Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

An Cadhnach

Le Liam Mac Cóil.

Tugadh an léacht seo ag Scoil Gheimhridh Chumann Merriman i 2006, mar chuid den siompósiam den teideal céanna.

Ní cuimhin liomsa an áit a raibh mé nuair a fuair Johh F. Kennedy, bás; ní cuimhin liom an áit a raibh mé nuair a fuair Éamon de Valéra bás. Ach is cuimhin liom go maith an áit a raibh mé nuair a chuala mé go raibh Máirtín Ó Cadhain básaithe.

Tús rang maidine Breatnaise a bhí ann, sa chéad bhliain i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath; triúr nó ceathrar dínn i seomra beag i mbloc nua na n‑ealaíon i mBelfield, ag fanacht ar an Ollamh Proinsias Mac Cana; boird dhorcha, fuinneoga leathana le frámaí dorcha miotail, dallóga veinéiseacha, b’fhéidir. Ní cuimhin liom aon ghrian sa seomra. Tháinig an tOllamh isteach agus chuaigh chuig an deasc ag barr an ranga. Bhí cailín fionn dathúil, is cuimhin liom, ina seasamh gar don deasc. Labhair sí leis an Ollamh: Ar chuala tú faoi Mháirtín? ar sise.

Sílim gurb é úsáid an ainm dhílis a chuaigh i gcion orm; ar an nós Gaelach, gan sloinne: Máirtín. Agus sin le cion agus le trua. Bhí mise, mar Bhleá Cliathach ó theaghlach Béarla, lasmuigh de sin uile — lasmuigh den chomhrá, lasmuigh den saol Gaelach ar chuid é an comhrá de, lasmuigh den chomhluadar comhthuisceana sin a bhí cruinnithe timpeall ar an gCadhanach anois agus é ar shlí na fírinne.

Ina orlaí trí bhrón oibiachtúil an lae sin, tríd an duairceas Gaelach sin a leanann bás an duine mhóir, go háirithe duine a sheas an fód ar son na Gaeilge féin agus a bhí fós ag saothrú ar a son, bhí rud eile, brón beag leithleasach de mo chuid féin: go raibh mé ródhéanach; go raibh an seó thart; go raibh mise i mo philibín eitre i ndeireadh an fhómhair, casta isteach i dteach seo na Gaeilge, agus féach, an choinneal ba mhó a rinne solas don teach sin, múchta.

Airím go beo nach mise is ceart a bheith anseo ar chor ar bith ar maidin ag labhairt faoin gCadhanach. Is le fada a airím an easpa aithne sin ar an gCadhanach ina éalaing de shaghas éigin orm. Fabht é, nó éasc, i measc na bhfabhtanna iomadúla eile a airím ionam féin mar scríbhneoir.

Ach thug Cumann Merriman cuireadh dom agus táim fíorbhuíoch daoibh. Is pribhléid é labhairt ag an Scoil Gheimhridh; labhairt ag an Scoil Gheimhridh faoi Mháirtín Ó Cadhain is rómhór an onóir é. B’fhéidir, má tá ciall ar bith le mé a bheith anseo ar maidin, gurb é seo é: gur féidir liomsa seasamh ar son — agus go cinnte ní thar a gceann, ach ar son — na ndaoine sin cosúil liom féin, nach raibh sé d’ádh orthu aithne a chur ar Mháirtín Ó Cadhain.

Ní féidir an Cadhanach ná a chuid scríbhinní ná a chuid gníomhartha a chuimsiú ná a bheachtú go hiomlán. Deacair dréim leis an muir mór mar a dúirt file éigin uair éigin faoi mhuintir Néill. Ní dhéanfaidh mise aon iarracht. Mar a chéile le beathaisnéis, mar a chéile le stair, ní mór peirspictíocht. Agus déanann an pheisptictíocht rogha. Ní bheidh sa mhéid seo agamsa inniu ach roinnt imprisean, iarracht ó pheirspictíocht phearsanta freagairt don teideal diamhair sin, “An Cadhanach”.

Gabhlánach an focal a d’úsáid Breandán Ó hEithir; ní bhfaighfinn é a shárú. Duine casta. Agus duine mór. Ab é toisc gur duine mór é an Cadhanach go mbreathnaíonn sé casta dúinn. Nó ab é go bhfuilimid ag breathnú air le gloine méadaithe a cháile féin agus go bhfeicimid na castaíochtaí ar fad ann go soiléir anois mar a bheadh braon fola faoi mhicreascóp. Ní hé a chasta a bhí sé nó a ghabhlánaí an príomhrud, dar liom, ach gur dhuine mór é.

Tugaim duine mór ar an gCadhanach ar thrí chúis: sa chéad áit, toisc na tréithe pearsanta a bhí aige; sa dara háit toisc an chuma íocónach nó eiseamláireach, geall leis, a bhí ar a shaol; agus sa tríú háit, toisc gur scríbhneoir iontach é, duine de na scríbhneoirí Éireannacha ba mhó san fhichiú aois, scríbhneoir Gaeilge a bhfuil stádas idirnáisiúnta aige. Pléifidh mé, chomh maith is is féidir liom, an trí ghné sin den Chadhanach.

Na tréithe

Dar liom go raibh ceithre thréith phearsanta nó phearsantachta ag an gCadhanach a rinne duine mór de, b’fhéidir cúig cinn. (Níl anseo ach mo thuairimí féin; mar a chéile le chuile shórt eile dá ndeirim anseo, tá sé thar a bheith triaileach. Is iomaí uair agus an chaint seo á réiteach agam go raibh ráiteas cruinn foirmithe agam faoin gCadhanach agus ansin gur léigh mé rud éigin a dúirt sé nó léigh mé faoi rud éigin a rinne sé agus bréagnaíodh mo ráiteas. Ní raibh an Cadhanach féin i gcónaí de réir a chéile. Dúirt sé rudaí difriúla ag amanta difriúla.)

Na tréithe móra pearsanta a chuirim i gcás, is iad seo iad: Misneach, Éirim intinne, Ionraiceas, agus Dílseacht. Agus b’fhéidir an cúigiú ceann Dúthracht nó Díocas. Acrainm atá ann ar aon chuma a litríonn an focal, “méid”. Má chuireann muid an ceithre nó an cúig shuáilce chlasaiceacha sin le tréithe suntasacha eile a bhí ag an gCadhanach, mar an greann, an nádúr, cumas labhartha, cumas múinteoireachta, cumas scríbhneoireachta, oscailteacht, cantal, deisbhéalaíocht, drisíneacht, mífhoighid — iad sin agus é a bheith fáiscthe as an traidisiún ársa Gaelach sin a raibh sé mar oidhre air — agus ar bhraith sé é féin mar oidhre air — tá coimpléacs nó cumasc as an gcoitiantacht againn. Ní hamháin mór ach casta chomh maith. Ní hamháin casta ach mór chomh maith.

Chuir na tréithe suntasacha seo ar chumas an Chadhanaigh na gnéithe ba thábhachtaí ina shaol gníomhaíochta agus ina shaol litríochta a bhrú go bun an angair, go himeall na fulaingte geall leis, go teorainn na hurlabhra, fiú amháin.
B’fhéidir gurbh fhearr don Chadhanach féin é dá nglacfadh sé stuaim; bheadh saol níos suaimhní aige, b’fhéidir, dá n‑éisteodh sé beagán. Níl a fhios agam. Ní hin a rinne sé. Agus ba é Ard-Chomhairle Óglaigh Éireann, Campa Géibhinn an Churraigh, Ráth Cairn, Misneach, Ollúnacht i gColáiste na Tríonóide (Ollúnacht a chuaigh ar fheachtas toghchánaíochta ar son Pheadair Mhic an Iomaire, i 1969), agus corpas dochreidte litríochta a thoradh. Bhí an Cadhanach mór mar bhí méid ann.

An saol íocónach

Nuair a cheanglaímid na tréithe móra sin leis an saol a chaith sé feicimid an duine eiseamláireach, íocónach. Ba ghníomhaí teanga agus poblachtach é an Cadhanach i rith a shaoil fhásta, geall leis, trodaire ar son na teanga, agus an rud iontach sin, scríbhneoir leanúnach. Bhí sé polaitiúil ar an gcaoi chéanna a raibh Eochaidh Ó hEoghasa polaitiúil, nó Pádraigín Haicéad, nó Dáibhí Ó Bruadair, nó Aogán Ó Raithille. Duine de na seanfhilí a bhí ann. Níor strainséartha leis “Fúbún fúibh”, nó “Múscail do mhisneach a Bhanbha”, nó fiú “Céad buí le Dia i ndiaidh an anfa” le Dáibhí Ó Bruadair, é ag fáiltiú roimh theacht Shéamais II i gcoróin mar a d’fháiltigh an Cadhanach roimh fhógairt na Poblachta i 1949. Léann Uí Eoghasa, Soilbhreas agus Searbhas Uí Bhruadair, Uabhar Uí Raithille, bhí siad uile ag an gCadhanach.

Ach ó thaobh na polaitíochta sa chiall chúng de, bain an Cadhanach le traidisiún réasúnta óg: an poblachtachas sin ar chuir Liam Ó Maolruanaidh tús leis thart ar 1898. Gaeilgeoir óg as Baile Átha Cliath, ba ea Ó Maolruanaidh, agus ball den IRB, Bráithreachas Poblachtach na hÉireann. Ba é siúd an chéad duine go bhfios dom a rinne ionannú idir cás na Gaeilge, Éire Ghaelach — an Irish speaking Ireland – agus Éire shaor, Éire neamhspleách — an Phoblacht.1 Chuir Ó Maolruanaidh aidhmeanna an phoblachtachais agus athréimniú na Gaeilge le chéile in aon sintéis pholaitiúil amháin.

Ba chur i gcás é. Níorbh é sin a bhí i gceist ag Conradh an Gaeilge — a d’fhan glan ar pholaitiocht ach polaitíocht na teanga féin — ná, ar an taobh eile, ag an IRB nach bhfaca mórán maitheasa sa Ghaeilge. Má bhí tábhacht le Gaeilge dar leis an IRB, ba mar ghléas earcaíochta é, nó mar ábhar scoile: díreach an ról a tugadh di i bpolasaí Shinn Féin i 1904.

Ach shoilsigh Ó Maolruanaidh an bóthar i dtreo 1916, mar a dúirt Brian Ó hUiginn, agus ar an mbealach, rinne an IRB gabháil ar Chonradh na Gaeilge, i 1915. Ar an gcaoi sin a cuireadh tús leis an leagan amach poblachtach ar thiomnaigh an Cadhanach é féin dó ó bhí sé ina fhear óg agus ar fhan sé dílis dó, bealach amháin nó bealach eile, go dtí deireadh a shaoil.

Agus seo é, dar liom, an íoróin ghránna a bhfuil cuid nach beag de chrá croí an Chadhanaigh lonnaithe ann: ó 1915 i leith tá an Ghaeilge ag géilleadh do Phoblachtachas an Bhéarla agus do Phoblacht an Bhéarla. Tharla sé i bhForógra na Cásca mar a shonraigh an Cadhanach féin. Agus tá sé ag tarlú inniu féin, mar shampla, sa chaoi a bhfuil Foras na Gaeilge — a bhfuil foclóireacht, téarmaíocht, téacsleabhair, foilsitheoireacht, agus cuid mhór d’infreastruchtúr na Gaeilge scríofa ag brath air — coillte agus sportha ag leibhéal os cionn leibhéil de mhaorlathas breithnithe agus athbhreithnithe. Agus cén fáth? Toisc gur theastaigh institiúid trasteorann ón bPoblacht. (Mar scríbhneoir táim thíos go mór leis mar níl córas ceart ann le mo chuid leabhar a chur sna siopaí. Ní taise do leabhair Mháirtín Uí Chadhain é — míniú beag eile a laghad an phobail léitheoireachta seans).

