stíl san. Ach, mar a dúirt Verlaine faoi chuspóir na litríochta nua-aimseartha: We must take rhetoric and wring its neck. Mura bhfuil aon cheo le rá ag an duine, ní fiú biorán an stíl reitriciúil. Níor chreid Beckett go raibh tada le rá, agus dar leis nach raibh i stíl ar bith ach carabhat ardnósach crochta ar mhuinéal leathbhásaithe. Agus cé go mbíonn Stoc na Cille ag síorghearán Ba mé an chéad chorp sa gcill. Nach síleann sibh gur cóir go mbeadh rud éicint le rá ag sean-undúir na cille. Cead cainte dhom. Cead cainte… níl faic na fríde le rá aige nuair a fhaigheann sé a dheis ag deireadh an leabhair. Tá cead cainte anois agat, deir duine leis go searbhasach, ach is cosúil gur binne leat an béal marbh. Ní raibh ag Stoc na Cille ach stíl — stíl chumasach reitriciúil ach gan aon cheo le rá aige. Ní de thaisme a tharlaíonn sé gurb é sin an port a bhíodh á sheinnt ag lucht cáinte an Chadhnaigh, gur togha scríbhneora a bhí ann agus togha na Gaeilge aige, ach nach raibh fealsúnacht ná soiscéal aige féin mar údar. Tig linn a bheith cinnte go bhfuil ionannú le déanamh idir Stoc na Cille agus an t‑údar, sa mhéid gur bhain an Cadhnach leas d’aonghnó as an stíl chéanna ag deireadh a léachta, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca:

Tá aois na Caillí Béarra agam, aois Bhrú na Bóinne, aois na heilite móire. Tá dhá mhíle bliain den chráin bhréan sin arb í Éire í, ag dul i mo cheann, i mo bhéal, i mo shúile, i mo cheann, i mo bhrionglóidí.

Dá bhrí sin, má tá magadh faoi Stoc na Cille i gceist sa leabhar, is féinmhagadh cúlánta é freisin, magadh faoin údar féin agus faoi fhallás an údair (nó, mar a scríobh Barthes, the fallacy of authorship).

Leis an bhfírinne a dhéanamh, níor chreid an Cadhnach ann féin mar údar. Níor theastaigh uaidh go mbeadh údar uilefhiosach ina chuid scéalta chun an léitheoir a stiúrú ar bhealach a leasa nó chun soiscéal áirithe a chraobhscaoileadh. A mhalairt ar fad a bhí ag teastáil, dar leis — an léitheoir a fhágáil ar a bhonnaí féin, chun a bhrí féin a bhaint as na poncanna. Dar leis gur cineál faisistí ab ea an t‑údar uilefhiosach sa bhéaloideas agus, fiú, in úrscéalta na haoise seo caite — duine a lig air féin go raibh na freagraí ar fad ar eolas aige sul má bhreac sé focal ar phár. Ach ní hamhlaidh atá an saol ná an t‑ealaíontóir i ndáiríre; agus má léiríonn Stoc na Cille rud ar bith, léiríonn sé go raibh an ceart ag Beckett nuair a d’ionsaigh sé an litríocht féin:

an art… weary of its puny exploits, weary of pretending to be able, of being able, of doing a little better the same old thing, of going a little further along a dreary road… and preferring the expression that there is nothing to express, no power to express, no desire to express, along with the obligation to express.

Frith-úrscéal is ea Cré na Cille ar an dóigh chéanna, agus an scríbhneoir seo ar a mhine ghéire ag magadh faoi údarás tiarnúil an údair a théann ag sáraíocht leis an scéalaí, Cóilí:

Má tá fonn ort a dhul ag cumadh, a Chóilí, cuimhnigh gur geis leis an nGúm rud ar bith a chuirfeadh inín i bhfalach ar a hathair a fhoilsiú… Tá fonn scríbhneoireachta ort. Níl duine ar bith de lucht na Gaeilge nach mbuaileann sé tráth éigin. Is dualgas coinsiais ar gach Gaeilgeoir a fháil amach an bhfuil bua na scríbhneoireachta aige, go háirid bua na gearrscéalaíochta, na drámaíochta agus na filíochta. Is coitianta go fada an dá bhua dheire seo ná bua na gearrscéalaíochta féin. Filíocht, cuirim i gcás. Níl agat ach tosnú ag scríobh ó bhun an leathanaigh leat suas — san nó scríobh ó dheis go clé, ach níl sin baol ar chomh fileata leis an mbealach eile.

Is cineál mion-Chadhnach féin an fear liteartha seo óir léann sé sleachta as a leabhar do Chóilí, purple passages ar ndóigh:

‘Agus bhí grian bheag dhreach-chaillte ag dul i dtalamh ar chúla Chnoc an tSeanbhaile…’ Sin é an tour-de-force a Chóilí: ‘grian bheag dhreach-chaillte ag dul i dtalamh’, agus ní miste dhom a mheabhrú dhuit nach mór an líne dheiridh tar éis an fhocail dheiridh a bheith spréite go flaithiúil le poncannaí, poncannaí scríbhneora mar a thugaimse orthu….’

Ar ndóigh, taobh thiar den fhéinmhagadh seo arís, is follas nach bhfuil tada le rá ag an údar seo, go bhfuil a aire iomlán dírithe ar stíl agus ar theicníc an ghiota agus ní ar a chéill.

Ag breathnú duit ar chlúdach Chré na Cille, is cosúil gur mar sin a ghlac na léirmheastóirí tosaigh leis an leabhar féin — an-stíl, an-chaint, píosa de theanga na Gaeltachta ná déanfar é a shárú go ceann i bhfad. Thabharfá an leabhar, de réir na fianaise seo, nach raibh faic le rá ag an údar, nach raibh smaoineamh ná breithiúnas ar bith sa leabhar, seachas cnuasach de chora cainte — nó mar a dúirt Molloy de chuid Beckett:

Not to want to say, not to know what to say, not to be able to say what you think you want to say, and never to stop saying — that is the thing to keep in mind, even in the heat of composition.

Nuair is mian le Molloy cloí le haimsir ghramadúil amháin, roghnaíonn sé an aimsir chéanna a roghnaigh Stoc na Cille:

I speak in the present tense, it is so easy to speak in the present tense when speaking of the past. lt is the mythological present, don’t mind it.

Is é an dála céanna ag Stoc na Cille anseo – in ainneoin an Chorcoraigh, don’t mind it. Is iomaí conspóid a spreag an leabhar neamhchoitianta seo, an ceann is barrúla, b’fhéidir, ar an iris Ar Aghaidh a dúirt: Ní ar nós Chré na Cille a dhathaigh an Piarsach ná a chairde Gaeilgeoirí na Gaeltachta. Ní ag casadh míola ná sneá ar a chéile a chuir sé iad. Ach níor mhaígh an Cadhnach riamh gur thug a leabhar léargas litriúil ar shaol na Gaeltachta – dar leis i gcónaí nárbh ionann fírinne na cumadóireachta agus fírinne an tsaoil. D’aontódh sé le Synge a dúirt faoin Playboy, My plot may not be literally true, but it is an accurate account of the psychic state of the locality. Ba mhian leis aisling uasal na hathbheochana a bhréagnú, an aisling a chaomhnaigh de Valera ar Raidió Éireann faoin nation of athletic youths and comely maidens — aisling a ceanglaíodh go dlúth leis an nGaeilge sa chóras oideachais trí leas a bhaint as na téacsanna beannaithe sin, An tOileánach agus Peig. Sna tríochaidí a caomhnaíodh an aisling úd, ach sna daichidí thosaigh scríbhneoirí ag iarraidh an meon piúratánach a bhréagnú, Myles na gCopaleen in An Béal Bocht ach go háirithe. Le fírinne, bhí an fhrithghluaiseacht seo ar bun ó thús na hathbheochana féin. Ba chuimhin le Yeats gréasaí aosta a casadh air sa bhliain 1879 agus a dúirt go raibh sé ag éirí tuirseach de Knocknagow, den mhaoithneachas agus den bheag-is-fiú. I long for a work, dúirt sé, in which the people will be shown up in all their naked hideousness. Tosaíodh ar scéalta agus ar dhánta den déanamh san a chumadh sna daichidí, agus Patrick Kavanagh chun tosaigh le The Great Hunger. Níorbh é an fear fadfhulangach tuaithe a bhí le feiceáil sa dán seo, ach fear tuataithe de shaghas eile. Bhí an Cadhnach ar an téad chéanna nuair a shéan sé an béaloideas mar bhunús don úrscéal:

peasants a chaomhnaigh an litríocht bhéil. Tá faitíos orm gur beag a chaomhnaíos peasants ach na claidheacha tórann agus an taisce sa stoca.

Sa ráiteas san, bhí sé ar lorg Joyce a scríobh in Stephen Hero:

The glorified peasantry all seem to me as like as one peascod is to another peascod. They can spot a false coin but they represent no very admirable type of culture — they live a life of dull routine, the calculation of coppers, the weekly debauch, and the weekly piety.

Ba mar Eorpach a bhreathnaigh Joyce air féin agus b’amhlaidh an scéal ag an gCadhnach. Nuair a dúradh in eagarfhocal na hirise Béaloideas, i 1927, mura mbeadh litríocht na Gaeilge greamaithe i mbéaloideas na Gaeilge nach mbeadh inti ach rud leamh neamhbhlasta, ba mar seo a d’fhreagair an Cadhnach: Cén chaoi mar sin a n‑éiríonn le daoine in áiteacha eile san Eoraip scríbhneoireacht a dhéanamh, d’uireasa béaloideasa, agus ar neamhchead leis? Tháinig sé go hiomlán le tuairim an Phiarsaigh a shéan an béaloideas mar bhonn liteartha agus a chomhairligh do scríbhneoirí na Nua-Ghaeilge bogadh amach ón gcarn aoiligh. Dar leis an bPiarsach go raibh an béaloideas neamhphearsanta agus nár leor san don litríocht nua-aimseartha: Style after all is another name for personality dúirt sé, agus ar an téad chéanna a bhí an Cadhnach nuair a scríobh sé: Ní dhéanann an béaloideas litríocht, mar is as aigne an duine a thagann sé amach. Maireann an litríocht ar phearsantacht a mhúnlaíos an t‑ábhar. Is léir dá réir sin nár dhathaigh an Cadhnach Gaeilgeoirí na Gaeltachta ar an gcaoi chéanna is a rinne an Piarsach mar scríbhneoir cruthaitheach — ach go ndearna sé rud ní ba thábhachtaí. Ghlac sé le dúshlán an Phiarsaigh do scríbhneoirí óga anam agus intinn na nGael a chur i dtuiscint dá chéile agus don domhan. Ar thaobh amháin, bhí sé ar lorg na Rúiseach agus na bhFrancach a luaigh sé go minic ina chuid scríbhneoireachta; ach ar an taobh eile, bhí sé ag brath go mór ní ar an mbéaloideas ach ar chaint agus ar shaol a mhuintire féin. Go breá luath ina shaol, scríobh an Cadhnach i 1933: Ba inspéisiúil an rud é dhá ndéantaí staidéar ar scéalaíocht aon pharáiste amháin. Dar leis gur chaith sé féin an chuid eile dá shaol ag dul timpeall agus a pharóiste féin ina cheann aige.

Ar an gcaoi sin, tá sé inchurtha le Patrick Kavanagh a chuir an bhéim chéanna ar thábhacht an pharóiste mar bhonn liteartha; agus a rinne comórtas idir paróisteachas agus cúigeachas sa litríocht:

Parochial and provincial are direct opposites. A provincial is always trying to live by other people’s lives, but a parochial is self-sufficient.

Dar leis go raibh scríbhneoirí Béarla na tíre beochéasta ag barúlacha Londan agus iad de shíor ag sodar i ndiaidh na n‑uasal faiseanta sa chathair san. Ach dá mba mhian leo bheith fíor-Eorpach, ba chóir dóibh neamhaird a dhéanamh de gheáitsíocht Londan agus scríobh ar nós cuma leo, not caring who was looking. B’shin díreach an gaisce a rinne an Cadhnach, is ba mhór an cúnamh dó gur scríobh sé i nGaeilge, sa mhéid nach raibh foilsitheoirí Shasana ag iarraidh air scéalta faoi théamaí Yeatsacha a chumadh don mhargadh eachtrannach ar nós scríbhneoirí eile as iarthar tíre. Rinne sé leasú, fiú, ar theoiric an Chaomhánaigh nuair a mhaígh sé nach raibh caint leathpharóiste aige, nach raibh aige le fírinne ach caint leathurláir, ach gur leor san do dhuine ar bith.

Bhí sé de mhisneach aige a chuid a scríobh i dteanga arbh é a cosúlacht go mbeadh sí básaithe roimhe féin; agus i ngeall air sin, níor ghéill sé do chathú an Bhéarla, ar nós a chomhscríbhneoirí réadúla frithrómánsúla in Éirinn na linne sin. Mhill an cúigeachas céanna Myles na gCopaleen, Breandán Ó Beacháin agus fiú an Caomhánach féin i ndeireadh na dála, óir bhíodar gafa, luath nó mall, le scoil na buckleppers agus lucht léite an Bhéarla. Thuig Beckett, mar a thuig an Cadhnach agus an Seoigheach, go raibh cathú éigin sa Bhéarla don Éireannach ar mhian leis a chuid a rá ar a bhealach neamhleithscéalach féin.

B’shin é an chúis gur athraigh sé go Fraincis agus gur chloígh sé leis an Eorpachas. D’éirigh le Máirtín Ó Cadhain an bheachtaíocht chéanna a shárú laistigh den Ghaeilge agus litríocht den chineál sin a scríobh i mionteanga a bhí ar tí a báis. Tá daoine ann a cheapann gur meafar is ea Cré na Cille de staid na Gaeilge faoi láthair; nó, mar a dúirt cara leis an gCadhnach faoi Ghluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta i 1969 — These people aren’t really arguing about how to save the language. The real subject being debated is who owns the bloody corpse. Ní thiocfadh an Cadhnach leis an mbarúil sin óir bhí dóchas aige go fóill, an dóchas a ghineann an misneach, an misneach a ghineann an gníomh. Agus thuig sé rud eile — mar a dúirt Nóra Ardnósach Sheáinín ars longa, vita brevis, is é sin, go labhraíonn an guth neamhleithscéalach linn, fiú tar éis dó bás d’fháil. Nó, mar a scríobh Beckett sa ghiota is cáiliúla dá shaothar, giota atá ina achoimre ar na deich n‑eadarlúid in Cré na Cille:

All the dead voices.
They made a sound like wings.
Like leaves.
Like sand.
Like leaves.
They all speak together.
Each one to itself.
What do they say?
They talk about their lives.
To have lived is not enough for them.
They have to talk about it.
To be dead is not enough for them.
lt is not sufficient.

Gheobhaidh an Ghaeilge bás, más gá, ach ní baol di. Labharfaidh an Chailleach Béarra, agus Brú na Bóinne, agus Suibhne Geilt, agus an Dord Fiann, agus Stoc na Cille linn go Lá an Bhrátha.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir, Coiscéim, as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Ceist, cé a léifidh Máirtín Ó Cadhain?

Leis an Dochtúr Louis de Paor.

Tugadh an léacht seo ag Scoil Gheimhridh Chumann Merriman i 2006.

Tá cuntas corraitheach ag Aindreas Ó Gallchóir ar thuras a thug sé ar an gCnocán Glas i dteannta an Chadhnaigh sa bhliain 1967 le clár faisnéise ar a shaol agus a shaothar a thaifeadadh:

Ag deireadh uaigneach an scannáin sin agus é ina shuí cois an range i dteach a dhearthár Pádraic, dúirt sé go raibh saothar idir lámha aige agus dá bhfaigheadh sé uain ón uaigh áibhéileach sin in Ard Jerome ina bhfuil mo bhean curtha go dtógfadh Éireannaigh óna seilfeanna é anois is arís.1

Is é an leabhar a bhí idir lámha aige an uair sin ná An tSraith Dhá Tógáil mar a bhfuil cuid den scríbhneoireacht is substaintiúla agus is snoite dá bhfuil againn ó láimh Mháirtín Uí Chadhain. Ba dheacair a áiteamh, áfach, go bhfuil sé i measc na leabhar a dtógann Éireannaigh óna seilfeanna é anois is arís.

De réir figiúirí ÁIS, díoladh 780 cóip de leabhair Mháirtín Uí Chadhain, idir ghearrscéalta agus úrscéalta, le trí bliana anuas go dtí Deireadh Fómhair 2005.2 Ba iad na leabhair ba mhó a raibh díol orthu ná Cois Caoláire (353), agus An Braon Broghach (288), mar a bhfuil na scéalta luatha is cumasaí dar scríobh sé. Níor díoladh oiread agus cóip amháin de An tSraith ar Lár, ná de An tSraith Dhá Tógáil, mar a bhfuil na scéalta is fearr dar scríobh sé níos déanaí ina shaol, ná de Cré na Cille, an leabhar is mó a shamhlaítear lena ainm i gcónaí. Ba dheacair iad a cheannach, dar ndóigh, agus iad as cló le fada an lá, mar atá na haistriúcháin lánábalta a chuir Eoghan Ó Tuairisc ar fáil dúinn in The Road to Brightcity. An leabhar nach bhfuil ar an tseilf, ní féidir é a thabhairt anuas di.

Maidir leis an dá úrscéal a foilsíodh le blianta beaga anuas, agus a raibh go leor againn ar bís chun iad a léamh, is beag an ceannach atá orthu — 35 cóip de Athnuachan agus 31cóip de Barbed Wire. Ar shlí, ní miste san; cé gur leabhair iad a bhfuil a dtábhacht féin leo, ní dóigh liom go gcuirfidh siad puinn lena cháil sa bhfadtéarma, ach oiread le Idir Shúgradh agus Dáiríre ar díoladh 51 cóip de le trí bliana anuas, agus An tSraith Tógtha ar díoladh 22 cóip de. Maidir le Athnuachan, bhí an méid seo le rá ag an gCadhnach mar gheall air i gcaint a thug sé ar Radió Éireann i mí Bealtaine 1952:

Tá sé cúpla bliain ó thosaíos ar an saothar seo, ach bhí orm é a fhágáil gan críochnú de bharr crúóige eile. Ar thosaí dhom air in athuair, bliain go Nollaig seo caite, b’éigean dom roinnt mhór paisteála a dhéanamh ar an méid dhe a bhí scríofa roimhe sin. Ba saothar céasta i gceart an grafchur sin. Ní fhásfadh an planda óg ar an seantamhain. Má ligeann duine do ghoradh a phinn téachtadh, ní hé an cineál céanna teasa a bheidh san athghoradh.3

Tá a rian san ar Athnuachan; is cinnte nach bhfuil sé ‘thrí lasadh’ mar atá na scéalta móra in Cois Caoláire a foilsíodh an bhliain dar gcionn. Maidir le Barbed Wire, is dóigh liom go bhfuil dealramh i gcónaí leis an méid a dúirt Niall Ó Dónaill mar gheall air nuair a cuireadh féna bhráid é i gcomórtaisí liteartha an Oireachtais i 1964. D’aithin an moltóir ‘go raibh cumas mór ann’ ach ‘lean an t‑údar rófhada le gach téama, á chíoradh agus á athchíoradh gur bhain sé an smior chailleach as… go ndeachaigh sé i bhfad agus i bhfad agus i bhfadálacht, leis an tsíorspochaireacht as rudaí atá spochta cheana’.4

***

Níl aon dabht ná go mbíodh léamh níos fairsinge á dhéanamh ar shaothar an Chadhnaigh lena linn féin ná mar atá le tamall de bhlianta anois. Ba mhór an spreagadh dó an méid sin, mar a d’admhaigh sé sa chaint a thug sé ag Scoil Gheimhridh Chumann Merriman sa bhliain 1969:

Is mór an rud ag scríbhneoir aitheantas. É seo a chloisteáil ag dul thart dhom i bPáirc an Chrócaigh lá mórchluiche: ‘there goes Cré na Cille’.5

Fiú is gur i bPáirc an Chrócaigh seachas Staid Semple a tharla sé, tá scéilín an Chadhnaigh ag teacht go maith le háiteamh Dhomhnaill Uí Chorcora mar gheall ar an gcaidreamh ba cheart a bheith ann idir an scríbhneoir agus an pobal. Ina leabhar conspóideach Synge and Anglo-Irish Literature, deir Ó Corcora linn gur rith sé leis lá i nDurlas Éile nach raibh aon scríbhneoir Béarla in Éirinn ag freastal ar an 30,000 duine a bhí i láthair ag Craobh na hÉireann san iomáint. Bhí bearna dá réir, dar leis, idir aigne an phobail agus an chuid is fearr de nuascríbhneoireacht Bhéarla na hÉireann, rud nár tháinig i gceist le litríocht an Bhéarla i Sasana.

Seo mar a mhínigh Corkery an gaol a shamhlaigh sé idir scríbhneoirí aitheanta Shasana agus an slua a bheadh i láthair ag cluiche sacair:

They give the crowd a new significance: through them we may look with better eyes at the massed people of England. The crowd equally deepens the significance of the written word: what stranger, learned in English literature, recollecting it, would not be glad to find himself in their midst, viewing them, listening to them? He might surely well forget the footballing.6

Pé ní a déarfaimis le fealsúnacht liteartha Uí Chorcora i dtaobh freagracht na litríochta i leith an phobail, fealsúnacht a mbaintear an bonn amach faoi, cuid mhaith, san abairt dheiridh ansin, is cinnte go bhfuair Máirtín Ó Cadhain aitheantas i measc an phobail sa tír seo tráth. Nuair a bhí míreanna as Cré na Cille á bhfoilsiú ó sheachtain go seachtain san Irish Press, adeir sé féin linn in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, chuala sé beirt ag caint mar gheall air sa bhus. What do you think of this story serialised in the Irish Press? a d’fhiafraígh cailín a bhí ina suí os a chomhair amach sa bhus dá compánach fir. This Ó Cadhain fellow, adúirt sé. A right galoot if ever there was one. A Joycean smutmonger.7

D’aontódh go leor dá mhuintir thiar i gConamara leis an gcáineadh, dar leis, ach níor fhág san nár léadar le fonn é. Cheannaigh daoine Cré na Cille, adeir sé, q>nár cheannaigh de leabhar ariamh ach Old Moore’s Almanac. Bhíodh sí á léamh, adeir sé, sna tithe cuart agus ar an bportach. Bhí a mhíniú féin ag an gCadhnach ar an tóir neamhchoitianta a bhí ag a mhuintir féin ar an leabhar: Bhí sé sách gar d’intinn na ndaoine go raibh nathaíodóirí ag cur rudaí léi nach raibh inti.8

Tá fianaise éigin againn go bhfuil an saothar áirithe seo gar go maith d’intinn a mhuintire i gcónaí ón méid a tharla cúpla bliain ó shin nuair a chuir Macdara Ó Fatharta a léiriú cumasach féin de Cré na Cille ar stáitse na Taibhdheirce is gur tugadh lán bus de sheandaoine as Conamara isteach go dtí an réamhléiriú. Chuaigh sé dian ar na haisteoirí, adeirtear liom, cuimhneamh ar a gcuid scripteanna nuair a thosnaigh cuid den lucht féachana ag labhairt os ard leis na carachtaeirí stáitse fé mar gur seanchomarsain leo féin iad ná raibh feicthe acu le tamall. ‘Spect-actor’ a thugann an stiúrthóir amharclainne Augusto Boal ó Mheiriceá Theas ar an té a thrasnaíonn an teorainn fisiciúil agus meitifisiciúil idir an lucht féachana agus an stáitse mar sin le páirt ghníomhach a ghlacadh in imeachtaí an dráma.9

Tá sampla eile againn de sin sa mhéid a tharla nuair a bhí The Plough and the Stars le Seán O’Casey á léiriú den gcéad uair i 1926. Chuaigh agóidí Poblachtánach ar stáitse agus chuir a chóta timpeall ar dhuine de na bancharachtair a bhí leata le fuacht, dar leis. She was not the actress in his eyes, adúirt Yeats i litir go dtí Sir Herbert Grierson, but the consumptive girl.10 Léiriú is ea an méid a tharla sa Taibhdhearc ar chuid de mhórbhuanna an Chadhnaigh, barántúlacht an chomhrá aige atá dílis don gcaint chréúil chraicneach a fuair sé óna mhuintir, agus fírinne a léargais ar a mhuintir féin.

Ní chuige sin atáim, áfach. Is í an cheist ba mhaith liom a chur, céad bliain ó rugadh é, agus sé mbliana dhéag agus fiche geall leis ó cailleadh é, ná cén pobal atá ag Máirtín Ó Cadhain sa lá atá inniu ann, nó cé a léann a chuid saothair anois? Is léir ó fhigiúirí ÁIS ach go háirithe nach bhfuil tóir ar a shaothar mar a bheifí ag súil i gcás scríbhneora atá molta chomh hard sin ag criticeoirí agus scoláirí litríochta. Tá go leor cúiseanna leis sin agus féachfaidh mé le cuid acu a scagadh sa chaint seo anocht.

****

Nuair a labhair an Cadhnach féin le Cumann Merriman i 1969, chaith sé sáiteán géar leis na filí, á rá ná raibh feidhm leis an bhfilíocht níos mó, go gcaithfí an prós, ‘tathán’ na litríochta, a fhorbairt i gceart sara mbeadh rath ceart ar scríbhneoireacht na Ghaeilge:

Is fusa go fada liric dheas neamhurchóideach ocht líne a chuma anois agus aríst ná aiste a scríobh, úrscéal, ná fiú gearrscéal féin a scríobh. Seo í an éascaíocht agus an leisce ar ais aríst! Cho fada is is léar dhomsa is mó go mór a bhfuil d’fhilíocht dhá scríobh sa nGaeilge ná sa mBéarla in Éirinn. Go leor de na daoine seo a scríobhas ocht líne an Sprid Naomh gach Cincís tá siad in acmhainn leabhar a chur ar fáil… Is é an prós tathán, coincréad, clocha saoirsinne an tsaoil agus é cho garbh míthaithneamhach leis an saol féin.11

Ba dheacair a shamhlú an uair sin go mbeadh an gearrscéal, an fhoirm ba rathúla dar shaothraigh sé féin, dulta ar gcúl chomh mór sin lenár linn féin agus é faoi bhrú millteach ag fórsaí an mhargaidh, ó na foilsitheoirí móra idirnáisiúnta, go dtí Richard agus Judy agus Oprah, go dtí an iliomad clubanna leabhar, atá tar éis an t-úrscéal a chur chun cinn ar shlí neamhchoitianta ar fad le fiche bliain anuas agus an gearrscéal, an fhoirm ba threise, b’fhéidir, i litríocht na hÉireann ar feadh cuid mhaith mhór den bhfichiú haois, a fhágaint in áit na leithphingine. Ní hé Máirtín Ó Cadhain amháin atá thíos leis an athrú faisin seo ach cuid de na scríbhneoirí is mó, agus is mó le rá, a bhí suas lena linn féin — Frank O’Connor, Seán Ó Faoláin, Mary Lavin, agus Liam Ó Flaithearta ina measc.

Ar ndóigh, tá cúiseanna eile nach mbeadh saothar an Chadhnaigh á léamh níos fairsinge i mblianta tosaigh an chéid seo, ach níor mhór droch-chás an ghearrscéil a chur san áireamh chomh maith le nithe eile a mbeimid ag trácht orthu ar ball.