Mura bhfuil muinín ag an bPoblacht asainn-ne, pobal na Gaeilge, abraíodh sí sin. Má tá, tugtar an an fiche milliún dár bhForas gan ceangal na gcúig gcaol a bheith air — ceangail nach bhfuil ar an gcuid is mó mór d’fhorais is d’institiúidí an Bhéarla.

Eascraíonn cuid mhaith d’fhadhbúlacht an Chadhanaigh as an míréiteach sin. Dála fear eile a chreid i dteagasc Tone, san ionraiceas, agus sa neamhspleáchas intinne, an scríbhneoir, Hubert Butler, ní raibh aon ghéilleadh ag an gCadhanach don choimpléacs Gaelach Caitliceach Rómhánach. Ba phoblachtach ceart fíníneach é.

Agus sin é an fáth a raibh saol an Chadhanaigh íocónach agus eiseamláireach. Ba phoblachtach déanta é a d’fhulaing campa géibhinn agus go leor splaíontaíochta eile ar son na poblachta — ach san am céanna, b’fhear Gaeltachta é — Gael, go simplí — agus míle, dhá mhíle bliain, de theanga agus de chultúr ar iompar aige. Ba phoblachtach é a chonaic go raibh níos lú agus níos lú daoine ag labhairt a theanga féin mar gháth-theanga laethúil; is ea, agus go raibh dar leis, an pobal — is é an focal céanna é is atá san fhocal, poblacht — an pobal dar díobh é ag imeacht as.

Tá an scéal fós amhlaidh, mar a shonraigh Príomh-Fheidhmeannach Údarás na Gaeltachta, Pádraig Ó hAoláin, le déanaí. Más é Ráth Cairn an t‑aon Ghaeltacht i 2002 a chuir le líon na gcainteoirí Gaeilge ann, céard deir sé sin faoi na Gaeltachtaí eile?

Ar an gcaoi sin is mó go mór d’íocón é an Cadhanach domsa, ná Liam Ó Maolruanaidh, ná an Piarsach féin, fear nach dtuigim, ná an Gaeilgeoir lách eile úd a shínigh Forógra Béarla na Poblachta, Éamonn Ceannt. Somhairle Mac Gilleathain an t‑aon scríbhneoir Gaeilge eile a ritheann a ainm liom a raibh an stádas íocónach céanna aige. Ritheann Thomas Mann liom sa Ghearmáinis.

An scríbhneoir

Scríbneoirí go smior na gcnámh ba ea an bheirt sin. Creidim gurbh ea an Cadhanach freisin. Cinnte mar a dúirt Seán Ó Tuairisc le déanaí, níorbh aon pholaiteoir é. Tá aithne againn ar fad ar na daoine ciúine éifeachtacha sin a fhulaingíonn brácáil na gcoistí agus a chuireann rudaí i gcrích. Níor dhuine acu sin an Cadhanach. Féach, mar shampla, an chaoi ar fhreagair sé don Pháipéar Bán cáiliúil úd: Tá pléascán agam anseo, a dúirt sé le Breandán Ó hEithir. Seo é báire na fola.

Tugaigí faoi deara na meafair mhíleata, na meafair chogaíochta. Is ea más ea; ach ní aithním aon straitéis chogaíochta ann; ní aithním, ná ginearál airm gan trácht ar an gcoisteoir éifeachtach. Ní aithním ach an scríbhneoir. An scríbhneoir ionraic paiseanta a ndealaíonn a cheird amach é ó chaidreamh daoine eile — is ea, a dúirt Niall Ó Dónaill faoi, bheifeá mór leis ar feadh tamaill agus ansin tharlódh rud éigin.

Seo é an scríbhneoir a dtugann a shamhlaíocht an cumas gránna seo dó: go bhfeiceann sé rudaí i dtéarmaí absalóideacha, go drámatúil, ar bealach dosheachanta. Agus níl aon mhodh ná aon scil aige leis na léirstiní iontacha absalóideacha sin a chur ag obair ach le focail amháin: focail atá chomh contúirteach céanna le piléir agus le pléascáin, is chomh scriostach céanna in amannta.

Sin fáth amháin nach n‑aontaím beag ná mór leis na meafair bhitheolaíocha, na meafair mheitreolaíocha, na meafair mhíleata, fiú, a raibh an Cadhanach chomh ceanúil sin orthu. Tá siad docharach: cuireann siad na mothúcháin ag obair san áit ba cheart an réasún a bheith agus baineann siad dár n‑éífeacht dá réir.

Ach tuigim go maith do na daoine a bhíonn á n‑úsáid. Tá cuma na fáideoireachta agus na fáistine ar an rud uile — seanscil eile de chuid na bhfilí fadó — Iaramáia seachas, Isáiá.

Baineann sin lena chuid neamhfhicsin go háirithe, na haistí, na léirmheasanna, na litreacha, na hailt, na paimfléid, na haighneachtaí. Céard faoin bhficsean idir ghearrscéalta agus úrscéalta? Ní dhéanfaidh mé anois ach cúpla cur chuige a chur faoi bhur mbráid agus ansin tabharfaidh mé freagairt bheag léitheoireachta de mo chuid féin daoibh.

Go prionsabálta, mar chriticeoir, déarfainn gur cheart dúinn an scríbhneoireacht — agus an Cadhanach mar ealaíontóir — a dheighilt ó chinntíochtaí a bheatha. Is é sin, ag leanúint Roland Barthes dom, deirim nach ceart an bheatha a úsáid mar fhoinsi brí na litríochta. Más féidir linn Diarmaid de Faoite a dheighilt ó phearsa Phádraig Uí Chonaire ar an stáitse, tuige nach féidir linn Ó Cadhain an t‑ealaíontóir a dheighilt ó Mháirtín Ó Cadhain an polaiteoir, an poblachtach, an pubeolaí, an pobaleolaí, an piardálaí, an póteolaí, an plaiteolaí, nó eile.

Fáth amháin nach n‑éiríonn linn an deighilt a dhéanamh, go mbíonn an chuma ar an scéal go minic, dála an fhile Béarla, Byron, go sáraíonn an Cadhanach é — go bhfuil sé rómhór. Tá bealach thart air sin agus seo é an dara cur chuige a chuirfinn faoi bhur mbráid: an saol a chur mar théacs leis an saothar; a ndeirtear faoin gCadhanach a chur mar aguisín lenar scríobh sé féin. If its Irish you want, Mr. De Valera, you’ll have to ring before five o’clock. É sin mar chuid den téacs.

Nó b’fhéidir gurbh fhearr le cuid agaibh cur chuige ceart rómansaíoch. Más ea cuirim iomhá an fhealsaimh Soren Kierkegaad sa chéad chaibidil de Enten Eller faoi bhur mbráid; cur síos ard-rómánsaíoch ar an bhfile atá ann. Tá an file á chéasadh istigh i mbolg tairbh práis a gcuirtear tine leis. Éalaíonn screadanna an fhile amach trí pholláiri an tairbh práis ach toisc go bhfuil giolcaí iontu cuirtear cruth an cheoil ar na screadanna. Seasann daoine thart ag éisteacht leis an gceol binn ag teacht amach as an tarbh agus ní chloiseann siad an caoineadh istigh. Coinnigh ort, a deir siad leis an bhfile. Tá sé go hálainn. Ní deacair an Cadhanach a shamhlú á chéasadh i mbolg tarbh an chórais mhídhaonna agus muide ag seasamh thart ag déanamh iontais dá stíl is dá chumas Gaeilge. Ní thagaim leis sin ar fad. Sílim go bhfuil bealaí eile le filíocht a scríobh.

Ach is cinnte, déarfá, go raibh rud éigin ag dó na geirbe ag an gCadhanach sna caogaidí agus sna seascaidí; an t‑éigeart, an cur i gcéill agus cás na Gaeilge sa Ghaeltacht is dócha. Cén fáth eile a bhí le binb chráite cuid mhaith den saothar neamhfhicseanach? Le casadh a bhaint as a fhocail féin, theastódh bolg láidir le cuid acu a léamh.

Ní gá gur rud maith é bolg láidir i gcúrsaí litríochta, bíodh is go seasfadh sé go maith do dhuine i gcúrsaí polaitíochta. Níl goile láidir agamsa i láthair na huaire, ceal máilín an domlais, is dóigh liom. Bíonn orm taibléidí beaga Zoton a thógáil ó am go chéile le nach mbeadh aigéad an bhoilg ag ionsaí líneáil an bhoilg; rud a tharlaíonn nuair a chuirtear an t‑aidreinilín ag obair: tréigeann an fhuil an bolg agus déanann go sciobtha ar an inchinn réidh le haghaidh na freagartha primitíví: teitheadh nó troid.

Ag léamh an léirmheasa ar an Treallán dom, nó b’fhéidir gurb é Do na Fíréin é, d’airigh mé sileadh beag aidreinilín, d’airigh mé an domlas ag oibriú in íochtar mo bhoilg, mhothaigh gur gearr go mbeinn sáinnithe idir troid agus teitheadh — cé throidfinn, cá dteithfinn? Ní raibh ach réiteach amháin air. Chríochnaigh mé an léirmheas go sciobtha, leag mé uaim an leabhar, agus chuaigh mé suas staighre le Zoton a fháil — an chéad cheann ab éigean dom a thógáil le seachtain.

Is ar an ábhar céanna sin ab éigeann dom Barbed Wire a leagan uaim nuair a tháinig sé amach i dtosach. Bhí teorainn leis an méid staire, leis an méid croiméalachais, agus leis an méid scaiteolaíochta a bhí uaim ag an am.

Ach oíche amháin le deireanas, thug mé faoi arís. Dhoirt mé amach taoscán maith fuisce — Grenore — tá sé le moladh — shuigh mé síos, agus thosaigh mé ag an tús. Bhí réamhrá Chathail Uí Áinle léite agam, mar sin thuig mé anois rud nár thuig mé ar dtús, gur colúin faisin a bhí sa leabhar: os cionn cúig chéad leathanach de cholúin faisin, agus iad scríofa — má b’fhianaise na focail dheireanacha — ag Mahomet Páidín Dhúda. Go maith. Lean mé orm, go mall réidh, ag súil le taitneamh a bhaint as uaireanta deireanacha na hoíche roimh dhul a chodladh dom. Faoin dara leathanach bhí mé ag gáirí os ard; faoin tríú leathanach — agus seo é an rud iontach — bhraith mé go raibh duine ag labhairt liom. Qui parle? B’fhéidir gurb é an Cadhanach é. Ach más ea níor le glór garg é nó le glór searúsach. Ní hea, bhí an glór seo ag labhairt go héadrom, le spraoi, le cion fiú. Jouisance. Pléisiúr na léitheoireachta. Nuair a chonaic mé ainm mo sheanchomrádaí oibre, Séamas Ó Dúgáin, sa téacs, bhí a fhios agam cá raibh mé. Neafais a thugadh muid air seo sa Ghúm. Agus ba é seo Taj Mahal na neafaise. An bhféadfadh sé go raibh mé ag léamh an leabhair ab áiféisí i litríocht na hEorpa. Dála an scéil, ní raibh deoir ar bith den fhuisce blasta fós agam.

Ina fhianaise sin, b’fhéidir gur tráthúil an comóradh seo. B’fhéidir go gcaithfimid dul siar ar shaothar scríofa an Chadhanaigh as an nua ar fad, agus réabhlóid bheag léitheoireachta a chur i bhfeidhm air. Mar a chaithfimid a dhéanamh sa pholaitíocht, freisin, b’fhéidir, agus dul siar go dtí obair bhunaidh chéad leathanta an Chonartha: Irish above politics.