***

Tharlódh, ar ndóigh, gurb é an rud is nádúrtha amuigh é go rachadh líon na léitheoirí a bheadh ag aon scríbhneoir, agus scríbhneoirí móra san áireamh, i laghad de réir a chéile go dtí ná beadh fanta aige/aici ach na fíréin, agus roinnt bheag scoláirí. Tá sé áitithe ag André Lefevere, mar shampla, gurb é sin atá i ndán don litríocht ar fad, gur mó a bheidh trácht ar na saothair mhóra ná mar a bheidh de léamh orthu, gur i leabhair chriticis agus shuirbhé, in eolairí, agus cicipléidí, ar stáitse agus ar an scáileán, a chuirfidh an pobal léitheoirí eolas ar an litríocht:

The non-professional reader increasingly does not read literature as written by its writers, but as rewritten by its rewriters… When non-professional readers of literature… say they have ‘read’ a book, what they mean is that they have a certain image, a certain construct of that book in their heads. That construct is often loosely based on some selected passages of the actual text of the book in question… supplemented by other texts that rewrite the actual text in one way or another, such as plot summaries in literary histories or reference works, reviews in newspapers, magazines, or journals, some critical articles, performances on stage or screen, and, last but not least, translations.12

Tá sé ráite nach bhfuil de phobal fanta ag litríocht na Gaeilge pé scéal é ach léitheoirí proifisiúnta .i. scríbhneoirí, scoláirí, agus lucht ollscoile. Is leor sracfhéachaint ar na cúrsaí litríochta atá á múineadh i ranna Gaeilge na n‑ollscoileanna faoi láthair lena dheimhniú gur beag an margadh atá ansan níos mó do shaothar Mháirtín Uí Chadhain. Tríd is tríd, ní thugtar ar mhicléinn aon mhionstaidéar a dhéanamh ar a shaothar go dtí leibhéal na hiarchéime. Sa chuid is mó de na hollscoileanna agus na coláistí tríú leibhéal in Éirinn, is féidir, mar sin, céim a bhaint amach sa Ghaeilge gan Máirtín Ó Cadhain a léamh.13

Tuigtear coitianta gur scríbhneoir crua é is go bhfuil teanga na scéalaíochta aige ródheacair do mhicléinn. Níl aon dabht ná bhfuil stró ag baint le saothar an Chadhnaigh a léamh ach ní ghlactar leis an deacracht teangan mar leithscéal le gan téacsaí Sean-Ghaeilge a léamh, le neamhaird a thabhairt ar ‘Chúirt an Mheon-Oíche’, ar Dháibhidh Ó Bruadair, agus Aogán Ó Rathaile, ná ar fhilíocht na mbard. Mar a sheasann cúrsaí faoi láthair, tá pobal níos fairsinge ag Táin Bó Cuailgne ná mar atá ag Cois Caoláire. Tá níos mó léitheoirí ag na manaigh gan ainm a bhreac gluaiseanna ar imeall lámhscríbhinní, le teann díomhaointis nó frustráide nó súgartha san ochtú agus sa naoú haois ná mar atá ag gearrscéalta agus úrscéalta Mháirtín Uí Chadhain.14

Is minic a luaitear Ó Cadhain agus Joyce le chéile mar gheall ar an dua a chuireann aclaíocht neamhchoitianta na teanga acu féin ar léitheoirí. Tá de dhifir eatarthu áfach, gur teanga é an Béarla a bhfuil na milliúin cainteoirí dúchais i measc na léitheoirí aige, is gur foghlaimeoirí is ea cuid mhaith mhór de léitheoirí na Gaeilge. As laige na teanga i measc na léitheoirí féin, b’fhéidir, is ea a eacsraíonn cuid éigin den deacracht a shamhlaítear le saothar Mháirtín Uí Chadhain. Sin é, is dóigh liom, a bhí i gceist ag Criostóir Mac Aonghusa nuair a dúirt sé:

An cumas cainte agus scríbhneoireachta atá ann dallann sé daoine. Ach an ndallfadh dá mbeadh an Ghaeilge ar a cosa i gceart?15

Tríd is tríd, tá glactha againn leis, is cosúil, nár cheart do scríbhneoirí Gaeilge an léitheoir a chur thar a fhulaingt le caint chrua ná le haon ní eile, ó thaobh teicníochta nó foirme, a chuirfeadh ó dhoras í/é. Ní hé Máirtín Ó Cadhain amháin atá thíos leis seo. Tá go leor dá bhfuil scríte ag Liam S Gógan, Eoghan Ó Tuairisc, Diarmaid Ó Súilleabháin, Pádraig Ó Cíobhain, Biddy Jenkinson, agus Tomás Mac Síomóin gan léamh, adéarfainn, ar an ábhar céanna.

Tuar dóchais sa mhéid sin is ea an cheardlann léitheoireachta a chuir Gaelacadamh Chonamara ar bun anuraidh le saothar Mháirtín Uí Chadhain a chur á léamh i measc a mhuintire féin arís. Bhí os cionn leathchéad duine i láthair ag gach ceann de na ceardlanna agus ba bheag stró a chuir teanga an Chadhnaigh, arb í a dteanga féin ar deireadh í, ar a raibh i láthair.

****

Tá ceist eile le cur ag an bpointe seo: cad ina thaobh go léifí a shaothar, nó cad a bheadh caillte againn mura mbeadh teacht againn air in Éirinn ilteangach iolchultúrtha an lae inniu?

Ar deireadh shílfeá gur leat féin Éire agus nár le Bord Fáilte, adúirt Seán Ó Ríordáin.16 Scríobh sé prós ba théagartha ná mar a scríobh aon Éireannach eile seachas Beckett agus Joyce, adeir Seán Ó Tuama.17 D’éirigh leis saothar scóipiúil cumasach nua-aosach a chumadh nár sháraigh aon scríbhneoir eile Gaeilge san aois seo, adeir Gearóid Denvir.18

Ní hé sin le rá go bhfuil a shaothar gan locht ná gur chuaigh sé saor ar fad ó cháineadh i measc léirmheastóirí na Gaeilge. Ag féachaint siar dúinn anois ar an méid a dúradh faoi shaothar an Chadhnaigh nuair a foilsíodh ar dtúis é, is léir go raibh léirmheastóireacht na Gaeilge níos déine i bhfad an uair sin ná mar atá lenár linn féin, agus léirmheastóirí den gcéad scoth ag tabhairt a mbreithiúnas tomhaiste ar chuid den scríbhneoireacht is cumasaí dá raibh á scríobh in Éirinn ag an am.

Seans gur sna léirmheasanna a scríobh Seán Ó Tuama ar Cois Caoláire agus Cré na Cille atá an cur síos is grinne, b’fhéidir, ar na lochtaí a bhaineann le saothar Mháirtín Uí Chadhain. Ag trácht ar na gearrscéalta dó, deir an Tuamach gurb é ionracas an údair an tréith is gléiní iontu… Bíonn cíocras croí air taighde fhírinneach a dhéanamh i nduibheagán aigne a chuid caractaeraí. Ina dhiaidh sin, is dóigh leis an Tuamach go bhfuil an cumas scagtha is riachtanach don ealaíontóir in easnamh air sa tslí go dteipeann an scéalaíocht aige ar an tuiscint aige.19

Fiú is gurb é a léargas tuisceanach ar nádúr na mbancharachtar tuaithe ina shaothar luath is mó agus is coitianta atá molta ag léirmheastóirí, teipeann ar an gCadhnach, dar leis an Tuamach, nuair a thagann sé go dtí an carachtar is cáiliúla agus is so-aitheanta dá chuid, Caitríona Pháidín:

ní hamháin ná téann aon athrú fé leith chun feabhais ná chun donais ar a carachtar sa chill ach, de réir na dtuairiscí a gheibhimid, níor chuaigh aon athrú air nuair a bhí sí ar an saol ach chomh beag. An Caitríona chéanna í i gcónaí; í ag báirseoireacht, ag sciolladóireacht léi ar a gnáthbhéas ó thosach go deireadh. Ní mhaireann éinne den tsórt so: agus má dhealraíonn sé dúinn uaireanta go maireann, is é gnó an úrscéalaí a thaispeáint nach fíor é an dealramh: gur doimhne, gur leithne, gur truamhéilí, gur casta i bhfad ná so croí an duine. Is babliac eile Caitríona. Is type í, ní duine í. Agus is babliac gach caractaer eile sa leabhar chomh maith, gan níos mó feola úmpa ná mar a bheadh uime na pearsain sa ghnáthdhráma grinn in Amharclainn an Mainistreach. I gCré na Cille dhíol sé deachma róthrom le teicníc mhórthaibhseach.20

Cré na Cille

Cé go mbíonn léirmheastóirí eile níos discréidí de ghnáth, tá a bhfuil le rá ag an gcuid is fearr acu ag teacht go maith lena bhfuil ráite ansan ag an Tuamach.

Sa léirmheas a scríobh sí ar Cois Caoláire, bhí an méid seo le rá ag Máire Mhac an tSaoi:

níl aon amhras ná go bhfuil an chuid is fearr de inchurtha le gearrscéalaíocht mhór an domhain… tá an t‑iomlán ar tinneal le cumhacht dhiamhair nach bhfuil a macsamhail dar liom le fáil ag aon scríbhneoir eile Éireannach inniu.21

Admhaíonn sí, áfach, go bhfuil rian an dua ar an bprós aige agus gur treise go mór ar an ábhar ná ar an meán aige.

Tá cumas na fírinne aige i ngach a scríobhann sé, adeir Liam Ó Flaithearta, agus é ag cur síos ar An Braon Broghach ach: mholfainn dó gur bhfearrde mar scríbhneoir é dá n‑oibríodh sé an siosúr ar a fhriotal.22

Tá Criostóir Mac Aonghusa ar an bport céanna ina léirmheas féin ar An Braon Broghach Molann sé ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’ thar gach aon ní eile sa leabhar ach níl na scéalta eile ar aon chéim leis sin, dar leis, ó thaobh na ceardaíochta de:

Tá an t‑ábhar ionta ar fad ach níor luigh sé sa bhfráma chomh paitionnta leis an gceann seo, dar liom… Chítear dhom go mb’fhearr liom dá mbeadh cuid dena scéalta seo níos fáiscithe ’na chéile.23

Ní raibh an Cadhnach féin dall ar na laigí a bhí braite ag léirmheastóirí ina shaothar, laigí a bhain go speisialta le easpa smachta ar a chumas míorúileach cainte agus easpa slaicht i gcúrsaí teicníochta agus foirme. San óráid a thug sé do Chumann Merriman i 1969, chuir sé a mhéar ar cheann de na tréithe is láidre ina shaothar, atá ar cheann de na laigí is coitianta aige chomh maith nuair a théann sé ó smacht air:

An uirnis liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach a thosaíos ag damhsa orm scaití, ag gol orm scaití, de mo bhuíochas.

Agus níos faide ar aghaidh:

An cineál friotail atá mé ag iarraidh a shaotharú b’fhéidir go bhfuil sé buille útamálach, ach níl sí cho hútamálach agus a bhí.24

Modh an charntha a thug Seán Ó Tuama ar an gclaonadh a bhí sa Chadhnach dul i bhfad scéil lena bhua teanga, sa tslí gur tháinig róshaothrú na teanga ar a son féin idir an léitheoir agus éirim an scéil.25 Tá go leor samplaí den gclaonadh sin fiú amháin sna scéalta is fearr in An Braon Broghach agus Cois Caoláire. Is gné aiceanta é de ghuth faoi leith an Chadhnaigh go bhfuil sé meallta ag focail aonair thar mar a bhíonn scríbhneoirí maithe próis de ghnáth. Cnuasaire is ea é agus is leasc leis, ba dhóigh leat ar uairibh, gan oiread focal agus is féidir leis a bhailiú chuige féin ina chuid scríbhneoireachta. Mar adúirt Seán Ó Ríordáin ina thaobh: Thug sé a gceart riamh d’fhocail. Thug sé níos mó. Thug sé cead oilc is mhaith dóibh.26

Is minic ráite gurb é cur chuige na teangeolaíochta atá ag cuid mhór de léirmheastóirí na Gaeilge; d’fhéadfaí a áiteamh go bhfuil cuid éigin de sin ag baint leis an gCadhnach chomh maith, gurb é meon an teangeolaí sa ghort a chleachtann sé, cnuasaire trá ag bailiú focal ar ar an gcladach tar éis na taoille tuile. Má bhí an tréith sin ag baint leis féin ó nadúr nó le hoiliúint, is dóigh liom go dtagann cás na Gaeilge i gceist anso arís chomh maith. Ba nós le Joyce a rá, dá scriosfaí Baile Átha Cliath thar oíche, go bhféadfaí é a thógaint arís mar a bhí sé lena linn féin bunaithe ar a bhfuil d’eolas cruinn ar leagan amach na cathrach ina shaothar. An té a bheadh ag iarraidh fianaise ar scóip agus acmhainn na Gaeilge mar a bhí sular thosaigh an taoide ag trá, gheobhaidh sé go fairsing í i saothar Mháirtín Uí Chadhain. É sin ráite, agus fiú is gur saintréith aitheanta dá chuid scríbhneoireachta an raidhse anchuimseach teangan, ní chun leasa na scéalaíochta é i gcónaí.

Is léir gur thuig an Cadhnach féin é sin chomh maith le héinne is gur fhéach sé leis an ‘útamáil’ atá coitianta ina shaothar luath a cheartú le himeacht aimsire. Tá fianaise air sin againn sa dá chnuasach dheireanacha a foilsíodh sular cailleadh é, An tSraith ar Lár, agus An tSraith Dhá Tógáil mar a bhfuil an scríbhneoireacht níos slachtmhaire ná mar a bhí roimhe sin. Ní hamháin sin, ach tháinig sé, de réir a chéile, ar fhoirm scéalaíochta a d’oir níos fearr do chruth faoi leith a shamhlaíochta féin ná foirm réamhdhéanta an ghearrscéil ghearr a bhraithimid ag cúngú air i gcuid mhór dá luathshaothar. An leagan Cadhnúil den ngearrscéal fada a fhaightear in ‘Ciumhais an Chriathraigh’, ‘An Strainséara’, ‘Cé Acu?’, ‘Fuascailt’, agus ‘Fuíoll Fuine’, is toradh é ar iomrascáil leanúnach le foirm chlasaiceach an ghearrscéil idirnáisiúnta a bhí ag breith cruaidh air, ar láimh amháin, agus le cathú na hiomarca ina shamhlaíocht féin a bhí i gcónaí ag bagairt dul thar fóir. Tá na scéalta sin le háireamh go hard i measc an tsaothair is fearr dar chuir sé de.

****

Cé gur fiú go mór Máirtín Ó Cadhain a léamh ar na cúiseanna atá luaite agam go dtí seo .i. acmhainn neamhchoitianta na teanga aige agus an saothrú a dhein sé ar fhoirm an ghearrscéil le go mbeadh sí ag teacht le cló faoi leith a shamhlaíochta féin, níor leor an méid sin ann féin mar thaca lem áiteamh gur léitheoireacht riachtanach atá sa chuid is fearr dá shaothar .i. saothar is gá a léamh don té a bheadh ag iarraidh scéal na hÉireann sa bhfichiú haois a bhrath i bhfoirm na litríochta. Chuirfinn an chaint cháiliúil a thug sé do Chumann Merriman i 1969 i measc an tsaothair sin agus is ansin is soiléire a mhínigh sé an tábhacht a bhain leis an ngné is treise dá shaothar féin .i. gné na haigneolaíochta:

An rud is tábhachtaí anois sa litríocht ar fad, an intinn a léiriú, páirt den duine nach féidir an camera a dhíriú uirthi. Caint dhílis an duine nach mór. Is acmhainní i bhfad caint chuige sin ná ag tabhairt seoraithe faoin a chuid éadaigh, a ghné chraicinn, a theanga, troscán a thí nó troscán an ardáin, na tíre, ná na nós faoi gcuairt… Ní hé an rud atá ar chraiceann an duine a bhfuil an tábhacht ann, ná fiú an craiceann féin, ach an rud a bhfuil sé ag siúl timpeall leis istigh ina cheann. Is mó atá a fhios againn faoi réalta Nimhe ná faoina bhfuil ar siúl istigh faoin mblaoisc bheag sin le t’ais.27

Is mar gheall ar an éachtaint a thugann sé dúinn ar oibriú aigne an duine agus í faoi bhrú i gcúinsí éagsúla thar aon ní eile is cóir, dar liom, an chuid is fearr de shaothar Mháirtín Uí Chadhain a léamh. Tá dornán scéalta aige, chomh maith le Cré na Cille agus Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca a chuireann chomh mór sin lenár dtuiscint ar an saol agus ar an litríocht, go mba bhoichte ár dtuiscint orainn féin á gceal. Is iad na scéalta is túisce a luafainn ná ‘An Taoille Tuile’, ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’, ‘An Bhearna Mhíl’, ‘An Bhliain 1912’, ‘Fios’, ‘Ciumhais an Chriathraigh’, ‘An Strainséara’, ‘An Beo agus an Marbh’, ‘Cé Acu?’, ‘Fuascailt’, ‘Fuíoll Fuine’.

Ní suarach an oidhreacht í sin i bhfianaise a raibh le rá ag Seán Ó Faoláin go dtí cara leis sa Bhrasaíl i 1973:

If you examine my output you may find between 6 and 10 stories that will last. If you examine Maupassant’s, some 13% perhaps. A high percentage…28

****

Cad é an léargas mar sin a fhaighimid ar aigne an duine i scéalta Mháirtín Uí Chadhain? Is é an rud is mó, b’fhéidir, a théann i bhfeidhm ar dhuine sa chuid is fearr de na luathscéalta tuaithe ná an teacht aniar atá sna bancharachtair aige. Ní hé nach bhfuil cur síos iontu ar an anró agus ar an bhfulaingt a bhain le saol an dlúthphobail tuaithe in iarthar na hÉireann sa chéad leath den bhfichiú haois, ach go mbraithimid níos láidre fós an acmhainn atá ag na bancharachtair mhóra aige ar an bhfulaingt sin, an neamhspleáchas intinne agus mothála atá ag roinnt leo in ainneoinn gur luigh an saol go trom agus go gránna orthu ar uairibh. ‘Ar éigin duine ag Ó Cadhain a bhfuil trua aige dó féin ná a chuireann an béal bocht air féin’, adúirt Críostóir Mac Aonghusa, is bhí níos mó ná smut den gceart aige chomh fada is a bhaineann sé leis na bancharachtair thuaithe aige ach go háirithe.29

Nuair a chuir sé an aigneolaíocht chun tosaigh ar aon tréith eile sa litríocht nua-aimsire, is é a bhí i gceist ag an gCadhnach ná gur thug teicníocht na scéalaíochta deis don scríbhneoir dul amach ar an gcuid sin den aigne dhaonna a bhíonn faoi thost de ghnáth, gur minic nach mbeadh na focail ag duine leis na smaointe agus na mothúcháin is doimhne ann féin a chur in iúl os ard. Sa chuid is fearr de na scéalta in An Braon Broghach agus Cois Caoláire, braithimid an teannas bunúsach sa duine daonna idir an ghné phoiblí agus an ghné phríobháideach dá phearsantacht, idir an méid a deintear agus a deirtear os ard agus an méid a braitear agus a smaoinítear os íseal. Leis sin, cuireann an Cadhnach go mór lenár dtuiscint ar shaol an chomhthionóil fuinniúil fuinte a bhfuil cur síos de shaghas eile orthu i ndírbheathaisnéisí na mBlascaodach, mar shampla. Tugann sé dúshlán an léitheora dul siar ar an léamh soineanta a deintear fós fhéin ar shaol traidisiúnta an dlúthphobail tuaithe, a d’áiteodh orainn go raibh glacadh ar fad ag baill an phobail sin le ‘riail an ghnáis’ is leis an gcinniúint chrua, is nár chuir an méid sin aon chorrabhuais rómhór orthu. Fiú is nach féidir leis na mná láidre a chuirtear i láthair i scéalta Uí Chadhain éalú ó dhlí borb an phobail, ní fhágann san gur le fonn a ghlacann siad leis an rud ná fuil aon éalú uaidh — cleamhnas, imirce, bás linbh, uaigneas, obair mhaslach — ná go rabhadar cloíte ag an rud gur chaitheadar géilleadh dó. Má thugann an Cadhnach éachtaint dúinn ar an uafás a bhain leis seo ar fad, nuair a sháraigh dlí an phobail ar chearta mothála an duine aonair, léiríonn sé chomh maith céanna láidreacht na mban sa tsaol sin, an tslí nár chloígh an chinniúint ar fad iad, nár mhúch an saol mianach an neamhspléachais agus na daonnachta iontu.

****

Agus ní hin é a dheireadh. Sa chaint a thug sé uaidh ar Radió Éireann 11 Bealtaine 1952, labhair sé ar ghné de shaol na cathrach a raibh fonn air a bhreacadh ar phár:

Níl uair dá siúilim i gcuid de na sráideanna nach bhfaighim boladh reoite na súmaireacht fhola seo — fuil Bhaile Átha Cliath agus na tuaithe araon — as na scórtha oifigí, idir chinn rialtais agus eile, i mo thimpeall. An té a bhfuil eolas aige ar an domhan sin — agus tá roinnt agam féin — is doiligh dó a ligean ina ghoire scaití gur den phlainéad seo ar chor ar bith é. Níl d’fháth aige bheith ann, shílfeá, ach le dúil ar a dtugann an gnáthdhuine páipéar a adhradh. Gheobhaidh tú boladh an phárlathais naofa seo i ngach bus ar a deich ar maidin agus i ngach scuaidrín ag an cúig tráthnóna.

Thuig sé an uair sin féin gur ghá cumas ar leith chun scéal na súmaireacht fhola a scríobh agus teicníc úr, b’fhéidir, nár féachadh sa nGaeilge go fóill. B’fhiú an tairfe an trioblóid, dar leis, mar d’ainneoinn gach ní tá giobail den daonnacht ar sliobarna as nach bhféadann an párlathais féin iad a mhúnlú. Mar sin is scéal é is fiú a inseacht.30 Ar ndóigh, bhí iarracht tabhartha aige cheana ar scéal an duine stoite atá ina dhíthreabhach, dar leis féin, i bhfásach mothála sa chathair, a insint in ‘An tAonú Fleasc Déag’, ceann de na scéalta is suaithinsí in An Braon Broghach. Faoin am gur fhill sé ar chruachás na bhfear a raibh mianach na daonnachta iontu á choilleadh ag obair shuarach in oifigí cathrach, bhí stíl agus foirm nua forbartha aige chun a scéal a insint. Cé go bhfuil an scríbhneoireacht ana-ghreanta sna scéalta seo ar fad, agus níos slachtmhaire ná go leor leor dá shaothar luath, níl ach trí cinn acu, dar liom, atá ar aon chéim leis an gcuid is fearr de na scéalta tuaithe aige. Sin iad ‘Cé Acu?’, ‘Fuascailt’ agus ‘Fuíoll Fuine’.

Tá sé le brath ar chuid de na scéalta is suaithinsí féin i measc na scéalta cathrach aige go bhfuil an acmhainn dhaonna sna carachtair cloíte ar fad ag an gcóras mídhaonna a bhfuil siad ag obair ann. In ‘An Eochair’, ‘Ag Déanamh Páipéir’ agus ‘Ag Déanamh Marmair’, braitear go bhfuil an giobal deireanach den daonnacht bainte anuas de na carachtair ag an inneall a bhfuilid ar aimsir aige. Tá easpa teannais dá réir san insint a bhaineann dá héifeacht ó thaobh na dramaíochta de agus ó thaobh na haigneolaíochta. Ní bhraithim gur den phlainéad céanna iad na fir tuí seo agus is lú dá réir sin ár suim iontu. In ‘Fuascailt’ agus ‘Fuíoll Fuine’, ar an láimh eile, tá teacht aniar fós sna pearsain; braitear a gcrá croí pearsanta agus cúinsí an tsaoil mórthimpeall ag fáisceadh orthu; léirítear an cath a chuireann siad ar na fórsaí lasmuigh agus laistigh dóibh fhéin atá ag iarraidh iad a threascairt. Chuirfinn an dá scéal sin, agus ‘Cé Acu?’ go hard i measc scoth a shaothair mar gheall ar an léiriú atá iontu ar cheann de mhórthéamaí litríocht nua-aimsire na hEorpa .i. cás an duine dhíphréamhaithe atá scoite lena mhuintir agus a phobal, gan aon cheangal mothála aige leis an áit a maireann sé ná leis an obair atá idir lámha aige, a bhraitheann go bhfuil sé leis féin ar fad sa tsaol, gur strainséar ina shaol féin é. Tá teacht againn ar leagan Éireannach den téama idirnáisiúnta sin in ‘Ár Ré Dhearóil’ le Máirtín Ó Direáin agus sna scéalta is cumasaí dar fhoilsigh an Cadhnach sna deich mbliana sarar cailleadh é.

****

Mar fhocal scoir, agus ar eagla go gcuirfí im leith nach bhfuil idirdhealú mar is cóir déanta agam idir an saol mar atá agus an cur síos a fhaighimid ar scéal an tsaoil sin i bhfoirm na litríochta, ba mhaith liom dul siar ar rud a dúirt Seán Ó Ríordáin mar gheall ar an ngaol gairid a shamhlaigh sé féin idir stair agus litríocht na hÉireann:

In vacuo a deintear cruthú. In vacuo a cruthaíodh Éire riamh. Rud samhlaíochta is ea é. Sin é a chuireann na polaiteoirí amú. Ní raibh d’Éire riamh ann ach an Éire a chruthaigh daoine mar Aodh Ó Néill, nó Tadhg Dall Ó hUiginn nó Aogán Ó Rathaille nó Rí Séamas nó Seathrún Céitinn nó de Valera nó Dónall Ó Corcora nó Bernadette Devlin nó O’Connor agus Ó Faoláin.31

Is é atá á rá agam ar deireadh, is dócha, go bhfuil brí agus feidhm i gcónaí le saothar Mháirtín Uí Chadhain san obair chruthaitheach a bhaineann le tír a shamhlú, gur saothar easnamhach is ea Éire féin gan insint an Chadhnaigh a chur le mórán Éireann insintí eile ar scéal tíre nach ann di gan a cuid scéalta a bheith á síorinsint. I bhfocail Sheáin Uí Ríordain: ‘Tá súil againn   súil eaglach   nach í Éire atá i gcré na cille, a Éire siúd.’32