Ní dhéarfaidh mé tada faoi sin, ach déarfaidh mé an méid seo. B’fhéidir i ndeireadh a shaoil gur thug an Cadhanach leid dúinn faoi na hathruithe bunúsacha a chaithfimid a dhéanamh inár ndearcadh. D’fhéadfadh sé go bhfuil leagan nua den phoblachtas ag teastáil, mar shampla, nó gan leagan ar bith. Mar a dúirt an Cadhanach faoi féin sa chomhthéacs céanna agus é ag caint faoin bPoblachtachas sa Churrach: When the ideology did not suit he had to cut it off.2

B’fhéidir go bhfuil treoir san Acht Teanga dúinn. Braithim dá mbeadh sé ag an gCadhanach go n-úsáidfeadh sé é. Níl a fhios agam. Ach úsáidimisne é — ar mhaithe le cearta, ar mhaithe le fostaíocht, agus ar mhaithe le haitheantas dúinn féin agus dá bhfuil ar siúl againn: aitheantas don phobal sin is muide.

Ná ceapaimis go gcaithimis aithris a dhéanamh ar an gCadhanach. Déanaimis ár gcuid féin de. Mar scríbhneoir níor bhrath mise riamh gur cheart dom aithris a dhéanamh air, gur ní é a rachach ar fónamh do mo chuid scríbhneoireachta é go ndéanfainn iarracht aithris a dhéanamh air. Má tá dualgas orainn — agus nílim ag rá go bhfuil — ach má tá, is dualgas é a bheith éifeachtach agus dilis dúinn féin. A bheith éifeachtach ar son na teanga sin a raibh an Cadhanach féin ag fónamh di: an Ghaeilge mar ghnáththeanga laethúil ag pobal aitheanta. Agus a bheith dílis dúinn féin mar bhaill den chomhluadar iontach oirearc ársa sin. An comhthionól fuinniúil sin ar fuinneadh agus ar fáisceadh an Cadhanach as agus arb é ár gcomhthionól féin chomh maith é.

Nótaí

  1. William Rooney (Fear na Muinntire) ‘The Limitations of the Language Movement’ in Prose Writings (Baile Átha Cliath agus Port Láirge: M.H. Gill & Son, Ltd., [1909]) lch 242.
  2. Aindrias Ó Cathasaigh Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain 1905–1970 (Baile Átha Cliath: Coiscéim, 2002) lch 246.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus de Chumann Merriman as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ailt ⁊ Aistí Material in English

Máirtín Ó Cadhain — The Man on the Stamp

By Mae Leonard.

In this 2008 piece for RTÉ Radio 1’s Sunday Miscellany, Mae recalled Dublin in the late sixties — and a fascinating figure whom she did not identify until forty years later.

Everything in Dublin was new and exciting to me back then — having moved from the confining walls of Limerick to, as we called it, ‘the big smoke’. It was 1968 and I was looking at the world through the rose-tinted spectacles of a newlywed.

Dublin that September was a comfortable city at night. There were girls in daring mini skirts, there were street photographers and there was Cabaret at the Chariot Inn in Ranelagh with Buachaill ón Éirne himself, Breandán Ó Dúill, and the ballad group We 4 with Susanne Murphy. I loved the thrill of a late-night horror film at the cinema on Saturday nights and buying Sunday newspapers on the way back to the flat.

Another treat was a pint in Dawson’s Pub in Rathmines — a place to relax and, as a couple, we would sit and plan or meet friends. There were others of like mind there also and the two men who sat at the counter on tall stools were there for the same purpose. The difference was, they conversed in Irish with the blas of native speakers. I was fascinated listening to them. Fascinated by one of them in particular. The man with the spectacles and the tightly cut iron-grey hair. This man had a peculiar way of enunciating words and delivering them rapidly like the pik-pik-pik of a startled blackbird. I never knew his name but his fluency and command of Irish was spectacular.

My schoolbook Irish hadn’t brought me to this level of expertise. My ear was attuned to the soft, rounded tones of Munster Irish but this was something else — this was harsh — as harsh as the landscape of Connemara.

I leaned forward to catch snatches of the conversation — it was difficult — but I managed to understand a few bits and pieces. One evening the two were discussing the recent invasion of Prague by the Russians and what might happen to Alexander Dubček. Another time, it was about the American presidential election and Nixon came in for a roasting. Soon, I found that I could follow the conversation a little better and heard them discuss the dangers of the Fosbury Flop — the head-first jump introduced at the Mexico Olympics that year. And the discussion became quite heated on the protest by the clenched fist salutes of the American Black Power athletes.

Our own discussion was a lot more mundane — mostly about the house we were about to buy and our move out of Dublin to the country. I never knew who that glorious Irish speaker was. I doubt if anyone in Dawson’s Pub, Rathmines, in 1968 knew either. He was just part of the scene.

I bought some postage stamps the other day and there he was — the gaeilgeoir — looking at me just as I remember him. But I didn’t know him. I didn’t know of his political activities or of his internment in the Curragh military prison during the Second World War. Neither did I know that he is universally acknowledged as a pioneer of Irish-language modernism. There are books — in particular Cré na Cille — a tale of the dead in a graveyard talking to each other, which was translated into several languages — and he wrote short stories too.

We bade goodbye to Rathmines in September 1969 ignorant of the fact that he was a professor of Irish at Trinity College. Neither did we know that he had passed away the following year. I look at his face on my postage stamp and I tell the man in the post office: I remember him; I remember that man — Máirtín Ó Cadhain.

Iontaobhas Uí Chadhain is grateful to the author for her kind permission to publish this piece here.

Categories
Ailt ⁊ Aistí Material in English

Máirtín Ó Cadhain — No Ordinary Man

Le Declan Kiberd.

Published, under the title No Ordinary Man, in Irish Examiner, Wednesday
15th February, 2006 (p 16).

Once when Irish writer Máirtin Ó Cadhain went to Croke Park to watch the Galway team, a wag in the stands shouted: “There goes Cré na Cille!” as he made his way to his seat. It was the kind of recognition of which most writers only dream. Yet the classic book in Irish which gave rise to that wisecrack went out of print some years after Ó Cadhain’s death in 1970 and was reissued only in 1996.

Ó Cadhain was a man of contradictions — born into a poor family in An Cnocán Glas a century ago but ending his days as a resident of Dublin’s southside; a passionate advocate for Irish who nonetheless made savage criticisms of Gaeltacht summer schools in a column called ‘Irish Colleges: Big Business’; an erstwhile IRA man who became a Fellow of Trinity College, Dublin. He was a socialist who had no compunction about appearing at the Oireachtas in a dinner jacket, because nothing is too good for the revolutionary classes.

As an agitator for the Irish language, he favoured direct methods — going so far as to picket the home of a government minister. Puritanical Gaels derided him as a ‘Joycean smutmonger’ but he had a satirical turn of phrase, referring to one rather tall, thin Fianna Fáiler as síne fada na Gaeilge.

At Trinity, he amused his students, in 1966, by setting them a three-hour exam essay which asked them to construct a dialogue between Admiral Nelson and the republican who blew his likeness off his column in spring of that year. Two years later, when a cult of Chairman Mao of China flourished among student radicals in his department, he mischievously set them another three-hour exam, in which they had to translate into Irish an English version of Mao’s talk on culture at the Yenan Forum. It wasn’t easy to find phrases for such terms as comprador bourgeois lackeys and running dogs of capitalism — and he chuckled at the discomfiture of the students.

Ó Cadhain was pugnacious but also thoughtful. During his internment in the Curragh Camp in the period of World War Two, it was often said that there were three factions among the republican prisoners — the pro-Germans, the pro-British, and Mairtin Ó Cadhain. He taught himself many languages while incarcerated; and he once told me that the hardest day of his life was that of his release from captivity, when he had to face the bleakness of freedom and relearn social skills.

Cré na Cille (1949) is set in a graveyard, where the corpses gossip incessantly about one another and about life in their village above the ground. There are 10 ‘interludes’ or chapters; in each a newly-dead person is buried and arrives bearing news of all that is happening above. Often, the babblers seek to over-ride one another’s voices, traducing neighbours and friends with a furious impartiality. This is not the idealised western peasantry to be found in the texts of Patrick Pearse: rather the book answers a need, first voiced by WB Yeats, for a work in which the people would be shown up in all their naked hideousness. It is realist rather than revivalist.

But the savagery of Cré na Cille is redeemed by an even deeper sense of fun and by a willingness to see the ludicrous side of people’s aspirations. The central character, Caitríona Pháidin, is buried in a 15-shilling plot but yearns for re-burial in a more genteel guinea grave. The talkers boast of the number of priests (or motor cars) attending their funerals, or that their burial was reported in two newspapers. All are in the grip of measúlacht — killed (quite literally) with respectability, a vice which Ó Cadhain abhorred.

Tormented by the slowness of time, these buried folk seek relief in talk and story. When Jeaic na Scolóige, an old love-interest of Caitríona, is buried nearby, her spirits are raised. Others, newly-buried, tell tales of the infidelity of beloved partners above ground who have found new loves when old ones died. A French wartime pilot, who crash-landed in Connemara, adds a new voice (and language) to the babble. The result is one of the very greatest classics of Irish writing, a work fit to be set alongside Joyce’s Ulysses or the writings of Samuel Beckett.

Scholars are still arguing about the possible sources for the central conceit of Cré na Cille. Perhaps the experience of prolonged internment — of being effectively dead to the outside world — was the main inspiration behind the book. Ó Cadhain had read Gogol’s Dead Souls while studying Russian in the Curragh, so that may also be an element in the formula.

One source that hasn’t been considered is Joyce’s own masterpiece, Ulysses. In its sixth chapter, Leopold Bloom visits Glasnevin cemetery for the funeral of Paddy Dignam. Many of the jokes anticipate those voiced in Cré na Cille, not least the question of how each person will gather his bones and guts back together on the Day of Judgement. Bloom ponders whether the dead really know that they are dead at all; and he wonders, does the news go about whenever a fresh one is let down? There, in a nutshell, may be the basic formula for Ó Cadhain’s text.

It may be that the talking corpses were Ó Cadhain’s metaphor for the state of the Irish language, considered dead by many but still marvellously truculent. After all, he knew better than most that Ireland’s is a funerary culture, in which death has long been a sound career move. The Irish, he sensed, were uneasy in their treatment of life, but absolutely inspired when it came to dealing with death.

As far back as 1601, the poets or filí (who had once been paid well to lament dead chieftains and fallen warriors) discovered a new theme in asserting the communal death of Gaelic tradition, after the collapse at the Battle of Kinsale. But they did so in lines of such — throbbing vitality as to belie their very message.

Ever since, the Irish language and culture have been repeatedly pronounced dead, only to revive and return from a near-death experience in some newer guise.

Ó Cadhain must have known that his great book of death was really a proof that the Irish language was fully recovering its literary life.

In the same year of its publication, another great Irishman whose centenary we also celebrate this year, Samuel Beckett, was writing the following lines at the climax to Waiting For Godot: “All the dead voices… They make a noise like wings… To have lived is not enough for them… They have to talk about it.”

Some would say that current debates concerning compulsory or voluntary Irish are not really about how we save it but about who owns the corpse.

Ó Cadhain’s example suggests, however, that the corpse, just like that of Finnegan in the famous song about the wake, keeps on rising to make one more speech. And as long as that happens, Irish will remain very much with us as part of what we are.

Declan Kiberd is Professor of Anglo-trish Literature at UCD and author of The Irish Writer and the World (Cambridge University Press, 2005). He was a student of Máirtín Ó Cadhain at Trinity College from 1969–1970.