Nótaí

  1. Ó Gallchóir, A. 1978. ‘Turas ar an nGealchathair’, Scríobh 3. Baile Átha Cliath: An Clóchomhar. 85.
  2. Táim an-bhuíoch d’ÁIS as na figiúirí seo a chur ar fáil dom.
  3. Ó Cadhain, M. 1978. ‘Saothar an scríbhneora’, Scríobh 3. 73.
  4. Ó Cadhain, M. 2002. Barbed wire, in eagar ag Cathal Ó hÁinle. Baile Átha Cliath: Coiscéim. ix.
  5. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. Baile Átha Cliath: An Clóchomhar. 13.
  6. Corkery, D. 1966. Synge and Anglo-Irish literature. Cork: Mercier Press. 13. An chéad chló, 1931. N’fheadar ná go raibh dearmad ar Chorkery faoin gcluiche a chonaic sé: chomh fada lem eolas, níor imríodh cluiche ceannais na hÉireann san iomáint ach aon uair amháin i nDúrlas Éile, agus b’shin 1984, bliain chomórtha an chéid ag Cumann Lúthchleas Gael.
  7. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 12, 13.
  8. Ibid., 13.
  9. Pilkington, L. 2005. ‘Taking action and thinking theatre’, The Village8–14 Nollaig. 25.
  10. Ibid., 25.
  11. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 37.
  12. Lefevere, A. 1992. Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. London & New York : Routledge. 4,6.
  13. Ní hé nach bhfuil sé luaite ar chúrsaí éagsúla, cúrsaí suirbhé den gcuid is mó. Is é atá i gceist agam gur féidir le mac léinn an chéim a bhaint amach i bhformhór na n‑ollscoileanna agus na gcoláistí tríú leibhéal gan aiste a scríobh ná ceist scrúdaithe a fhreagairt ar shaothar an Chadhnaigh.
  14. Táim buíoch do Hugh Shields ó Acadamh Ríoga Éireann a thug figiúirí díolacháin dom sa chás seo.
  15. Mac Aonghusa, C. 1967. ‘An tSraith ar Lár’, Comhar. Nollaig. 25.
  16. Ó Ríordáin, S. 1978. ‘Útamáil Uí Chadhain’, Scríobh 3. 115.
  17. Ó Tuama, S. 1980. ‘Tiomna roimh bhás’, Comhar. Deireadh Fómhair. 55.
  18. Denvir, G. 1998. Cadhan Aonair: saothar liteartha Mháirtín Uí Chadhain. Baile Átha Cliath : An Clóchomhar. xiv.
  19. Ó Tuama, S. 1953. ‘Scríbhneoir ionraic’, Feasta. Samhain. 13.
  20. Ó Tuama, S. 1955. ‘Cré na Cille agus Séadna’. Comhar. Feabhra. 8.
  21. Mac an tSaoi, M. 1953. ‘Cois Caoláire’, Comhar. Samhain. 19.
  22. Ó Flaithearta, L. 1949. ‘An Braon Broghach’, Comhar. Bealtaine. 30.
  23. Mac Aonghusa, C. 1949. ‘An Braon Broghach’, Comhar. Márta. 15.
  24. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 15, 22.
  25. Ó Tuama, S. 1953. ‘Scríbhneoir ionraic’, Feasta. Samhain. 13.
  26. Ó Ríordáin, S. ‘Máirtín Mór Ó Cadhain’, Scríobh 3. 114.
  27. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 30, 31.
  28. Mutran, M. (eag ) 2005. Seán Ó Faoláin’s letters to Brazil. Sao Paulo : Associacao Editorial Humanitas. 11.
  29. Mac Aonghusa, C. 1967. ‘An tSraith ar Lár’, Comhar. Nollaig. 26.
  30. Ó Cadhain, M. 1978. ‘Saothar an scríbhneora’. 80.
  31. Ó Ríordáin, S. ‘In Vacuo’, Irish Times 6/5/72. Luaite in S. Ó Cadhla, 1998. Cá bhfuil Éire? Guth an ghaisce i bprós Sheáin Uí Ríordáin. Baile Átha Cliath : An Clóchomhar. 76.
  32. Ó Ríordáin, S. ‘Máirtín Mór Ó Cadhain’, Scríobh 3. 112.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar, de Chumann Merriman, agus den iris Comhar (áit ar foilsíodh an aiste in eagráin 66(11), 7–9 agus 66(12), 43–46, 2006) as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Athchuairt ar an Duibheagán: An Eagna i Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain

Le Máire Ní Annracháin.

In Léachtaí Cholm Cille XXXVII a céadfhoilsíodh an t‑alt seo.

An eagna, a dúirt Job,1, An eagna, cá bhfuil sí le fáil, agus cá bhfuil teacht ar an tuiscint?2 Baineann an cheist le cúram bunúsach na daonnachta faoin rud is cóir a dhéanamh sa saol seo agus faoin áit a bhfuil slánú le fáil. Féachann traidisiúin chultúrtha le freagra a oibriú amach ar na ceisteanna seo, agus ní haon eisceacht é traidisiún na Gaeilge. Le simpliú agus b’fhéidir róshimpliú a dhéanamh air seo, bhí dhá chloch mhóra ar phaidrín traidisiúnta na Gaeilge: an laochas agus an Chríostaíocht. Ó am go chéile bhí an trí cloch ann, cloch an ghrá.

Níl aon amhras orm ach gur scríbhneoir é Máirtín Ó Cadhain a bhfuil ionad tuillte aige i measc scríbhneoirí na heagna. Tá sé áitithe ag léirmheastóirí áirithe gurb é an duibheagán domhan samhlaitheach an Chadhnaigh.3 Ní fheicim féin, áfach, gurb é an duibheagán an t‑aon tuiscint amháin a dtugann a shaothar fianaise di. Ina theannta sin, cé go bhfuil cuid mhaith den cheart acu siúd a leag méir ar an bhfadfhulaingt agus ar an ngáire dóite mar phríomhuirlisí ag a chuid carachtar le teacht slán, agus, i gcás an gháire, mar shólás dá léitheoirí, creidim go raibh uirlisí eile aige freisin ar mhaith liom díriú orthu sa bpaipéar seo. Tagraím go speisialta do na himpleachtaí a eascraíonn as a stádas mar ‘chainteoir dúchais’ de chuid na gcóras sin thuas, an Chríostaíocht agus an laochas, agus fiú amháin an grá. Chuir siad sin uile fráma samhlaitheach ar fáil dó chun an domhan a thuiscint. Ba ‘chainteoir dúchais’ é de chuid litríocht agus bhéaloideas na Gaeilge, agus cainteoir dúchais chomh maith céanna de chuid na Críostaíochta.

Thit sé mar chúram ar an gCadhnach (nó mar chrann, cá bhfios) gan a bheith traidisiúnta, ainneoin a ndúirt sé faoi féin gur as saol an bhéaloidis a fáisceadh é. Bhí sé nua-aimseartha, bhain sé leis an nua-aoiseachas, agus ní raibh aon rogha aige ach snámh ann agus a fhís mhorálta agus liteartha a oibriú amach ann. Má tá an féin-chomhfhios ar cheann de chomharthaí sóirt an nua-aoiseachais, fágann sé sin nach féidir le scríbhneoirí an lae inniu glacadh gan ceist leis na frámaí tagartha a fuaireadar le hoidhreacht mar chainteoirí dúchais. Dá bhrí sin, sa mhéid is go raibh sé le haon leas a bhaint as na traidisiúin a fuair sé le hoidhreacht, b’éigean dó, dá dheargainneoin féin, iad a athinsint, is cuma cé acu go comhfhiosach nó go neamhchomhfhiosach, is cuma cé acu chun teacht glan leo nó chun teacht salach orthu.

Tugtar ‘athscríobh na miotas’ air seo go minic, is cuma cén sort miotas a bhíonn i gceist, laochúil, Críostaí nó eile. Ar an gcuid is lú, baintear casadh as pearsa nó as scéal inaitheanta agus is iomaí crut is féidir a bheith ar an gcasadh sin — é ina leid, nó ina leagan rómánsúil nó íorónta, den bhunrud. Agus go rímhinic, is é an casadh is mó is spéis linn agus is mó a thugann brí don aiste nua.

É sin ráite, níl aon nuáil as cuimse ag baint leis an athinsint per se. I gcás na Críostaíochta agus an traidisiúin liteartha shaolta araon, tá an t‑athshaothrú ar siúl ar feadh na gcéadta bliain cheana féin. Gan ach dhá shampla a lua, cuimhním ar Cholm Cille, a bhfuil scéalta againn faoi as foinsí éagsúla ón luathlitríocht Laidine suas go dtí béaloideas an lae inniu agus, mutatis mutandis, cuimhním ar Fhionn Mac Cumhaill, nach bhfuair bás laistigh de scéal riamh agus nár tháinig deireadh leis mar phearsa a ghineann scéalta riamh. Anuas air sin, is cineál athinsinte ar an laochas atá sa Chríostaíocht. Tá fhios againn go bhfuil athinsint ar scéal an laoich sa Chríostaíocht féin, mar is léir ó na cosúlachtaí idir an bheathaisnéis laochúil agus beatha Chríost. Níl scoláirí ar fad ar aon intinn faoin gcor a chuir an Chríostaíocht sna córais a bhí ann roimpi, ná faoin mbealach is fearr leis an ngaol eatarthu a thuiscint. Déanann René Girard4 amach nach leagan eile fós den laochas atá ann, ach leagan a iompaíonn an bunscéal bunoscionn ar fad, go híorónta, sa chaoi gurb is iad malairt ghlan a chéile iad. Déanann Harold Bloom5 amach, ar an lámh eile, nach raibh sé de bhundhifear idir na sean-Ghiúdaigh agus na sean-Ghréagaigh ach go raibh muinín ag na Giúdaigh as Dia, a bhí ar a son, agus nach raibh aon mhuinín ag na Gréagaigh i rud ar bith ach ina neart féin, ná conradh acu le dia ar bith.

An Chríostaíocht

Má tá sé bailí féachaint ar an gCríostaíocht mar leagan droim ar ais den laochas dúchasach nó réamhchríostaí, tá sé chomh bailí céanna an léamh frithchríostaí a thuiscint mar chuid den dúchas. Tá seo fíor ní amháin go teoiriciúil, ach go stairiúil. Níl aon amhras ach go raibh an-chuid den fhilíocht dhiaga sa Ghaeilge ag dul siar go dtí an tús, agus an-chuid naomhsheanchais agus sceálta eile a mhórann cumhacht na Críostaíochta. Ceist eile is ea é cé chomh doimhin is a fréamhaíodh luachanna raidiceacha na Críostaíochta. An maiteaneas, meas ar an té a bhí lag, gan spéis a bheith agat i maoin an tsaoil: níl mórán fianaise orthu sin i litríocht na Gaeilge. Dá bhrí sin, má scrúdaímid litríocht chomhaimseartha na Gaeilge agus má thagaimid ar an gconclúid go bhfuil roinnt mhaith di nach dtugann fianaise don chineál luacha a shamhlófaí anois leis an gCríostaíocht, ní hin le rá gur casadh ollmhór i roth na litríochta ná i roth an chultúir é. Smaoinigh ar Chaoineadh Airt Uí Laoghaire, gan oiread na fríde den sólás Críostaí ag gabháil leis. Ní fheicim gur éirigh le hEibhlín Dubh (más í a chum) aon chreideamh in aon chor a bhaint amach i bhflúirseacht ná cineáltas na beatha, i múnla Críostaí ná neamhchríostaí, ach oiread le Merriman i gCúirt an Mheon-Oíche.

Is féidir, mar sin, féachaint ar an gCríostaíocht agus an laochas mar mhalairt ghlan a chéile, nó mar leaganacha (íorónta) dá chéile, agus ar aon nós tá nós na hathinste go smior sa traidisiún. Is léir go bhfuil na catagóirí ‘Críostaí’ agus ‘saolta’, agus ‘Críostaí’ agus ‘dúchas’, fite fuaite ina chéile, gan teorainn shoiléir eatarthu. Dá bhrí sin, nuair a scríobh Máirtín Ó Cadhain Cré na Cille d’fhéadfaí a rá go raibh sé ag leanúint traidisiúin áirithe de chuid litríocht na Gaeilge a d’fhéach ar an mbás mar thubaist gan leigheas. Sa mhéid is go raibh na mairbh ag caint, níorbh aon fhoinse sóláis é sin ach macalla de na scéalta iomadúla ina dtagann duine marbh ar ais mar thaibhse toisc go bhfuil uafás déanta aige nár maitheadh tríd an bhfaoistin agus é beo.

Ní lipéidí atá á lorg agam, ach rian na Críostaíochta. Ní fheicim aon deacracht le rian íorónta, a chasfadh a dtuigimid le Críostaíocht bunoscionn. An áit a bhfeicim an deacracht, nuair atá an rian chomh caolchúiseach sin go mbraithfeá go raibh an iomarca brú á chur agat ar théacsanna. Bíonn an chontúirt is mó ann, sílim, nuair a bhogtar an anailís amach as leaganacha de sheanscéalta atá so-aitheanta, i dtreo leaganacha nach bhfuil iontu ach leideanna, nó níos faide fós, i dtreo coincheapa.

Is é atá i gceist agam le coincheap anseo, rud gar go maith do ‘théama’, bunchloch nach scéal ná mótif ná pearsa inaitheanta í. Ainneoin an dainséir, pléifidh mé le péire acu, an t‑eolas agus an maiteanas.

Bhí ceist an eolais ag croílár scéal na titime sa Bhíobla, agus tá an t‑eolas ina bhunchloch i scéalta an Chadhnaigh. Níl aon ghanntanas samplaí. Cuimhnigh ar a mhinicí is a mhínítear an t‑olc i dtéarmaí an eolais, go háirithe i dtéarmaí teacht ar an eolas. Tá sé seo chomh forleathan sin gur deacair gan macalla scéal an ghairdín a chloisteáil, agus úll na haithne á ithe. Ó am go chéile bíonn sé seo nach mór follasach, cuirim i gcás sa scéal ‘An Seanfhear’6. Tagann pearsa an scéil chun tuisceana nua dó féin agus dá fhantasaíocht trí bheith ag caint le seanfhear a deir go bhfuil galar ina scornach, in úll na brád (Adam’s apple i mBéarla), ón uair gur caitheadh amach as gairdin álainn in oirthear domhain é. Airíonn sé píosa den úll a thug ainnir mhealltach dó greamaithe ina scornach, ach deir na dochtúirí nach bhfuil tada ann. Tuigeann an scéalaí gurb ionann ábhar a fhantasaíochta féin agus eachtra an tseanfhir: Ag spaisteoireacht faoi scáth na gcrann uaibhreach i ngáirdín oirthearach, le ainnir ba scéimhiúla ná an ghriansholas. Lámh ina hascaill agam. Na crainnte ag cromadh le meas…7.

Cé nach dtarlaíonn tada sa scéal, tuigeann an scéalaí ag an deireadh go bhfuil galar an tseanfhir air féin. Is ionann an galar agus féinaithne, agus ní aithníonn an saol mar ghalar é chor ar bith, ach mar ghnáthstaid daonna. B’fhéidir, fiú amháin, gurb é an seanfhear é féin, is é sin gur ionann an bheirt acu. An t‑aon rud a tharla i gcaitheamh an scéil, gur éist sé le clamhsán agus le scéal an tseanfhir agus tríd sin gur chuir sé aithne air féin mar dhuine smálta, tinn. Tá ionannú déanta idir an tinneas agus an daonnacht, agus is é an t‑eolas, nó an tuiscint, a athraíonn gach rud. Is é an tuiscint go bhfuil sé féin i gcomhchiontacht leis an seanfhear an t‑uafás a ‘tharlaíonn’ don chainteoir, agus ag deireadh an scéil tá an tinneas céanna air féin is a bhí ar an seanfhear. Tá macalla eile tríd síos freisin, ar shacraimint an Bhaistidh, ach é gan rath: nigh amach do chraos le huisce is salann adeir na dochtúirí uile.