Iontaobhas Uí Chadhain is very grateful to the author and the publisher, Irish Examiner, for their permission to publish this article here.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Máirtín Mór Ó Cadhain: Tríonóideach

Le Cathal Ó Háinle.

Foilsithe in Bliainiris 6. Eag. Ruairí Ó hUiginn agus Liam Mac Cóil, Carbad, 2006, lgh. 9–42.

  • AG: As an nGéibheann: Litreacha chuig Tomás Bairéad (Sáirséal agus Dill, 1973).
  • GO: De ghlaschloich an oileáin: Beatha agus Saothar Mháirtín Uí Chadhain (An tSiúr Bosco Costigan i gcomhar le Seán Ó Curraoin, Cló Iar-Chonnacht, 1987).
  • PBPB: Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (An Clóchomhar Tta., 1969).
  • ST: Ag samhlú troda: Máirtín Ó Cadhain, 1905–1970 (Aindrias Ó Cathasaigh, Coiscéim, 2002).

Díreach faoi bhun cúig bliana déag, achar sách gearr, a chaith Máirtín Ó Cadhain ina bhall foirne de Scoil na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide. Ceapadh ina léachtóir é i mí Eanáir, 1956, tráth a raibh sé leathchéad bliain d’aois agus d’fhan sé sa ghrád sin go dtí 1967, nuair a d’éirigh Dáithí Ó hUaithne as Ollúnacht na Gaeilge. Chuir Máirtín isteach ar an gcathaoir, ach níor ceapadh sa phost sin é. Ina áit sin ceapadh ina Chomh-Ollamh agus ina Cheann Roinne é. Ceapadh in Ollúnacht na Gaeilge é i 1969 agus toghadh ina Chomhalta é an bhliain dár gcionn. Bhásaigh sé i mí Dheireadh Fómhair na bliana sin, 1970.

Ní nochtann an cuntas gearr sin a éadóiche, mhisniúla, thuisceanaí a bhí sé ó Ollscoil Átha Cliath Máirtín Ó Cadhain a cheapadh ar a foireann acadúil, ná a thábhachtaí a bhí sé do Mháirtín féin ar shlite éagsúla gur ceapadh é.

Bhí roinnt cúiseanna ar dhóigh go ndiúltódh maorlathas na Tríonóide an Cadhanach a cheapadh ina léachtóir. Seachas a dhintiúir mar bhunmhúinteoir bunscoile, ní raibh cáilíocht acadúil tríú leibhéal ar bith aige, fiú na bunchéime; agus is beag taighde acadúil a bhí foilsithe aige. Bhí an leathchéad slán aige agus é ag cur isteach ar an léachtóireacht, ach ní raibh post tríú leibhéal ar bith aige go dtí sin. Bhí sé tar éis a bheith ina bhall den I.R.A., briseadh as a phost mar phríomhoide bunscoile i gContae na Gaillimhe é i ngeall air sin, agus cuireadh i bpríosún é i mbeairic Chnoc an Arbhair agus i gcampa géibhinn an Churraigh sa tréimhse 1939 go dtí 1944. Os a choinne sin thall bhí aitheantas forleathan bainte amach aige mar phríomhscríbhneoir próis Gaeilge na linne.

Bhí sé sin ar fad ar eolas ag maorlathas na Tríonóide, agus ní foláir a admháil nach mór an gean a bheadh ag Tríonóid na gcaogaidí ar phoblachtánachas an Chadhanaigh, faoi mar nach raibh glacadh aici níos túisce sa chéad le ‘a man called Pearse’. Dá gceapfadh an Tríonóid go raibh a phoblachtánachas chomh domlasta sin is nárbh fhéidir é a cheapadh dá bharr, d’fhéadfadh sí ligean uirthi go héasca gurb iad a aois, a easpa taithí acadúla agus dintiúr acadúil ba chion siocair leis an eiteach a thabhairt dó. Dá dtogródh sí neamhshuim a dhéanamh dá phoblachtánachas, d’fhéadfadh sí go hionraic diúltú é a cheapadh i ngeall ar a aois, a easpa taithí acadúla agus dintiúr acadúil. Ba mhór an chreidiúint don Tríonóid gur dhún sí a súil ar na driseacha cosáin ar fad agus gur chinn sí an Cadhanach a cheapadh ina léachtóir; thuill sí di féin mórbhuíochas an Chadhanaigh agus meas na ndaoine go léir ar mhór acu an Ghaeilge agus litríocht na Gaeilge.

Is mian liom scéal Mháirtín Uí Chadhain a insint ar shlí a dhéanfaidh fianaise lena thábhachtaí don Chadhanach féin agus don Ghaeilge is dá litríocht a bhí cinneadh sin Choláiste na Tríonóide, ar dá bharr a fuair Máirtín tearmann sa saol acadúil a chuaigh go mór chun tairbhe dó.

Rugadh Máirtín Ó Cadhain ar an gCnocán Glas, taobh thiar den Spidéal i gConamara, Contae na Gaillimhe, ar an gceathrú lá d’Eanáir, 1906. Tá éiginnteacht áirithe i dtaobh a dháta breithe, ach, tar éis scrúdú cúramach a dhéanamh ar an bhfianaise, creidim gurb é an dáta atá luaite agam an dáta ceart. Tá a fhios agam go bhfuil daoine nach n‑aontódh liom, ach ní theastaíonn uaim dul i bhfad scéil leis sin anseo. Ba iad Seán Ó Cadhain agus Bríd Ní Chonfhaola a thuismitheoirí, agus, den triúr páistí déag a rugadh dóibh, ba é Máirtín an chéad duine a mhair. Feirmeoir nach raibh aige ach gabhaltas beag de thalamh bocht ab ea Seán Ó Cadhain agus fearacht bhunáite a chomharsan chaith sé a shaol ag coraíocht leis an talamh agus leis an bhfarraige ag iarraidh an snáth a choinneáil faoina fhiacail féin agus faoi fhiacla a mhná is a muirín. Ag brath ar neart a ghéag féin a bhí sé le slí bheatha a bhaint as an talamh agus as an bhfarraige, agus nuair a bhí Máirtín ina pháiste, ní foláir nó gurbh fhada le Seán go mbeadh an mac ba shine aige in ann lámh chúnaimh a thabhairt dó leis an gcrua-obair laethúil. Níor mhór dó Máirtín a chur ar scoil i dtosach, ar ndóigh, agus thosaigh seisean ag freastal ar Scoil Náisiúnta na mBuachaillí sa Spidéal i Meitheamh na bliana 1911. Bhí fear darbh ainm Éamon Ó Gógáin ina chúntóir agus ina dhiaidh sin ina phríomhoide sa scoil sin, agus thug seisean faoi deara a chliste a bhí Máirtín agus chuaigh ag áitiú ar a athair ligean dó leanacht dá chuid scolaíochta nuair a bhí sé tar éis an gnáthchúrsa a chur isteach. Dhiúltaigh Seán, ach lean an Gógánach den tathaint agus ar deireadh thiar ghéill Seán. Bhí córas na ‘monatóireachta’ nó an phrintíseacht múinteoireachta ann an uair sin mar bhealach mar mhalairt ar an meánscolaíocht le daoine óga a ullmhú le dul isteach sna coláistí oiliúna múinteoirí agus ceapadh Máirtín ina mhonatóir faoin nGógánach. Ghnóthaigh sé Scoláireacht an Rí sa bhliain 1923, ach bhí sé ró-óg le dul isteach i gcoláiste oiliúna. Lean sé air ina mhonatóir an bhliain dár gcionn, ghnóthaigh Scoláireacht an Rí arís sa bhliain 1924, agus mí Mheán Fómhair na bliana sin chuaigh sé isteach i gColáiste Phádraig, Droim Chonrach, Baile Átha Cliath.

Is cosúil nár tharraing Máirtín mórán airde air féin le linn an dá bhliain a chaith sé ina mhac léinn i gColáiste Phádraig, nó gur bhain sé ceann cúrsa amach, mí Iúil 1926. Ba chuimhin le comhghleacaí dá chuid é mar fhear óg ciúin a bhí tugtha don léann, nár ghlac aon pháirt i gcúrsaí spóirt an Choláiste, ach a chaith bunáite a chuid saorama ag léamh.1

Níos deireanaí ina shaol, fear ab ea Máirtín a bhí sách cuthail agus nach raibh ar a shuaimhneas i gcomhluadar daoine nach raibh aithne mhaith aige orthu nó a raibh mór is fiú ag baint leo.2

B’fhéidir gurb í an chuthaileacht sin ba chúis leis an gclaonadh ann fanacht ar leataobh óna chomh-mhic léinn. Murab ionann agus ógánaigh Gaeltachta eile a chuaigh ar mheánscoil Galltachta agus a fuair taithí ar an mBéarla agus iad fós i dtús na ndéaga, níor fhág Máirtín an Ghaeltacht go dtí go ndeachaigh sé isteach i gColáiste Phádraig i ndeireadh a dhéaga. Más amhlaidh nach raibh muinín go leor aige as a chuid Béarla dá bharr sin, d’fhágfadh sé sin seachantach é freisin.3

Ach an spéis a bhí aige i leabhair agus sa litríocht, ní sop ar bith in áit scuab an chaidrimh shóisialta a bhí inti.

Ba bheag de mhaoin an tsaoil a bhí ag muintir Mháirtín agus ní hé an oiread sin den oideachas foirmeálta a bhí faighte acu ach oiread; go deimhin bhí na seandaoine neamhliteartha sa Ghaeilge, a dteanga dhúchais, agus ní raibh ach bunlitearthacht acu sa Bhéarla, teanga nach raibh ach lagchumas labhartha acu inti. Ach ní raibh siad neamhliteartha i ndáiríre. Bhí saibhreas ollmhór i litríocht bhéil na Gaeilge, agus bhí an t‑uafás béaloidis ag muintir Mháirtín, go háirithe a athair agus a uncail, Máirtín Beag Ó Cadhain. Scéalaithe oilte ab ea iad. Bhí a meon agus a samhlaíocht á mbeoú ag an mbéaloideas agus bhí friotal a gcuid cainte á shaibhriú aige. Ba é an scéal céanna ag Máirtín é ón uair ar fhoghlaim sé na scéalta úd le linn a óige. Ach ba shuntasach an rud a rinne Máirtín nuair nach raibh sé ach ocht mbliana d’aois: thug sé faoi scéal Fiannaíochta a scríobh i gcóipleabhar. Is cosúil gur theastaigh uaidh nach é amháin go mbeadh an béaloideas á sheachadadh ó bhéal, ach go mbeadh sé á chur ar phár chomh maith. Ar aon chaoi, is cosúil go raibh dúil sa scríobh ag Máirtín agus é fós in aois na hóige, mura raibh i gceist ach scéal béaloideasa a bhreacadh síos, agus is dóigh faoin am ar tháinig sé chomh fada le Droim Chonrach go raibh an dúil seo ag cur faobhair ar a dhúil sna leabhair a raibh leorsholáthar díobh ar fáil dó anois den chéad uair. Ní ag léamh amháin a bhí sé, ach ag scríobh freisin: faoi dheireadh na bliana 1926 foilsíodh an chéad scéal uaidh ar An Stoc (Samhain, Nollaig, 1926, Eanáir 1927).