Ní i gcónaí a bhíonn an galar a bhaineann le teacht ar an eolas chomh follasach sin. Tá sé ann i gcúla téarmaí sa scéal ‘I mBus Cathrach’8. Ní tharlaíonn tada ach go bhfuil taobh amháin de chomhrá gasúir lena mháthair ar an mbus le cloisteáil. Is é donas an scéil go dtagaimid ar an eolas faoin chúrsaí sa mbaile acu agus go dtuigimid faoin deireadh go bhfuil an pósadh briste ón oíche roimhe sin. Tá an t‑athair tar éis imeacht. Seo fíorbhlaiseadh d’úll na haithne, agus é ag teacht chugainn ar bhealach chomh suarach, trí muide ag cúléisteacht le taobh amháin de chomhrá a bhí ar siúl idir páiste agus a mháthair.

Sa scéal ‘Fios’9 féin, is é an t‑eolas breise atá ag duine amháin de na carachtair a scarann amach óna chomharsana é, agus a scoilteann aontacht an ghrúpa. Eolas é nach bhfuil sé sásta a roinnt, eolas a léiríonn agus a chruthaíonn an deighilt: Tá fhios agamsa é. Tá fhios agamsa go maith é arsa seisean arís de ghlór buacach údarásach: glór an fheasa.10 Agus tugtar an léitheoir isteach sa bhfáinne fí, mar a thaispeáin Declan Kiberd11, is cúléisteoirí iad na léitheoirí, a fhaigheann a gcuid eolais i ngan fhios.

Scéal é ‘Crosaire Iarannróid’12 faoi bheirt fhear meánaosta a chastar ar a chéile ar traein ag dul siar. Nuair a fheiceann siad bean mhéanaosta ag seasamh ag stáisiún áirithe, ag stáisiún na croise, míníonn duine amháin don duine eile go bhfuil aithne mhaith uirthi. Tagann sí le castáil le chuile traein i ngeall ar ghealltanas éadrom a thug fear óg eicint di na blianta ó shin nach stopfadh sé an uair sin ach go mbeadh sé roimpi an chéad lá eile. Arís, is é bunús an scéil gur eolas nua é seo don dara fear, eolas a mhíníonn dó gurbh é féin an fear óg sin fadó, agus gur eisean, dá bhrí sin, atá ‘ciontach’ nó ‘freagrach’ as saol na mná óige a chur ó mhaith. Ní fhaca mé ann ach bean a raibh sifín liath teagtha thrín a cuid gruaige, ag crosaire iarannróid lá aoibhinn samhra, lá den bheagán laethantaí ariamh a bhfaca mé an ceantar seo chois sáile ina bhuaile gheal ghréine.13 Go hachomair, cuimhníonn sé ar rud a tharla a raibh baint aige féin leis i bhfad siar agus tagann sé ar an eolas faoi seo trína chuimhne agus trí scéal na mná a chloisteáil san am i láthair. Seo, go deimhin, an duibheagán a luaim sa teideal, an dubhdoircheacht atá á samhlú leis an gCadhnach ó thus a shaothair.

Sílim go bhfuil rian na Críostaíochta le brath sna scéalta caolchúiseacha seo, nach bhfuil iontu ach leid, a bhfuil bunscéal na titime sa ghairdín chomh maolaithe iontu nach bhfuil fágtha ach coincheap an eolais a nochtann, le fíor-chorreisceacht, tubaistí is dochar. Uaireanta, áfach, bíonn an t‑eolas débhríoch, agus tugann sé seo muid ag cuid na scéalta is suaithinsí ar fad: ‘Ciumhais an Chriathraigh’14, ‘An Strainséara’15, Cré na Cille16. Ceist mhór amháin atá ina bunchloch ag ‘Ciumhais an Chriathraigh’: cén chaoi a n‑inseodh príomhcharachtar an scéil, Muiréad, a scéal don tsagart? Smaoiníonn sí siar ar imeachtaí na hoíche ar casadh fear óg uirthi ag bainis, phóg sé í trí thimpiste. Ba léir gur shuaitheadh iomlán di seo ina saol díograiseach, rófhreagrach, uaigneach ag stracadh leis an talamh. Sa deireadh, deir sí go raibh scéal aici anois, a scéal féin, chomh maith le scéal éinne eile, go bhféadfadh sí rud álainn a dhéanamh dá saol, agus fiú amháin amhrán a dhéanamh as. Go deimhin, tá sí ar bhruach an tslánaithe. Ag an bhfíordheireadh, áfach, tagann sí ar ais ag an tseancheist: cén chaoi a n‑inseodh sí seo, peaca seo na bainse a thug an oiread sin sóláis leis, don tsagart. Agus don chéad uair tríd an scéal, tá eolas cinnte aici: ní fhéadfadh sí é a inseacht don tsagart17.

Ní rachainnse chomh fada lena rá go bhfuil saoirse dheifinídeach aimsithe anseo aici, ná gur éirigh léi bagáiste na himní i dtaobh an tsagairt a ligean di ar fad, ach ní fheicim ach oiread go dtiteann sí siar ar fad san umar ina raibh sí ag an tús. Braithim débhríoch é: seans go bhfuil sí ar ais ag an tús, ach seans freisin gur tús nua é, gan é a inseacht don tsagart. Sa gcás seo, cé gur bocht bearnach an slánú é, ar a laghad tá an fhéidearthacht ann. Go híorónta, ag an deireadh tagann an t‑eolas chuici, ach ag an am céanna tá éiginnteacht ann faoi bhrí an eolais. Is í an éiginnteacht sin faoi bhrí an eolais, agus ní an t‑eolas cinnte ann féin, a osclaíonn suas féidearthacht an tslánaithe. (Gné eile de seo ar fad, ar ndóigh, is ea go mbaineann an slánú sin le cúl a thabhairt leis an eaglais, ach ní hé sin is ábhar dom anseo. An t‑eolas mar bhunchloch de chuid na Críostaíochta atá idir lámha agam, agus ní foras na heaglaise.)

Tarlaíonn rud cosúil leis seo sa scéal fada ‘An Strainséara’. Tá Nóra bhocht cráite tríd an scéal toisc gur rugadh a cúigear clainne marbh agus dá bhrí sin nár baisteadh iad. Tá sé ina ghéarchéim anseo ó tharla go bhfuil a fear, Micil, tar éis mac deirféar léise a thabhairt isteach ar an teallach le go bhfágfaí an talamh i lámha na muintire. Ag deireadh an scéil, tarlaíonn rud eicínt atá, arís, débhríoch, ainneoin go gcreideann Nóra féin, a dtugann an reacaire a smaointe dúinn tríd an stíl shaor indíreach, go bhfuil a bhfeiceann sí ag tarlú i ndáiríre. Feiceann sí an Mhaighdean Mhuire ag slánú a páistí agus ansin airíonn sí go bhfuil sí féin á slánú:

Thug an pictiúr amach i lár an tí, go ndearcadh é sa dorchadas…

B’fhíor é…

Bhí sciatháin na n‑aingeal ag foluain… Bhí brat Mhuire ag síneadh…

Ab bu búna! Ba shin iad iad… Micil Óg… Nóra…

Gháir na milliúin clog ‘Mac na hÓighe Slán’…

‘Sé do bheatha, a Mhuire…’18

Níl sé iomlán cinnte cén toradh a bhí air. Cé gur móide go bhfuil sí básaithe d’fhéadfadh sí a bheith tite i laige nó imithe as a meabhair. Ar aon nós is cinnte go bhfuil sí bailithe isteach in áit éigin eile. Tarlaíonn an scéal thar cupla lá san earrach — ón Déardaoin go dtí an Domhnach. Tá macalla soiléir de dheireadh seachtaine na Páise, ach an uair seo níl fhios againn an bhfuil aon aiséirí ann, nó i ndán di. Ar a laghad, fágann an éiginnteacht go bhfuil an deireadh oscailte. D’fhéadfadh slánú fiúntach a bheith ann di. Murab ionann agus ‘Ciumhais an Chriathraigh’, ní lasmuigh den eaglais ar fad a bhaineann suíomh an tslánaithe. Chomh maith leis an macalla de dheireadh na Cásca, is í an Mhaighdean Mhuire tobar pé slánú atá ann.

Glactar leis go coitianta gur leagan dubh dorcha den saol atá in Cré na Cille agus gur daoine mioscaiseacha, gangaideach iad muintir na cille, go háirithe Caitríona Pháidín féin. Glactar leis gur scéal é faoi thubaist i ndiaidh tubaiste, ach léimse na laethanta seo é mar leagan de scéal úll na haithne. Ní hé poll an duibheagáin amach is amach é áfach. Ní tharlaíonn tada tríd síos ach amháin bunscéal na beatha, is é sin, go bhfaigheann daoine bás. Tagann corp nua chun na cille ó am go chéile, ach níl aon tábhacht leo sin ach mar fhoinsí eolais don phríomhcharachtar Caitríona Pháidín. Thar aon rud eile, santaíonn sí an an t‑eolas agus dar léi is é an t‑eolas a shlánós í.

Le ceist, ag lorg eolais, a osclaíonn sí an leabhar: Ní mé an ar áit an phuint nó ar áit na cúig déag atá mé curtha?19 Is é sin, an bhfuil sí curtha san uaigh is daoire sa reilig, a chosnaíonn punt, nó sa dara cineál is fearr, a chosnaíonn cúig scilleacha déag. Tá an tríú cineál ann, uaigh na leathghine, agus ní shamhlódh sí go deo go gcuirfeadh a mac Páraic ina leithéid d’áit í. Dá mba í an tubaist amháin a bhí sa leabhar, bheifí ag súil gur measa an scéal ná rud ar bith a shamhlódh Caitríona, agus go bhfaigheadh sí amach tar éis an tsaoil gur in áit shuarach na leathgine a cuireadh í. Go deimhin ní mar sin atá: tá sí in áit na gcúig déag. Áit í seo nach bhfuil chomh maith le háit an phuint, ar ndóigh, ach ní hé an donas ar fad é. Agus níl ansin ach a thús. Bhí drochbhail ar Pháraic agus a chlann ar feadh scathaimh tar éis bhás Chaitríona, agus cheap sí gurbh í féin crann taca an teaghlaigh agus go raibh siad ag titim chun donais dá huireasa. Ach d’iompaigh rudaí chun bisigh. Tá seo milis agus searbh in éindí. Milis ann féin go bhfuil rath orthu, ach searbh sa mhéid is go dtuigeann muid gur i ngeall ar iad a bheith saor ó Chaitríona a tháinig an biseach.

Tá Caitríona gangaideach, cinnte, ach tá sí truamhéileach freisin. Tá croí mór aici i leith a mic agus a chlainne siúd. Má tá faltanas aici i gcaitheamh na mblianta lena deirfiúr Neil, a phós an té a raibh sí féin i ngrá leis, ar a laghad mhaith sí chuile shórt do bhean Pháraic nuair a rinne sise an beart in aghaidh Neil. Go hachomair, níl sí dubh ar fad fiú má tá sí dubh cuid mhaith.

Ag teacht ar ais ag ceist an eolais, feicim anois gur túisce a thagann Cré na Cille leis na scéalta atá débhríoch seachas leo siúd a fhéachann ar an eolas mar aicearra go hifreann. Faigheann sí amach nach bhfuil sí san áit is daoire, ach níl sí san áit is saoire. Faigheann sí amach nach raibh altóir mhaith airgid aici ag a sochraid, ach faigheann sí amach freisin gur fhág deirfiúr eile, Baba, ar a laghad cuid dá hairgead ag Páraic. An drochscéal faoi Mháirín óg, iníon Pháraic, a bheith caite amach as an gcoláiste, bréagnaítear é.

Agus más fíor-dhrochthréith í a cuid aineolais fúithi féin, í a bheith go hiomlán gan féinaithne agus féin-chomhfhiosachta, agus más é is measa faoi ná go nochtann sí a cuid drochthréithe eile ar fad gan iad a cheilt, fós, déanann an easpa féinaithne truamhéileach í freisin. Tá a cuid seifteanna chomh suarach agus éadóchasch sin. Tuigeann muid (arís, eolas) gurb é an grá cráite a mhill a saol, agus dá bhrí sin bíonn na léitheoirí chomh dona le chuile dhuine eile, ag ritheacht chun breithiúnais. Tagann muide, na léitheoirí, ar an eolas i gcaitheamh an scéil go raibh muid ag peacú, toisc go raibh muid ag caitheamh chlocha an bhreithiúnais le Caitríona. Agus foghlaimímid rud eile a d’fhéadfadh comhbhá a mhúscailt ionainn. Ba í an bhrisleach mhór i saol Chaitríona nach bhfuair sí Jeaic na Scolóige. Sin é a mhíníonn a saol, a mhíníonn móran chuile shórt a rinne sí. Grá cráite ar ollscála, grá cráite a mhill saol na mná, sin é scéal maorga Chaitríona. Go pointe áirithe, dar liom, cealaíonn sé sin an t‑olc i gcroí Chaitríona, agus músclaíonn sé comhbhá áirithe ionainn. Tá an t‑eolas, mar sin, áit éigin idir an mhaith agus an t‑olc.

Cad faoin eolas deiridh? An rún mór amháin a bhí fanta ina croí nuair a bhí diomua uirthi i dtaobh an uile rúin eile. Thar aon rud eile, bhí sí ag iarraidh crois de ghlaschloich an oileáin. Bhí go leor daoine eile á bhfáil. Bhí sí síoraí ag iarraidh a fháil amach a raibh aon chaint ar a ceann sise, an raibh sí réitithe nó ar a laghad ordaithe, agus ag an deireadh … níl sé soiléir. Nuair a chloiseann sí (agus muide) go bhfuil Neil ag ordú crois den ghlaschloich di féin, ní chuireann Caitríona aon cheist eile, ach déanann sí ráiteas cinnteachta: deir sí le Jeaic: Ní do ghlaschloich an Oileáin do chrois-sa ná mo chrois-sa20.

Conas é seo a léamh mar phíosa eolais? Cinnteacht gan bonn nó iomas luachmhar? Diomua, ag glacadh leis nach mbeidh an chrois aici a shantaigh sí? Lúcháir go bhfuil sí féin agus Jeaic aontaithe le chéile, sa riocht céanna, sa deireadh? Gur chuma faoin eolas, má tá a grá aici?