Tar éis cúpla tréimhse ghearr a chaitheamh ag teagasc i scoileanna ar oileáin Chonamara agus i nGaillimh, ceapadh é i 1927 ina phríomhoide i gCamas, Conamara, áit ar fhan sé nó gur aistrigh sé go dtí An Carn Mór i 1932. Le linn dó a bheith i gCamas, foilsíodh trí scéal eile dá chuid, agus thosaigh sé ag bailiú agus ag foilsiú béaloidis freisin: foilsíodh ceithre mhír ghearra uaidh ar An Stoc i 1928, ’30 (dhá aiste) agus ’31, agus i 1930, ’33, ’35 agus ’36 foilsíodh ceithre bhailiúchán thábhachtacha d’ábhar óna cheantar dúchais ar Béaloideas, iris An Chumainn le Béaloideas Éireann. Chomh maith leis sin chuaigh sé ag obair don Ghúm, rannóg foilsitheoireachta na Roinne Oideachais, agus tar éis píosa trialach a chur faoi bhráid eagarthóirí an Ghúim, thug sé faoi Ghaeilge a chur ar an úrscéal Sally Kavanagh le Charles J. Kickham. Níor éirigh leis réimeanna Gaeilge a chruthú a d’fhreagródh go sásúil do réimeanna Béarla an bhunsaothair, agus chaith sé tamall sách corrach ag cur agus ag cúiteamh faoi seo leis an nGúm.4

Foilsíodh an t‑aistriúchán sa bhliain 1932.

Liostáil sé san IRA freisin agus ceapadh é ina oifigeach ceannais ar an gcomplacht áitiúil; agus i 1930 toghadh ina chathaoirleach é ar chraobh Iar-Chonnacht den Irish National Teachers’ Organisation. Lean sé air ag plé le cúrsaí poblachtánachais tar éis dó aistriú go dtí An Carn Mór; bhunaigh craobh de Chonradh na Gaeilge ansiúd agus in am agus i dtráth toghadh é ina bhall de Choiste Gnó an Chonartha; agus bhí sé an-ghníomhach san eagraíocht Muinntear na Gaedhealtachta, ar chuidigh sé lena bunú sa bhliain 1934 chun troid ar son chearta mhuintir na Gaeltachta. Ar an gcaoi sin bhí an Cadhanach ag fáil taithí ar a bheith ag obair in eagraíochtaí agus bhí sé ag tosú ar ghníomhaíocht agus ar agóid ar son cúiseanna ar chreid sé go paiseanta iontu agus a leanfadh sé air ag troid ar a son an chuid eile dá shaol.

Ní córas teoiriciúil a bhí i bpoblachtánachas Mháirtín Uí Chadhain. Bhí fealsúnacht aige a raibh sé neamhleithscéalach faoi agus ar chuir sé friotal uirthi sách minic. Chreid sé go daingean sa chineál Éireann a bhí leagtha amach i bhForógra na Cásca 1916, dar leis. Ach ar deireadh thiar is ar chúiseanna a bhí fite go dlúth faoi inneach a shaoil féin a bhí a chuid poblachtánachais bunaithe, faoi mar a mhínigh sé i 1960 nuair a dúirt sé: Tá a fhios agam céard a thug san IRA mé féin. Ba chall troid le mo mhuintir, boicht na tuaithe, a fhuascailt.5

Chomh maith leis sin, thuig sé gur ghá troid ar son na Gaeilge, teanga stairiúil an náisiúin Ghaelaigh, teanga a mhuintire féin i nGaeltacht Chois Fharraige, a theanga dhúchais féin, an teanga a ndéanfadh sé an oiread sin lena saibhriú, agus an teanga ar tríthi is gléine a d’fhéadfadh sé toradh a shamhlaíochta a nochtadh. Chreid an Cadhanach nach mairfeadh an Ghaeilge i bhfad eile mura ndéanfaí tréaniarracht len í a tharrtháil. Níl sé deacair a thuiscint a mhéad a ghoill sé air a fhios a bheith aige, mar a dúirt sé i 1969, go raibh sé ag scríobh i dteanga arb é a cosúlacht go [mbeadh] sí básaithe roimhe féin.6

Is cinnte gur ghlac an Cadhanach le tuiscint idéalach den náisiún Gaelach, ach bhí a chreideamh agus a ghníomhartha préamhaithe sa ghá a thuig sé a bhí ann troid ar son leas sóisialta a mhuintire féin agus ar son bhuanú agus fheabhsú a dteanga arb í a theanga féin í.

Is dá bharr sin, más ea, a chuaigh sé i mbun agóidíochta i 1934 nuair a bunaíodh an eagraíocht, Muinntear na Gaedhealtachta, chun cúinsí sóisialta na Gaeltachta a fheabhsú. Chuidigh iarrachtaí na heagraíochta sin lena áitiú ar an Rialtas glacadh i 1935 le scéim chun daoine as Conamara a aistriú soir go Ráth Cairn i gContae na Mí, mar ar cuireadh Gaeltacht nua ar bun. I 1954 bunaíodh eagraíocht nua darbh ainm ‘Muintir na Gaeltachta’ agus cuireadh craobh de ar bun i mBaile Átha Cliath, craobh ar tugadh ‘Cúl Taca’ uirthi scaití, chun daoine a eagrú le cuidiú le hiarrachtaí le cás na bpobal Gaeltachta a chur chun cinn. Bhí baint mhór ag an gCadhanach le Cúl Taca, ach ar uairibh níor réitigh sé leis an eagraíocht láir san iarthar. Thug sé tacaíocht láidir i 1954 d’agóid i nGaeltacht Iorrais nuair a dhiúltaigh daoine ansin cáin agus rátaí a íoc go dtí go gcuirfí caoi ar bhóithre, scoileanna agus tithe an cheantair.7

Lean sé air ag troid ar son na Gaeltachta agus na Gaeilge go deireadh a shaoil mar a fheicfimid níos deireanaí.

Ní gan aird a chuaigh a phoblachtánachas, agus ba é an toradh a bhí air gur briseadh é as a phost mar phríomhoide i mbunscoil An Chairn Mhóir sa bhliain 1936, gur cuireadh i bpríosún i mbeairic Chnoc an Arbhair i 1939 é, agus gur cuireadh i ngéibheann é i gCampa an Churraigh áit ar fhan sé ó Aibreán 1940 go dtí Iúil 1944.

I ngeall ar leimhe an tsaoil sa ghéibheann tháinig lionndubh agus leisce ar chuid de na géibheannaigh. Ba é a dhála sin é ag Máirtín Ó Cadhain i dtreo dheireadh a thréimhse sa ghéibheann, rud a chuir sé in iúl i litir chuig cara dá chuid, Tomás Bairéad: Tá m’intinn cuibhrithe ag na sreanganna. Níor mhór dom an saol a fheiceáil aríst. Tagann marbhleathair [sic] ar d’intinn in áiteacha den tsórt seo, an uair nach gealtachas a bhuaileas thú.8

Ach i dtús báire ní mar sin a bhí aige, ainneoin gur buaileadh dhá bhuille throma air le linn a thréimhse géibhinn, mar atá, bás a mháthar i 1940 agus bás a athar i 1943. Chuir na géibheannaigh córas oideachais ar bun dóibh féin agus múineadh ranganna Gaeilge, staire ⁊rl. Bhí Máirtín ar an gcoiste a d’eagraigh na ranganna sin agus is cosúil gur thug sé faoin obair le flosc. Mhúin sé ranganna Gaeilge agus thug sraith léachtaí ar stair na hÉireann. Bhí sé ina eagarthóir freisin ar iris an ghéibhinn, Barbed Wire, agus sholáthair sé ábhar di i nGaeilge agus i mBéarla ar a raibh dánta ar chuir sé Gaeilge orthu ar nós ‘An Bhratach Dhearg’ agus an Internationale agus bailéid Éireannacha ar nós ‘The Shawl of Galway Grey’, ‘Moonlight in Mayo’, ‘The Boys of Kilmichael’. (PBPB, lch. 27). Ar ball, áfach, d’éirigh sé bréan de na léachtaí staire, agus, na ceisteanna iomadúla faoi mhionphointí gramadaí Gaeilge a chuireadh na foghlaimeoirí ródhíograiseacha air, thosaigh siad ag goilleadh air. Chomh maith leis sin b’fhearr leis a chuid ama a chaitheamh ag léamh is ag scríobh agus ag foghlaim teangacha nó ag cur feabhais ar na cinn a bhí aige cheana.

Sna blianta 1937–38 is ea a scríobh an Cadhanach na gearrscéalta a d’fhoilsigh sé sa bhliain 1939 ina chéad chnuasach. Tá teideal an chnuasaigh sin, Idir Shúgradh agus Dáiríre, spéisiúil mar go léiríonn sé an bealach nach raibh an Cadhanach in ann a bheith iomlán dáiríre faoi féin, tréith dá phearsantacht a léirítear arís is arís eile ina shaothar cruthaitheach. Níl na scéalta sin an-láidir maidir le cumas samhlaíochta de agus ní thugann siad leid ar bith gur scríbhneoir é an Cadhanach a d’fhéadfadh scaradh leis an gcineál saothair a bhain an ceannsmach amach i measc scríbhneoirí Gaeilge an dara glúin den athbheochan.

Le linn na mblianta a chaith Máirtín i ngéibheann i gCampa an Churraigh, scríobh sé sraith mhór de litreacha chuig a chara, Tomás Bairéad atá luaite agam cheana. Foilsíodh iad sin sa bhliain 1973 sa leabhar As an ngéibheann, agus tugann siad léargas éachtach ar a raibh ar bun aige i gcúrsaí litríochta le linn dó a bheith i ngéibheann. Tagraíonn sé don draoi údar Gaeilge, Béarla, Fraincise, Gearmáinise, Rúisise agus Spáinnise a bhí á léamh aige agus ar uairibh luann sé leabhair a bhí á léamh aige. Fág údair agus leabhair Ghaeilge, luann sé na húdair Auden, Eliot, Hazlitt, Rob Donn (Robert Mackay), Pater, Pound, Sitwell agus Spender i mBéarla; Chateaubriand, Corneille, de Vigny, Maritain, Mérimée, Rabelais, Racine agus Villon sa Fhraincis; agus Bakunin, Chekhov, Dostoevsky, Gogol, Gorky, Koestler, Pushkin, Toller, Tolstoy agus Turgenev i nGearmáinis agus i Rúisis; agus na leabhair Don Quichotte le Cervantes, Barnaby Rudge le Dickens, Madame Bovary le Flaubert, Gil Blas le Lesage, The Cloister and the Hearth le Charles Reade, The Dark Invader le Franz von Rintelen, And Quiet Flows the Don le Sholokhov, Heaven and Hell le Swedenborg, War and Peace le Tolstoy agus Virgin Soil le Turgenev. Deir sé i litir amháin go bhfuil Rabelais léite aige ó thús deireadh (AG, lch. 116) agus i litir eile go bhfuil staidéar á dhéanamh aige ar Maritain (AG, lch. 76).

B’fhéidir go ndéarfaí i bhfianaise an liosta údar agus leabhar sin gur léitheoir sách éisealach a bhí sa Chadhanach, ach ní mór cuimhneamh air go raibh sé ag brath ar a raibh ar fáil dó i leabharlann an ghéibhinn, leabharlann nach raibh mórán ratha uirthi (AG, lch. 48) go dtí gur cuireadh craobh de Leabharlann Chontae Chill Dara ar bun ann (AG, lch. 78), agus ar a gcuireadh a chairde chuige. Is cinnte gur sa bhunteanga a léigh sé na leabhair le húdair Fraincise; agus sa litir dheiridh a scríobh sé sular scaoileadh as an ngéibheann é deir sé: Tá mé i ndon Fraincis a scríobh go maith anois. (AG lch. 152). Os a choinne sin thall is in aistriúchán Fraincise a léigh sé Don Quixote agus na húdair Rúisise. (AG lch. 70). Bíodh go luann sé go raibh sé ag foghlaim na Rúisise agus go raibh múinteoir maith aige (AG lch. 77, 88)9, admhaíonn sé nárbh féidir leis na húdair Rúisise a léamh sa bhunteanga. (AG lch. 77). Deir sé go raibh ardmheas aige ar na húdair Rúisise ar fad (AG lgh. 77–8), ach go raibh cion ar leith aige ar scéalta le Gorky a bhí léite aige in aistriúchán Fraincise. Deir sé go raibh sé tar éis léargas nua liteartha a fháil de bharr na ‘gearrscéalta fada’ sin Gorky a léamh. (AG lch. 70). Is fiú a lua i dtaca leis seo de go raibh roinnt léirmheastóireachta liteartha á léamh aige freisin: luann sé go bhfuil sé tar éis aiste a léamh le Stephen Spender in New Writing 5 inar nochtadh barúlacha faoi shaothar Gorky a bhí ag teacht lena bharúlacha féin (AG lch. 70), agus déanann sé tagairt i litir níos deireanaí d’aiste ar an ngearrscéal in The Times Literary Supplement (AG lch 94). Is léir go raibh sé ag iarraidh a theicníocht liteartha féin a fhorbairt. Luann sé i litir a scríobh sé sa bhliain 1941 go raibh ceithre ghearrscéal scríofa aige ar na mallaibh, agus deir go gcreideann sé go bhfuil teicníocht an ghearrscéil Bhéarla ar a thoil aige, ach nach bhfuil mórán ceana aige air agus nach bhfuil sé sásta leis na scéalta atá sé díreach tar éis a scríobh. (AG lch. 70). Trí mhí ina dhiaidh sin, áfach, deir sé go bhfuil sé nó seacht gcinn de ghearrscéalta scríofa aige atá i bhfad níos fearr ná aon rud a bhí scríofa roimhe sin aige; deir sé go bhfuil roinnt mhaith gearrscéalta eile ar intinn aige, agus gur mhaith leis ansin tabhairt faoi shaothar níos faide. (AG lgh 77–8).

Bhí an Cadhanach an-tugtha don athscríobh agus don cheartú, agus is minic a scríobh sé mórán leaganacha den scéal céanna agus gur chuir sé le scéalta — go mór scaití — fiú agus iad i bprofa leabhair. Le linn dó a bheith sa ghéibheann, chuir sé cuid dá shaothar amach chuig a chairde len é a chur ar láimh shábhála, agus ina dhiaidh sin d’iarr sé ar na chairde é a chur ar ais chuige lena athscríobh. (AG lgh. 131, 141). Sa bhliain 1944 bhí úrscéal gearr á scríobh aige agus deir sé i litir dá chuid go raibh sé tar éis dhá leagan iomlána de a scríobh agus go raibh an tríú ceann á scríobh aige. (AG lch. 152). Deir sé ina dhiaidh sin nach raibh sé éasca i ndála shaol an ghéibhinn an chaoi a fháil le díriú i gceart ar an scríbhneoireacht dháiríre: dhá scéal i modh nua a raibh roinnt téisclime déanta aige ina gcomhair, deir sé fúthu: Níl mé ag déanamh tada leo faoi láthair ach tá na pointí móra a bhaineas leo breactha amach agam. Ní shílim go bhféadfaidh mé tada a dhéanamh anseo leo. Is saothar róthrom é le haghaidh áit mheata den tsórt seo… (AG lch. 152). Ba mhór aige barúil a chara, Tomás Bairéad, dá shaothar; ach bhí sé ag éirí níos muiníní as a chumas mar scríbhneoir agus faoi 1944 bhí sé in ann a rá leis an mBairéadach gur shíl sé go raibh scéal a bhí scríofa aige le goirid ar an gceann is fearr dá raibh déanta aige, bíodh gur shíl sé nach mbeadh Tomás róshásta leis i ngeall ar é a bheith rófhada. Deir sé: …tá mé i ndon cuid mhaith dhá mhacasamhail a dhéanamh. (AG lch. 141). Braitheann sé go bhfuil éascaíocht agus bisiúlacht smaointe ionam nach raibh ariamh cheana agus aithníonn sé a íorónta atá sé gur do Ghearóid Ó Beoláin, an tAire Dlí agus Cirt, a chuir sa ghéibheann é, atá an buíochas faoi seo ag dul: Ar neamhchead don Bheollánach rinne an géibheann seo a lán cor in m’intinn, a deir sé (AG 141–2). Chomh luath le 1941 bhí sé tar éis litir a scríobh chuig Tomás Bairéad ina ndúirt sé: Ní mór dom a amhdachtáil d’aile go ndearna an áit seo leas do mo chuid oideachais agus go bhfuair mé barr-léargais ar an saol, má d’íoc mé ann féin. Beidh scéalta le scríobh agam lá eicínt, má bhíonn a fhonn orm agus stuaim a scríofa ionam. (AG lch. 71), agus dúirt sé mórán an rud céanna arís i 1969 tráth ar scríobh faoina thréimhsí príosúntachta: Fuair mé an oiread eolais ar an duine is dhá mbeinn céad bliain ar an saol. Tá eolas ar an duine, ar an saol, riachtanach don scríbhneoir. (PBPB, lch. 26). Maidir leis an muinín a bhí aige as a chumas féin mar scríbhneoir faoi 1944, deir sé gur chóir go dtuillfeadh a shaothar táille níos airde ná an meán. Ach níorbh é an Cadhanach an Cadhanach mura dtiocfadh an fhonóid faoi féin go grod sna sála ar an maíomh sin, agus deir sé láithreach leis an mBairéadach: Caint aisteach í sin — an iomarca muiníne agam asam féin anois — nó cheal aeir úir is cúis leis?. (AG lch. 142).

Ligeadh an Cadhanach amach as campa an Churraigh i mí Iúil 1944. Ceithre bliana ina dhiaidh sin foilsíodh an dara díolaim gearrscéalta dá chuid. Ba é sin An Braon Broghach ina bhfuil roinnt scéalta a scríobh sé le linn dó a bheith sa ghéibheann. Tá magadh an lagmheasa air féin le sonrú sa teideal sin arís: is é an braon broghach an chéad sileadh den phoitín as an stil, ar bhiotáille neamhghlan a bheadh ann. Ach tá mórán sa leabhar seo a bhféadfadh sé a bheith bródúil as. Cuid de na scéalta, is gearrscéalta fada iad den sórt a ndearna sé an oiread sin cainte faoi sna litreacha chuig Tomás Bairéad,10 agus tá aibíocht mhaith ag baint leis an saothar trí chéile. Tá léargas níos doimhne agus samhlaíocht níos siúráilte i gcuid mhór de na scéalta. Os a choinne sin thall tá galar an fhoclachais ina smál orthu ar fad. An leas cumasach a bhain sé as an nGaeilge ina shaothar, is léir dar liom nach é tréine a phearsantachta féin amháin ba chionsiocair leis ach a mhian phaiseanta a chur síos i dtaifead a shaothair chruthaithigh ráiteas chomh hiomlán agus ab fhéidir leis i dtaobh acmhainní abhalmhóra na Gaeilge a fuair sé mar oidhreacht óna mhuintir. Mar a luaigh mé cheana, níor fhág Máirtín an Ghaeltacht riamh go dtí go raibh sé san déaga arda. D’fhág sé sin go raibh Gaeilge shaibhir a mhuintire á sealbhú aige ní amháin nuair a bhí sé ina leanbh ach nuair a bhí sé ina dhuine fásta freisin,11 agus lean sé air ar feadh a shaoil ag saibhriú a chuid Gaeilge lena bhfuair sé ó litríocht na Gaeilge, ón mbéaloideas, ó chanúintí na Gaeilge agus na Gaidhlig. (PBPB, lgh. 15–18). Bhí a fhios go dianmhaith aige féin go raibh rabharta fhriotal a shaothair ag teacht salach scaití ar a n‑éileodh an dea-phrós,12 ach is cosúil gur den riachtanas dó é an gníomh ómóis sin a dhéanamh.

Mná atá mar phríomhphearsana i gcuid de na scéalta is fearr sa bhailiúchán sin: go deimhin bhí sé i gceist ag Máirtín gur scéalta faoi mhná a bheadh sna scéalta go léir sa díolaim, ach dhiúltaigh an foilsitheoir, an Gúm, roinnt scéalta a ligean sa leabhar,13 agus b’éigean atheagar a chur ar ábhar an leabhair. Dhá bhliain ina dhiaidh sin (1950) foilsíodh a chéad úrscéal, Cré na Cille: 1949 an dáta atá ar an leabhar féin, áfach. Tar éis dó teacht amach as an gcampa géibhinn is ea a scríobh sé an saothar seo (PBPB, lch. 28). a bhuaigh duais Oireachtais i 1947 agus a foilsíodh mar shraithscéal ar Scéala Éireann i 1949. Dhiúltaigh an Gúm an saothar a fhoilsiú mar leabhar mura mbainfí rudaí áirithe as, rud nach raibh Máirtín sásta a dhéanamh.14 Tráthúil go leor bhí Seán Ó hÉigeartaigh agus a bhean, Bríghid, tar éis an comhlacht neamhspleách, Sáirséal agus Dill, a chur ar bun i 1945, agus d’fhoilsigh siadsan Cré na Cille. D’fhoilsigh siad freisin ceithre bhailiúchán gearrscéalta de chuid an Chadhanaigh chomh maith leis an mbailiúchán litreacha uaidh chuig Tomás Bairéad, ach ní ina fhoilsitheoir amháin a bhí Seán Ó hÉigeartaigh ag Máirtín Ó Cadhain, ach ina chara agus ina chomhairleoir freisin.15

Saol iarbháis is ea an saol atá á chaitheamh ag na pearsana in Cré na Cille: tá siad go léir ina n‑uaigheanna sa reilig agus cloistear iad ag caint as a n‑uaigheanna. Is baill de phobal bhaile fearainn i gCois Fharraige iad príomhphearsana uile an leabhair, agus tá a gcuid allagair thar a bheith beo bríomhar dathannach, go háirithe caint Chaitríona Pháidín, príomhphearsa an leabhair. Tá sí seo ar dhuine den fhíorbheagán pearsan i bhficsean na Gaeilge a bhfuil stádas bainte amach acu atá inchurtha le stádas pearsan stairiúla. Más ea, is í Don Quixote, Robinson Crusoe, Moll Flanders na litríochta Gaeilge í. Dar le Breandán Ó Doibhlin, nochtann an Cadhanach dearcadh sách gruama i dtaobh an duine san úrscéal seo .i. nach féidir an duine a leasú. Na lochtanna atá orainn, ní féidir iad a leigheas agus bíonn siad orainn go deireadh ár saoil, agus fiú má mhairimid go síoraí sa saol iarbháis, beidh na lochtanna céanna orainn.16 Léamh suimiúil eile ar an leabhar is ea an ceann a mhol Ian Erik Rekdal. Dar leis siúd gur cuntas cruinn ar shaol gnáthdhaoine is ea an cuntas a thugtar in Cré na Cille, rud a nochtann an teideal a thug an Cadhanach ar chaibidlí an leabhair, mar atá, ‘eadarlúid’. Níl aon chumhacht ag pearsana an leabhair seo mar gur gnáthdhaoine iad, agus ní chloistear a nguth ach amháin in eadarlúidí i ndioscúrsa na cumhachta nuair nach bhfuil glórtha arda údarásacha lucht na cumhachta á múchadh. Mar nach bhfuil aon chumhacht ag an ngnáthphobal, ní féidir leo cúinsí a mbeatha a athrú. Gineann sé seo frustrachas agus is é frustrachas seo na heaspa cumhachta atá á nochtadh in Cré na Cille, dar le Rekdal.17 An t‑éad agus na faltanais a bhí ag crá Chaitríona Pháidín agus a comharsan agus iad beo, tá siad fós á gcrá sa saol iarbháis ina maireann siad. Fágann sé seo nach dtéann aon athrú ná forbairt ar phearsana an scéil seo: fanann siad mar atá siad ó thús deireadh agus iad ag crinneadh chnámha an éada chéanna agus na bhfaltanas céanna de shíor. Cuntas statach a thugtar orthu, dá bhrí sin, cuntas ar deacair dó suim an léitheora a spreagadh agus a choinneáil, agus tá sé sin ar cheann de phríomhlaigí an tsaothair, laige nach gcabhraíonn aon mhíniú ar éirim an scéil lena leigheas.