Níl sé soiléir. Ní fios cén stádas atá aige mar eolas, ach níos tábhachtaí, níl fhios againn brí mhothálach na bhfocal go cinnte, óir tá siad débhríoch. Ní tubaist ná trófaí é ach rud eicint idir eatarthu. Toisc go bhfuil an t‑eolas ann, ach nach bhfuil fhios againn cén chaoi lena léamh, fágtar muid, go híorónta, ar easpa eolais eile. Go híorónta, ní léir ar fad an tragóid nó coiméide é Cré na Cille. Más coiméide é ní i ngeall ar an ngreann é ach ar an ionchorprú. Bunchloch na coiméide é go n‑aontaítear daoine le chéile, malairt na tragóide, ina ndéantar duine a dhíbirt ar bhealach amháin nó a chéile as an bpobal. Bíodh is go bhfuil sé frith-instinneach againn gan an Cadhnach a léamh mar scríbhneoir thar a bheith dorcha, is féidir fós a áiteamh go bhfuil ionchorprú san iomaí ciall ar siúl sa leabhar. Ní amháin go gcuirtear na corpáin sa talamh, ach tá mar a bheadh an bheirt leannán (Caitríona agus Jeaic) a bhí scartha le fada, aontaithe le chéile arís. Cé go bhfuil an teacht le chéile sách searbh, mar sin féin tá lúcháir áirithe ar Chaitríona as a bheith in aice le Jeaic sa deireadh thiar, agus tá bunús maith traidisiúnta sa mbéaloideas a thacaíonn leis sin .i. na scéalta iomadúla faoi na leannáin a coinníodh ó chéile iad i gcaitheamh a saoil ach ar cuireadh in éineacht lena chéile ar deireadh iad.

Is dearcadh é seo atá an-fhada ón leagan den Chríostaíocht a bhí suas nuair a scríobh an Cadhnach Cré na Cille. Bhí an eaglais i mbarr a réime tar éis chaithréim na naoú haoise déag, agus ní raibh aon rian arbh fhiú trácht air den mbuama a bhí curtha ag tús an chéid ag Freud faoi nóisean na cinnteachta mar eiseamláir na fírinne. Is é sin le rá, dob é an t‑eolas cinnte sothomhaiste soiléir údarásach an fhírinne, agus ba í an fhírinne sin a thabharfadh i dtreo na saoirse tú. Má bhí eolas ag an eaglais, eolas an tslánaithe, sin malairt chrann na haithne in Genesis, ar nós gurbh é Críost ath-Adhamh agus an Mhaighdean Mhuire ath-Éabha, tugtha, sa dá chás, chun maithis.

Ní hin atá á rá ag an gCadhnach. Ina dhomhan siúd, is é an t‑eolas an titim, nó sin, ar an gcuid is fearr, pé slánú suarach atá le bheith ann is san éiginnteacht atá sé le fáil. Más san eolas atá an fabht, is san aineolas, nó san éiginnteacht atá pé dóchas ann atá le fáil. Feictear dom go bhfuil fo-sraith ina chuid scéalta a thugann le fios, ainneoin nach mbeidh gach rud i gceart ar fad, ar éigean a bheidh sé ina thubaist ghlan i gcónaí ach an oiread. Tá criticeas le brath ar an leabhar nach féidir liom a phlé anseo, agus a bhí, seans mhaith, neamh-chomhfhiosach ag an gCadhnach féin. Criticeas é ar an smaointeoireacht nua-aimseartha iar-Soillsithe, go mbeidh slánú le fáil san eolas cinnte.

Tá sé in am bogadh ar aghaidh chuig ceist an mhaiteanais. Luaigh mé cheana gur mhaith Caitríona Pháidín a cuid laigí do bhean a mic. Maiteanas a bhí ann, ceart go leor, ach leagan fíoríorónta. Chomh luath is a chuala sí gur bhuail bean a mic bob ar Neil, mhaith sí go leor dá raibh déanta aici. An maiteanas agus an t‑olc in éineacht. Ní deirim nár mhaiteanas é; ar a laghad ba shíocháin de chineál éigin é, nó leathmhaiteanas. Ba mhó de mhaiteanas é sin na an maiteanas a bhí in go leor scéalta eile, áfach. Tá muid ag caint anseo ar mhaiteanas praiticiúil réadúil, an croí crua nach n‑éireoidh go deo as an bhfaltanas. ‘Ceiliúradh an fhaltanais’ a thug Eoghan Ó hAnluain fadó ar an scéal ‘Fios’21. Smaoinigh freisin ar an mbean Méiní, sa sceál ‘Muintir na Croise’:

De chéimeanna spadánta a d’fhill Méiní chun an tí, ach ar a shon sin bhí a hintinn cho beo le spéor thoirní. Mara raibh grá ann b’fhéidir go raibh an díoltas ina mhothú cho daonna, cho shásúil, cho cumasach leis. Ba shin rud a thosaigh ag cur giodam aerach ina tromspaid de cholainn, rud eicint nach raibh Neilí in ann a bhaint di, ná eisean, ná mná an phobail. Ba mhothú é a d’fhéadfadh sí a oilíuint agus de réir mar a bhí dhá fheiceáil di, a d’fhéadfadh sí a bheith aici anseo ina seomra féin.22

Tá an rud céanna i gceist sa scéal ‘An tSraith ar Lár’:

Ba faltanas fós fearacht ariamh é scéal crua deacrach a shaoil le duine agus le dúil. Ba léar loinnir dhíbhirceach i súile a gceapfaí cúpla uair an chloig ó shoin go raibh a splanc ídithe.23

Má tá eagna le fáil anseo is cosúil go mbaineann sé le do namhaid a chloí.

Téann an Cadhnach i ngleic freisin le maiteanas de chineál níos meitifisiciúla. Tagraím anseo don chineál maiteanais atá ag brath ar údarás barántúil a bheith ann chun an t‑olc a mhaitheamh. Sainléiriú ar dhuibheagán scéalta Uí Chadhain é a leithéid d’údarás a bheith ar iarraidh. Is é ‘An Eochair’24 an sampla is soiléire. Seo an duine daonna, an té atá ag maireachtáil i ndomhan naimhdeach neamhthrócaireach. Is cinnte go ndéanfaidh sé faillí, mar sin é an nádúr daonna. Ní faillí mhorálta í go fiú, ach teip de bharr timpiste. Ar an drochuair, briseann an státseirbhíseach J. eochair an dorais san oifig fad is atá sé féin i mbun na hoifige agus a cheannasaí as baile. Níl an t‑údarás ag duine ar bith beo, polaiteoirí san áireamh, an doras a bhriseadh ina dhiaidh sin lena shaoradh, agus faigheann sé bás le tart i gcaitheamh an deireadh seachtaine. Aoir ar an státseirbhís atá ann, ar ndóigh, agus ar an bpairilis a deirtear a bhaineann léi. Chomh maith leis sin, insint mheafarach ar scéal na titime ó ghrásta atá ann, insint a bhaineann casadh íorónta as an mbunscéal. Tarlaíonn an tubaist agus faigheann an duine bás ní de bharr peaca (is é sin, ní de bharr an oilc mhorálta) ach de bharr an nádúir dhaonna, agus níl aon fhoinse údaráis ann chun ‘maiteanas’ ná leigheas a thabhairt. Agus tá an t‑iomlán áiféiseach: go bhfaigheadh duine bás toisc nach raibh sé d’údarás ag éinne an doras a leagan lena scaoileadh saor óna oifig, chomh háiféiseach céanna leis an domhan a leagfadh síos rialacha morálta gan foinse maiteanais. Seo an saol ina dhuibheagán, duibheagán an nádúir dhaonna.

An Laochas

Is beag nach leagan íorónta den laochas atá sa Chríostaíocht. Mar is eol dúinn, tá beathaisnéis Chríost bunaithe ar bheathaisnéis an laoich — an dá athair, na macghníomhartha, an tástáil, an bua agus sa deireadh an bás glórmhar — ach iad casta iomlán bunoscionn. Tá an athinsint ar ghníomhartha gaile Chú Chulainn, an riastradh san áireamh, léirmhínithe ag Gearóid Denvir i gcás an scéil ‘Gorta’25. Bhfuil carachtair eile ann a bhfuil blas an laoich orthu, más searbh féin an blas?

Tá fhios gurbh é an moladh bun agus barr an laochais. Moladh a dhéanamh ar an duine láidir aonair, ar a ghradam, ar a chumas míleata agus a ghaisce, ar a shaibhreas agus a fhéile, ar a ghaolta agus a dhathúlacht, a thionchar ar an domhan cruthaithe trí chomhbhá an dúlra. Bhíodh an t‑iomlán bunaithe ar fhann-chothromaíocht idir an duine agus dúlra, agus sa deireadh thiar tá sé bunaithe ar an tuiscint go bhfuil an duine i réim go dlisteanach. Tuigtear gur chun leasa an duine an córas seo, ar a laghad sa bhfadtéarma ach go minic sa ngearrthéarma freisin. Cloífidh an laoch do namhaid duit agus tabharfaidh sé aire go fial duit freisin.

Le teip chóras na ríthe agus na laochra agus le forás an daonlathais, tá sé spéisiúil a dhéanamh amach cén athinsint, nó cén casadh, is féidir a bhaint as clocha an laochais, ar clocha coirnéil iad san oiread sin den litríocht Ghaelach. Beag an baol go mbeadh aon sampla againn de laoch ar an sean-nós i scéal de chuid an Chadhnaigh.

Cleachtaítear trí fhéidearthacht go forleathan. A haon, gaisce a aithint san áit nach n‑aithnítí é — baill den chosmhuintir, abair, gan aon ghradam ach a chuireann gníomh i gcrích a éilíonn misneach. Sin é atá i gceist ag Somhairle Mac Gill‑Eain, cuirim i gcás, agus é ag ag trácht ar shaighdiúir anaithnid singil sa dán ‘Curaidhean’ (‘Gaiscígh’)26 nó arís an scéal ‘Gorta’ leis an gCadhnach; a dó, é a thabhairt amach as lámha an duine aonair agus é a shamhlú le pobal, ar nós mar a rinne Eoghan Ó Tuairisc ina chaoineadh ar phobal Hiroshima27; a trí, an dearcadh réaduchtaithe, é a chasadh go híorónta isteach ina mhalairt de cháilíocht: an mheatacht, abair, nó an foréigean gan bhrí. Is é an tríú rogha seo, dar liom, an rogha is coitianta ag an gCadhnach. Tá débhrí ag baint le ‘Gorta’ féin. Tá cás an té atá ag an dé deiridh ag iarradh an fata lofa deireanach a chrochadh aníos ón talamh, tá a chás chomh héigeantach sin gur deacair dom gan dhá ais-smaoineamh a bheith agam. Tá sé mínithe ag Denvir go bhfuil macalla soiléir Chú Chulainn ar an scéal, leis na tagairtí don riastradh, don bhadhbh 7rl, agus is cinnte go ndéarfaidh anchuid léitheoirí gur iontach an gaisce atá anseo ag pearsa an scéil, agus é le feiceáil ní i gcogadh mór caithréimeach, ach ag duine den chosmhuintir i ndeireadh na feide. Ach tá an dara ais-smaoineamh ann freisin, agus é níos íorónta, a thugann orainn a bheith in amhras faoi laochas an lae inniu. Ab shin a bhfuil ann? An bhfuil deireadh ré na laoch ann? An bhfuil an domhan tite chomh mór sin ó ré na laoch nach bhfuil aon chothromaíocht ann a thuilleadh idir duine agus dúlra? An é nach bhfuil ann ach domhan scanrúil, neamhchothaitheach, nach bhfágann spás ach don ghníomh is suaraí, agus é sin féin gan a bheith á chur i gcrích ar mhaithe leis an nglóir ach ar mhaithe le teacht slán ar éigean, gníomh ar son an té a dhéanann é agus ní ar son éinne eile, an fata lofa deireanach a chrapadh suas?

Tá mar a bheadh freagra íorónta eile ar an gceist ‘cad is laochas ann?’ sa scéal ‘Fuíoll’28. Cuirtear an fear báire i gcomparáid le Cú Chulainn arís, ach an uair seo léirítear é mar imreoir brúidiúil garbh, a chaithfeas teitheadh sa deireadh i ngeall ar an dochar atá déanta aige ar a chomhimreoirí agus a léirítear a chuid gaisce ar fad mar leithscéal chun drochíde a thabhairt do dhaoine eile.

A mhalairt de phearsa atá chugainn in J., príomhcharachtar ‘An Eochair’. An duine daonna, saor ó laincis Dé, agus céard tá ann? Meatachán. Go deimhin ní hé seo sárfhear Nietzsche. Bás anabaí truamhéileach, ní bás glórmhar an ghaisígh a bhíonn aige i ndomhan gan trócaire nach bhfuil sé in ann aige chor ar bith. Is mó go mór an fuinneamh agus an flosc a bhíonn ar a bhean, atá ar imeall na sochaí mar bhean tí, agus níl aon mheas aici féin ar J. bocht.

Mar a chéile, ar bhealach, N., príomhphearsa an scéil fhada ‘Fuíoll Fuine’29. An lá a bhásaigh a bhean, imíonn sé ar seachrán. Téann sé ag fálróid ar nós Ulysses, ainneoin go bhfuil corp a mhná agus a beirt deirfiúr ag fanacht leis sa mbaile. Faoin deireadh, casann sé le mairnéalach agus tá bealach nua aimsithe aige lena dhualgas a sheachaint. Ní laoch gaisciúil é, ach loiciméara, agus ní bhainfidh sé amach a bhaile go deo.

Ar an iomlán ní bhíonn tréithe gaisciúla ag pearsana an Chadhnaigh ar chor ar bith, ainneoin chomh híorónta is atá sé go bhfuil a shaothar breac le reitric na Fiannaíochta, mar a luann Gearóid Ó Tuathaigh in alt eile sa leabhar seo.