Níorbh iad na gnéithe sin den saothar ba chás leo sin a scríobh léirmheasanna ar an leabhar go luath tar éis a fhoilsithe. Ghlac siad seo leis nach raibh i gceist ag an gCadhanach ach pobal Gaeltachta a léiriú go dealraitheach, agus ba ghráin le cuid acu an léiriú sin agus go háirithe an chaint a chuir an t‑údar i mbéal na bpearsan. Os a choinne sin thall, mheas Daithí ó hUaithne, agus é ag scríobh ar an Irish Times (27 Bealtaine 1950), gurb í caint an leabhair a phríomhbhua, ach siúd is gur nocht sé an tuairim gurbh é Cré na Cille an t‑úrscéal ba thábhachtaí dar foilsíodh sa Ghaeilge le fada an lá, bhí sé den bharúil go raibh teicníocht agus struchtúr an leabhair i bhfad róchasta, dá shonraíche neamhghnáthaí a bhí an teicníocht sin. Mhol léirmheastóirí eile an leabhar níos airde fós. ‘Úrscéal as an gcoitinne,’ a tugadh air i dteideal léirmheasa san Irish Independent (6 Bealtaine 1950); scríobh Seán Dowling in An tIolar (4 Aibreán, 1950): …With the publication of Cré na Cille Irish Literature has come of age. No superlatives can exaggerate its importance; agus in Envoi (Bealtaine, 1950) scríobh Tomás Mac Síthigh: Chuir áilneacht na samhluigheachta [in Cré na Cille] iongnadh orm agus luaigh sé arís ina dhiaidh sin [an] tsamhluigheacht thréan chumasach a thaisbeáineann [an t‑údar] ann.

Faoi 1951 bhí úrscéal eile, Athnuachan, scríofa ag an gCadhanach. Bhuaigh sé duais an Chlub Leabhair ag Oireachtas na bliana sin, ach bheartaigh sé gan é a fhoilsiú agus níor foilsíodh é go dtí 1995 (eag. Breandán Ó Doibhlin). D’fhoilsigh sé roinnt gearrscéalta in irisí éagsúla i 1948, 1950 agus 1952, agus ansin in 1953 d’fhoilsigh Sáirséal agus Dill an tríú bailiúchán gearrscéalta dá chuid, Cois Caoláire. Naoi scéal atá sa bhailiúchán seo. Éacht cheart is ea a éagsúla atá an fhoirm ó scéal go scéal agus a dhoimhne atá an charachtracht i gcuid de na scéalta, rudaí a léiríonn nach mbeadh an Cadhanach sásta le haon chur chuige seanchleachtaithe. Tá claonadh i scéalta an bhailiúcháin seo díriú ar dhaoine atá trína chéile ionas go ndéantar scagadh iontu ar an ngealtachas agus ar thinnis shíceolaíocha eile. Léirítear i scéalta sa díolaim seo gur féidir le riachtanais dhaonna nach sásaítear daoine a leonadh go síceolaíoch. I scéal amháin, Ciúmhais an Chriathraigh, tá réaladh breá ar fhrustrachas mná a chaitheann a fuinneamh ar fad ag saothrú a feirme in áit aon chaidreamh daonna a chothú; i scéal eile, An Strainséara, feictear bean a théann as a meabhair i ngeall ar gur marbh a rugadh a cúigear páistí; agus i scéal eile fós, Clapsholas Fómhair, téann fear le buile is le bánaí de bharr na himní atá air go gcaithfear amach é as gabhaltas nach leis ach atá á shaothrú aige leis na blianta. Faoi mar a bhí déanta aige in Cré na Cille, bhí an Cadhanach ag teacht i dtír in Cois Caoláire ar an aithne a bhí aige ar phobal na tuaithe, agus an pictiúr a chruthaigh sé, ní haon phictiúr deas rómánsúil é, ach ceann lomréalaíoch.

Faoi lár na gcaogaidí bhí bun daingean curtha ag Máirtín Ó Cadhain faoin éileamh go n‑aithneofaí é mar mhórscríbhneoir Éireannach. Ach ó scaoileadh amach as an ngéibheann é, bhí sé ar a chruadhícheall ag iarraidh an snáth a choinneáil faoin bhfiacail agus é ag saothrú i bpostanna suaracha éagsúla. Bhí lámh agus focal idir é agus Máirín Ní Rodaigh ó 1939; phós siad i 1945 agus chuir siad fúthu in árasán i gCarnán Cloch, Baile Átha Cliath. Le linn an ama bhí Máirtín ag scríobh agus ag réiteach ábhair le foilsiú agus bhí sé ag bailiú ábhair le haghaidh eagráin nua d’fhoclóir an Duinnínigh a bhí á bheartú ag Roinn an Oideachais. Sa bhliain 1947 ceapadh é i bpost sóisearach i Rannóg an Aistriúcháin sa Dáil. Is cosúil gur beag fonn a bhí ar an maorlathas Máirtín a cheapadh, ach go ndearnadh stocaireacht go leor ar a shon, agus ina measc siúd a rinne an stocaireacht bhí, aisteach go leor, Earnán de Blaghd ar beag cion a bhí ag Máirtín air, agus an Canónach Pádraig Ó Móráin a bhí ina shagart paróiste ar an gCarn Mór nuair a briseadh Máirtín as a phost bunmhúinteora ansiúd. (GO, lch. 69).

Deir Seán Ó Lúing a bhí ag obair in éineacht le Máirtín san oifig sin:

Oibrí an-mhaith ab ea é. Níor thóg sé i bhfad air teacht isteach ar an aistriúchán agus bhí sé an-chruinn ag seiceáil — obair nár mhór duit bheith airdeallach ina bun… Bhí Máirtín an-iontaofa cúramach ar an gcuma sin… Ní raibh éinne is mó a ndeachaigh oifigiúlacht i gcúrsaí teangan agus leaganacha oifigiúla Gaeilge i bhfeidhm air. (GO, lgh. 69–70).

Ba mhór aige an tuarastal dá shuaraí é, ar ndóigh, ach de réir Uí Lúing [bh]í col nádúrtha aige le hoifigiúlacht, le comhaid, le trodáin, le rialacha oifigiúla agus a leithéidí ionas go raibh sé ina dhóchúlacht ón gcéad lá a tháinig sé isteach san oifig… [go n‑ionsódh sé] fir cheannais agus oifigeánaigh arda. (GO, lch. 70). Faoi 1952 bhí sláinte Mháirtín ag dul in olcas. Ansin i 1953 thosaigh sé ag scríobh colúin sheachtainiúil don Irish Times inar nocht sé go dána barúlacha go leor nach mbeadh mórán glactha ag a mháistrí sa státseirbhís leo. Lean sé den cholún sin, ‘Caiscín’, go Bealtaine 1956.18 Scríobh sé scéal dar teideal An Eochair inar thug sé cuntas géar searbh ar bhealaí oibre na státseirbhíse. Léirigh sé gur juggernaut dalba í a scriosann an duine daonna, agus freagraíonn foirm an scéil don tuiscint sin, mar aon stráice mór fada amháin próis (57 lch.) atá ann, é gan bhriseadh gan bhearna agus é ag gluaiseacht ar aghaidh gan staonadh faoi mar a ghluaiseann an státseirbhís féin. Níor foilsíodh an scéal sin go dtí 1967, tráth a raibh Máirtín tar éis éalú ó chrúba na státseirbhíse fadó riamh.

Thuig Seán Ó hÉigeartaigh, cara agus comhairleoir Mháirtín, a mhífheiliúnaí a bhí post sa státseirbhís dó,19 agus is cosúil gur thug sé roinnt daoine le chéile le féachaint arbh fhéidir cuidiú leis post níos féiliúnaí, post ollscoile b’fhéidir, a fháil. Bhí Éamonn Ó Tuathail tar éis éirí as cathaoir na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide sa bhliain 1955 agus ceapadh an tOllamh nua, Dáithí Ó hUaithne, mí Mheán Fómhair na bliana céanna sin. Acadúlach sinsearach ab ea Ó hUaithne sular tháinig sé chun na Tríonóide, arae bhí sé ina Ollamh Cúnta i Scoil an Léinn Cheiltigh de Institiúid Aird-Léinn Bhaile Átha Cliath ó 1948 go dtí 1953 agus ina Lán-Ollamh ó 1953 go dtí 1955. Bhí sé i gceannas anois, áfach, ar Roinn nach raibh ar a foireann acadúil, seachas é féin, ach beirt: Seán Beaumont a bhí ina Léachtóir le Gaeilge, agus Gordon Quin, a bhí ina Léitheoir le Teangacha Ceilteacha; agus ní raibh lánphost i Scoil na Gaeilge ag Quin mar bhí sé ina Léachtóir le Foghraíocht is Teangeolaíocht agus ina Léachtóir le Sainscrit agus Fileolaíocht Chomparáideach i ranna eile. Sna caogaidí ní raibh ach foireann sách teoranta ag aon cheann de ranna na n‑ealaíon sa Tríonóid, ach ba shuarach amach is amach an líon foirne a bhí ag Ó hUaithne. Bhí folúntas sa Scoil, áfach, ag leibhéal an Léachtóra Chúnta, agus fuair Ó hUaithne cead ceapachán a dhéanamh ag leibhéal an Léachtóra. Ceapadh Máirtín Ó Cadhain sa phost sin mí Eanáir 1956.

Mar a luaigh mé i dtús báire, ní móide go raibh fonn rómhór ar chuid de mhaorlathas na Tríonóide an Cadhanach a cheapadh ar fhoireann teagaisc na hOllscoile. Ach ní raibh amhras ar bith ar Ó hUaithne faoi sheasamh an Chadhanaigh mar scríbhneoir cruthaitheach. Sa bhliain 1950 bhí sé tar éis léirmheas meáite a scríobh ar Cré na Cille, mar atá ráite agam, léirmheas inar mhol sé go hard cumas Mháirtín leis an teanga a láimhseáil le héifeacht.20 Nuair a foilsíodh An tSraith ar Lár sa bhlain 1967 scríobh Ó hUaithne léirmheas air (Irish Times, 16.12.1967) ina ndúirt sé: Máirtín Ó Cadhain is Ireland’s leading writer, and has been since he published Cré na Cille in 1953, for that book is the only novel by an Irishman capable of standing comparison with Joyce’s Ulysses. Agus cúpla bliain ina dhiaidh sin scríobh sé arís: Ó Cadhain’s Cois Fharraige takes its place with Joyce’s Dublin, and Cré na Cille is the only book by an Irishman which is worthy of comparison with Ulysses.21 Ba dhóigh liom go raibh meas ag Ó hUaithne ar an gCadhanach mar gheall ar a chróga a raibh troid déanta aige ar son na Gaeilge agus na Gaeltachta, gur thuig sé go cruinn an saibhreas mór Gaeilge a bhí ina sheilbh aige agus a bhí curtha ar fáil aige ina chuid scríbhinní, agus gur léir dó gur i bpost acadúil ab fhearr a d’fhéadfadh sé an teanga a shaothrú. An iarracht a bhí ar bun ag Seán Ó hÉigeartaigh le post acadúil a fháil don Chadhanach, ba dhóigh liom go dtaitneodh sí leis an Uaithneach agus go mbeadh sé ag tacú léi, agus bhí sé san áit anois a bhféadfadh sé cabhair phraicticiúil a thabhairt. Bhí an stádas acadúil agus an phearsantacht spleodrach aige a chuir ar a chumas an t‑áitiú a bhí riachtanach a dhéanamh le héifeacht. Frank Mitcheall, arbh é Cláraitheoir na hOllscoile ag an am é, is cosúil gur thug sé lántacaíocht don iarracht, agus tá an chuma ar an scéal go raibh an Propast Mc Connell fabhrach di freisin. Chinn an Tríonóid ar an gCadhanach a cheapadh sa Léachtóireacht le Gaeilge, agus scríobh Frank Mitchell chuig Máirtín á chur sin in iúl dó. Cinneadh tábhachtach mórintinneach ab ea é.