An Grá

Mheabhraigh mé i dtosach an ailt seo gur meán slánaithe ann féin é an grá rómánsúil (uaireanta) i litríocht an Iarthair. Ach oiread leis an gCríostaíocht agus an laochas, ar an iomlán is leagan cráite duibheagánach den ghrá a chruthaítear i scéalta Uí Chadhain. Tá leaganacha de chuid mhaith seánraí traidisiúnta grá ina shaothar, cuid acu íorónta go leor. Is deacair dom gan ‘Beirt Eile’30 a léamh mar insint nua-aimseartha ar an Chanson du malmarié / de la malmariée, amhrán an fhir nó na mná nach bhfuil sásta sa phósadh. Más i mbéal an fhir a bhíonn a leithéid d’amhrán, is iondúil gurb í an bhean chéile nach ndéanfaidh obair cheart a bhíonn á clamhsán aige; fear nach bhfuil sásamh collaí le fáil uaidh ábhar gearáin na mná, nó sin, drochíde á tabhairt aige di. Tá péire de na hábhair ghearáin ag Micil sa scéal seo: ní dhéanann a bhean obair ‘cheart’ mná, agus ní raibh aon chaidreamh collaí acu ó phós siad, rud a d’fhág é gan sac gan mac gan muirín. Roimhe sin, bhí athinsint ar an seanfhocal ‘Gan Murchadh gan Mánas’ sa scéal den ainm céanna in Idir Shúgradh is Dáiríre31, ach ní fheicim go bhfuil aon chasadh nua, íorónta ná eile, bainte aige as an seanscéal aige ann.

Is cinnte, áfach, go bhfuil íorónta de sheánra na haislinge ar an scéal ‘Aisling agus Aisling eile’. Teipeann ar an dá chineál aislinge, an aisling pholaitiúil agus an aisling ghrá, sa scéal seo. Nochtar aisling pholaitiúil nua na Gaeilge (an Ghaeilge ag slánú na tíre agus na staire) mar dhaille agus mar chruas croí. Nuair a thagann an scoláire ag foghlaim Gaeilge ó bhean Ghaeltachta níl sé in ann í a fheiceáil i gceart ar chor ar bith mar dhuine inti féin. Is cinnte nach spéirbhean dósan í. Agus más leagan íorónta í siúd d’Éirinn, bean atá ag fulaingt faoi bhraighdeanas brúidiúil, is cinnte nach aon leannán ná Mac Ceannaí di an scoláire, ach a mhalairt.

I bhformhór na scéalta, ní bhíonn aon rath ar an ngrá. I gcás ‘An Taoille Tuile’32, ní tuile atá ann i gcúrsaí grá, ach trá gan tuile. Is é an íoróin é (leagan íorónta de chomhbhá na dúlra, nach mór) gurb é tuile litriúil na farraige is mó a nochtann trá an ghrá, óir cuireann sé brú ar an mbean óg an fheamainn a bhailiú faoi bhrú in éineacht lena fear céile, agus iad ag obair i gcomhar leis na comharsana atá in ann ag an obair i bhfad níos fearr ná ise. Faoi dheireadh an scéil tuigeann sí go bhfuil dímheas ag a fear uirthi, agus go bhfuil an grá agus an tacaíocht ídithe faoi ualach na náire. Ní léir aon mhaiteanas ann; ábhar díomá an grá. Scéal cruthanta é faoin duibheagán. In ‘Ciumhais an Chriathraigh’, níorbh é an grá, ach an féinmheas agus a cruthaitheacht féin a shábháil Muiréad, mar a míníodh thuas, má bhí aon tsábháil ann. Feicimid an grá iompaithe ina fhaltanas in ‘Muintir na Croise’ agus ‘An tSraith ar Lár’; díomá agus bréagdhóchas toradh an ghrá in ‘Crosaire Iarannróid’; an grá iompaithe searbh ag Caitríona Pháidín in Cré na Cille, agus a saol, a pearsantacht agus compord a muintire curtha ó mhaith i ngeall air.

Conclúid

Ach fós féin, ní hé an duibheagán amháin, ná an teip ghlan, fuíoll na n‑iarrachtaí uile i dtreo aon cheann de na trí chóras luachanna: an Chríostaíocht, an laochas agus an grá. Cuid de na scéalta is áille agus is lonraí i saothar an Chadhnaigh, is faoi Chríost iad, agus gan aon bhlas íorónta orthu: ‘Rinneadh’33, scéal ionchollú Chríost agus ‘Rath’34, scéal an bhuachalla óig a insíonn scéal an fhíona ag bainis Chána.

Agus céard tá an léitheoir le baint, sa deireadh thiar, as Cré na Cille? Tá leigheas beag éigin i gcuid ar a laghad den eolas nua a fhaigheann Caitríona Pháidín: cloiseann sí go bhfuil a mac is clann a clainne ag déanamh go maith, fiú más de bharr í féin a bheith imithe as a mbealach é agus go bhfuil ar a laghad cuid d’uachta Bhaba faighte acu; thar aon rud eile, tá Jeaic curtha in éineacht léi in áit na gcúig déag, agus más in áit a phuint a chuirfear Neil, fágfaidh sé sin gur gaire í féin ná Neil dó go deo, fiú mura bhfuil sé sásta aon amhrán a chasadh di; gach seans nach bhfaighidh sí crois de ghlaschloich an oileáin, ach mar sin féin aontaíonn an easpa sin féin í le Jeaic: ‘ní de ghlaschloich an oileáin mo chrois-se ná do chrois-se’ a ráiteas deireanach leis, agus ráiteas deireanach an leabhair trí chéile. Tá síol an mhaiteanais ann mar a pléadh thuas, bíodh is gur síol beag searbh é, agus í sásta a cuid ‘laigí’ a mhaitheamh do bhean a mic nuair a ionsaíonn sí siúd Neil. Agus tá mír bheag bhídeach íorónta den ghrá féin, agus í chomh dílis sin istigh ina croí dá céadsearc, Jeaic, agus dá clann. I réimse eile ar fad, réimse is tábhachtaí dar liom ná an caidreamh idir na carachtair éagsúla, tugann an téacs cuireadh do na léitheoirí (nó mar sin a bhraitheann an léitheoir seo é ach go háirithe) a gangaid agus a síorfhaltanas a mhaitheamh do Chaitríona Pháidín féin, nó ar a laghad dul sa treo sin, trí ligean dóibh í a thuiscint mar dhuine a gortaíodh sa ghrá agus ar claochlaíodh lasair an ghrá inti ina lasair fhuatha. I mbeagán focal, is tríd an eolas a thugtar dúinn a thagaimid ar an tuiscint a ligeann dúinn olc a saoil a mhaitheamh di. Go deimhin, ní fheicim aon chúis nach n‑áireofaí Caitríona Pháidín ar bhanlaochra móra tragóideacha an ghrá i litríocht an domhain.

Lasmuigh ar fad de Cré na Cille, tá duine amháin de Mhicileachaí an Chadhnaigh a fhaigheann beatha nua ag an nóiméad deiridh tríd an ngrá in ‘An Beo is an Marbh’35. Fear óg — Micil Ionnarba (a chiallaíonn ‘deoraíocht’) — ábhar an scéil. Tagann sé isteach i dteach tórraimh gan aon mhuinín as féin ná as a chúlra. Bhí sé in éad leo siúd a raibh an chaint cheart fhaiseanta, na nósanna agus na scéalta cearta acu: na ‘buafhocail’, na ‘geisfhocail’. Faoi dheireadh an scéil, áfach, tá splanc dóchais agus grá ann de bharr a theagmhála le bean óg:

Bhí Micil Ionnarba ar thob imeacht. Rinne a shúil seachrán go dtí an leaba [áit a raibh an corp]. Ba léire anois sa smeara solais lae an dochtdhúna a bhí ar shúil a dhuine muintire… Scior a amharc anonn ar Mheaig. Ba chonna fre chéile a súil fhairsing sise…36

Níor chóir an iomarca a léamh isteach anseo. Níl ann ach go bhfuil correisceacht ann sa saothar, corrscéal a ligeann don ghrá pearsa scéil a shábháil ón duibheagán. Ar éigean, sa deireadh thiar, má tá aon scéal ag an gCadhnach faoin ngrá paiseanta, ach amháin, b’fhéidir, Caitríona Pháidín féin, agus is síorfhulaingt a fuair sise as, ní slánú. Seans go bhféadfaí ‘Ciumhais an Chriathraigh’ a chur san áireamh freisin, agus sa chás sin, is gaire é d’amhrán cráite an chailín óig, an chanson de jeune fille, ná aon rud eile. Ní hé an grá féin a shlánós Muiréad, ach a cumas féin ealaín a dhéanamh dá pian.

Agus sin an áit, dar liom, a bhfuil an mhíorúilt. Is cuma ar fad conas a tharlaíonn sé — tríd an gCríostaíocht, tríd an laochas nó tríd an ghrá — ach uaireanta, corruair, bíonn seans ag an mbeatha. Tá ciorcal na beatha go follasach in ‘An Beo agus an Críon’37. Beireann bean páiste san eileatram agus aithníonn an reacaire an eagna nuair a chuireann sé síos ar scread an pháiste mar seo: Screaidín óg a bhí cho haosta leis an gcine daoine: scread ba thúisce ná scread an bháis agus nach mbeadh aon bhás ann marach í38.

Tá an bheatha féin, is cosúil, lag ach do-chloíte i scéalta an Chadhnaigh, ainneoin a dhorcha is atá an saol a dhearann sé den chuid is mó. Níl aon laoch ann a chloífeas do namhaid; níl Dia ná comhluadar a mhaithfeas do laigí duit ar aon bhealach cuimsitheach. Ach brúchtann síol na beatha amach ó am go chéile tríd an ngrá, trí laochas an spioraid, nó trí leidí dóchasacha a thagann leis an gCríostaíocht. Corruair, go háirithe sna scéalta faoi Chríost agus é ina leanbh ag teacht ar an saol nó ina pháiste, bíonn sé lonrach, lasta. In áiteanna eile aithnítear gur ann don bheatha chomh maith leis an mbás. Ní hé an duibheagán an t‑aon rud amháin atá ann. Seo é, dar liom, fíoreagna an Chadhnaigh ar an gcuid is lú: go bhfuil an maith is an t‑olc do-scartha ó chéile, ar nós mar a thuigeann an-chuid d’ealaíontóirí an domhain. Níl rósanna á mbailiú, ach feictear dom, dá dhearg-ainneoin féin, nárbh é an duibheagán bun agus barr a scéil.

Nótaí

Noda

Saothair de chuid Mháirtín Uí Chadhain a luaitear san alt:

  • BB: An Braon Broghach, Baile Atha Cliath [1948] 1968.
  • CC: Cois Caoláire, Baile Átha Cliath 1953.
  • CNC: Cré na Cille, Baile Átha Cliath [1949] 1970.
  • ISD: Idir Shúgradh is Dáiríre, Baile Átha Cliath [1939] 1975.
  • SL: An tSraith ar Lár, Baile Átha Cliath 1967.
  • ST: An tSraith dhá Tógáil, Baile Átha Cliath 1970.
  • STG: An tSraith Tógtha, Baile Átha Cliath 1977.

Tagairtí

  1. Leabhar Job 28:12.
  2. Leanaim an t‑iniúchadh ar an eagna a rinne Harold Bloom ina leabhar Where Shall Wisdom Be Found?. New York, 2004.
  3. Féach, cuirim i gcás, Breandán Ó Doibhlin, ‘An tSraith ar Lár’ Inniu, 1967, 1 Nollaig: Má tá an lionndubh ar chúl an leabhair is é an gáire is mó a bheas ar bhéal an léitheora, nó R. O’H. ‘Do na Gaeilgeoirí’ Irish Independent, 1953, 14 Samhain: [tá] an taobh dorcha duairc den saol á léiriú — fiú sna scéalta grin, tá iarracht den macabre ag baint leo. Nó arís Flann Mac an tSaoir, ‘Mairtín Ó Chadhin’ Comhar 1953, Bealtaine: Ma tá an bás, an meath, an díoscaoileadh go huileláithreach i saothar Mháirtín Uí Chadhain is de bhrí go bhfuil siad uileláithreach i saol tuaithe na tíre seo é. Dúirt Éogan Ó hAnluain in ‘Léargas Doilíosach: Gnéithe Áirithe de Ghearrscéalaíocht Mháirtín Uí Chadhain’, Comhar 1971, D.Fómh., gur thochail [Ó Cadhain] faoi chraiceann an tsaoil le teacht ar fhórsaí an dochair agus na díobhála… Bhí luí ar leith ag a shamhlaíocht le réanna dorcha duaibhseacha na beatha….
  4. Féach, mar shampla, The Scapegoat, Baltimore 1986 [1982 as Fraincis, Le bouc émissaire].
  5. Féach Where Shall Wisdom Be Found?.
  6. CC 64–72.
  7. CC 71.
  8. ST 118–143.
  9. CC 26–35.
  10. CC 35.
  11. ‘Meon na Ciontachta’, in Irisleabhar Mhá Nuad 1972.
  12. SL 32–40.
  13. SL 40.
  14. CC 36–63.
  15. CC 136–208.
  16. CNC.
  17. CC 63.
  18. CC 206–207.
  19. CNC 1.
  20. CNC 364.
  21. Ó hAnluain, E. ‘Léargas Doilíosach…’.
  22. STG 57.
  23. SL 48.
  24. SL 203–260.
  25. Denvir, G. Cadhan Aonair: Scríbhinní Liteartha Mháirtín Uí Chadhain. Baile Atha Cliath 1987.
  26. ‘Fear beag truagh le gruaidhean pluiceach / …aodann guireanach guntlachd ann   / còmhdach an spiorad bu tréine’ as O Choille gu Bearradh/ From Wood to Ridge London, 208.
  27. Féach ‘Aifreann na Marbh’ in Lux Æterna, Baile Átha Cliath 1964.
  28. ST 101–117.
  29. ST 144–260.
  30. SL 97–110.
  31. ISD 153–164.
  32. BB 35–50.
  33. ST 11–15.
  34. ST 48–64.
  35. SL 125–142.
  36. SL 142.
  37. SL 111–124.
  38. SL 124.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus don fhoilsitheoir as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.