Thug Máirtín faoi obair an léachtóra le fonn mar ba dhual dó. Bhí beagán de na mic léinn a raibh scáth orthu roimhe, ach bhí tionchar an-mhór aige ar a lán eile acu, agus bhí roinnt a raibh ómós thar na bearta acu dó agus arbh é a laoch é. Deirtear go raibh mac léinn amáin a rinne iarracht aithris a dhéanamh ar nósanna cainte Mháirtín agus a chuir leathmhaig air féin agus é ag siúl le go mbeadh an stiúir chéanna faoi agus a bhí faoi Mháirtín, dar leis. Ar fhaitíos go n‑éireoidís ródháiríre, áfach, bhí Máirtín i gcónaí réidh leis an ngaoth a bhaint díobh lena chuid magaidh. Uair éigin le linn na mblianta a raibh mic léinn dá chuid ina ndeisceabail de chuid Mao Zedong, thairg Máirtín dréacht as aistriúchán Béarla ar Leabhar Beag Dearg Mao mar cheacht aistriúcháin le go gcuirfeadh na mic léinn Gaeilge air. Ba dhóigh leat go dtuigfeadh sé go gcuirfeadh sé olc orthu go mbeadh a mbíobla á mhaslú mar sin, agus ar ndóigh thuig. Mar mhagadh faoina ndáiríreacht a rinne sé é, agus d’éirigh leis saighdeadh fúthu, mar tháinig siad go sollúnta lena ngearán a dhéanamh faoina ndearna sé. Os a choinne sin thall bhíodh imní ar Mháirtín faoin tionchar a d’fhéadfadh a dhearcadh frithchinsealach a imirt ar na mic léinn. Dúirt sé liom féin gur ghoill sé air nuair a chinn iníon léinn chumasach dá chuid déanamh de réir a cuid prionsabal Mao-ach agus droim láimhe a thabhairt leis an ollscolaíocht: is amhlaidh gur mheas sé gurbh fhéidir go raibh baint ag an meas a bhí ag an gcailín air féin leis an gcinneadh a rinne sí.

Sa bhliain 1967 ghlac Máirtín le cuireadh taisteal go Béal Feirste uair in aghaidh na seachtaine le léachtaí a thabhairt ar litríocht is ar chultúr na Nua-Ghaeilge i Roinn na Ceiltise in Ollscoil na Ríona. An bhliain chéanna sin d’éirigh Daithí Ó hUaithne as Ollúnacht na Gaeilge sa Tríonóid agus d’fhill ar Scoil an Léinn Cheiltigh in Institiúid an Aird-Léinn. Fógraíodh láithreach go raibh ceapachán chun na hOllúnachta le déanamh agus chuir Máirtín isteach uirthi i mí na Bealtaine.22 Níor ceapadh sa Chathaoir é, ach bronnadh comhollúnacht air agus ceapadh ina Cheann Roinne é. Níorbh fhear riaracháin é Máirtín ó nádúr, rud a léiríonn an pictiúr a tharraing Nessa Ní Sheaghdha de go gléineach agus é ag siúl trasna na cearnóige… [agus] a phócaí plúchta le billeoga agus leabhair, [agus] nótaí faoina ascaill.23 Daoine éagsúla a bhí ina n‑oifigigh de chuid na hOllscoile ag an am, áfach, d’inis siad dom gur chaith sé a dhúthracht ar fad lena chuid dualgas agus leis an bhfreagracht a bhí air i dtaobh na mac léinn fochéime agus iarchéime agus i dtaobh ardchaighdeáin acadúla a choinneáil ar bun i Scoil na Gaeilge. Sna trí bliana dheireanacha dá shaol bhí Máirtín ina Scrúdaitheoir Seachtrach sa Nua-Ghaeilge le haghaidh Ollscoil na hÉireann, rud a d’fhág go raibh sé freagrach as caighdeán na scrúduithe Nua-Ghaeilge sna coláistí ollscoile i mBaile Átha Cliath, Corcaigh agus Gaillimh agus sa choláiste aitheanta i Maigh Nuad. Bhí mé féin i mo Ollamh le Nua-Ghaeilge i gColáiste Phádraig, Maigh Nuad, ag an am agus is féidir liom fianaise a dhéanamh leis an dua as cuimse a chaith sé le dualgais na scrúdaitheoireachta seachtraí a chomhlíonadh.

Sna seascaidí agus sna seachtóidí d’fhoilsigh Máirtín sraith de léirmheasanna acadúla ar shaothair scolártha i dtaobh litríocht agus teanga na Gaeilge is na Gàidhlig, chomh maith lena thiomna shonraíoch liteartha, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca agus dhá aiste faoi stair litríocht na Gaeilge.24 Faoi 1963 bhí cuntas an-phearsanta ar stair na Gaeilge le cúpla glúin anuas agus ar dhála comhaimseartha na Gaeltachta scríofa aige freisin. Bhí sé i gceist é sin a fhoilsiú, ach níor tháinig sé amach go dtí gur foilsíodh é faoin teideal An Ghaeilge Bheo: Destined to Pass (eag. Seán Ó Laighin) i 2002. Thug sé le fios i 1969 go raibh téacsleabhar ar theanga agus litríocht na Nua-Ghaeilge scríofa aige agus go raibh sé i mbéal a fhoilsithe.25 Níor foilsíodh é sin riamh. Ní mór an fómhar é; agus níos measa fós, níor fhoilsigh sé saothar cruthaitheach ar bith idir 1956 agus 1966. Daoine a bhí ag súil leis go soláthródh an post sa Tríonóid tearmann don Chadhanach ina mbeadh an suaimhneas aige le tabhairt faoin scríbhneoireacht go lándáiríre, ní foláir nó go raibh díomá orthu agus gur cheap siad gur beart iomrallach ab ea é an Cadhanach a cheapadh i bpost acadúil. Ní mór a thuiscint, áfach, go raibh ar an gCadhanach a thúisce a ceapadh é luí isteach ar léachtaí a cheapadh amach go nua as an bpíosa le haghaidh a chuid ranganna agus go raibh air dualgais eile na léachtóireachta a chomhlíonadh — aistí agus ceachtanna a cheartú, scrúduithe a cheapadh agus a mharcáil, freastal ar chruinnithe. Chomh maith leis sin, ní foláir go raibh an deis á thapú aige léitheoireacht fhairsing a dhéanamh i litríocht agus i bhfealsúnacht na hEorpa agus i luathlitríocht na Gaeilge. Is deacair a bheith lánchinnte cad é go díreach a léigh sé sa tréimhse sin, de bhreis ar a raibh léite aige roimhe sin: corrleabhar a bhfuil fianaise chinnte ann gur i dtús na seascaidí a léigh sé iad, leithéidí The Golden Bough le James George Frazer agus The Festival of Lughnasa le Máire Mac Neill, agus ón uair go luann sé Freud, Jung, an tÍosánach Teilhard de Chardin, Jacques Maritain agus Jean Paul Sartre in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, ba dhóigh liom go raibh siad sin á léamh aige sna seascaidí freisin.26 Agus níor éirigh sé riamh as a chuid troda ar son na Gaeltachta is na Gaeilge.

I 1958 chuir an Rialtas an Coimisiún um Athbheochan na Gaeilge ar bun; níor foilsíodh Tuarascáil an Choimisiúin go dtí 1964, agus ansin d’fhógair an Rialtas go raibh i gceist aige Páipéar Bán a fhoilsiú le feidhm a thabhairt don chuid de mholtaí an Choimisiúin a mbeadh glacadh ag an Rialtas leo. Ní raibh ach corp lagmheasa ag an gCadhanach ar an Tuarascáil chéanna agus ar ndóigh bhí a fhios aige gur lú fós an éitir a bheadh sa Pháipéar Bán. D’éirigh leis cóip den Pháipéar Bán a fháil sular foilsíodh é ar 16 Eanáir, 1965, mar a bhí beartaithe, agus d’úsáid sé í le scrios a dhéanamh ar iarracht an Rialtais le leas a bhaint as foilsiú an Pháipéir le bolscaireacht a dhéanamh. Sna seascaidí bhí Máirtín ina réalta eolais ag an eagraíocht Misneach a bhunaigh roinnt daoine óga chun brú a chur ar an Rialtas a bheith dáiríre faoina ndualgaisí don náisiún Gaelach. D’eagraigh Misneach stailc ocrais i 1966 mar agóid in aghaidh lucht an ghaimbín a bheith ag dul i gceann chomóradh leathchéid Éirí Amach na Cásca. Ba iad na seascaidí tréimhse Ghluaiseacht na gCearta Sibhialta go hidirnáisiúnta, agus ní hiontas é, dá bhrí sin, gur lena linn a bunaíodh Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta go gairid tar éis don Chadhanach a leithéid a mholadh, Márta 1969. (ST, lgh. 258–9). Bhí bonn láidir faoin nGluaiseacht i nGaeltacht Chonamara, agus i mí an Mheithimh bheartaigh an Ghluaiseacht Peadar Mac an Iomaire a mholadh mar iarrthóir neamhspleách in Iarthar na Gaillimhe sa toghchán ginearálta, agus é mar aidhm acu cur isteach ar Fhianna Fáil i gceann de dhúnárais a gcumhachta. Ghlac an Cadhanach páirt ghníomhach san fheachtas: labhair sé ar son Mhic an Iomaire ag cruinnithe poiblí agus rinne sé teagmháil dhíreach le vótálaithe chun tathaint orthu tacaíocht a thabhairt dó; agus lena linn sin chuidigh Misneach i mBaile Átha Cliath leis an bhfeachtas poist. Chuaigh óráidí poiblí an Chadhanaigh i gcion go mór ar a lucht éisteachta: ba chainteoir éifeachtach poiblí é, ach lena chois sin bhí sé ag caint lena mhuintir féin agus bhí tionchar aige orthu ar shlite nach bhféadfadh cainteoirí a thug cuairt ar an dáilcheantar, leithéid Sheáin Uí Loingsigh, a shamhlú fiú. Ghnóthaigh iarrthóir Ghluaiseacht na gCearta Sibhialta dóthain vótaí chun beaguchtach agus ceann faoi a chur ar Fhianna Fáil in Iarthar na Gaillimhe agus ar fud na tíre. Sna seascaidí deireanacha freisin bhí an Cadhanach gníomhach i bhfeachtais lena thabhairt ar an Eaglais Chaitliceach Rómhánach an t‑aifreann agus na sacraimintí a chur á gceiliúradh i nGaeilge do phobal Ráth Cairn agus do cainteoirí Gaeilge in Ard-deoise Átha Cliath.

I 1969 dúirt an Cadhanach: Dhá mba cúrsaí iomarbhá a bheadh i gceist bheadh sé cho maith dhom a rá go gcreidim go bhfuil mé marfach — dúnmharfach b’fhéidir — i gceachtar den dá theanga oifigiúil. (PBPB, lch. 34). Nuair a scríobh an tAthair Peadar Ó Laoghaire sa bhliain 1915 gur dhá arm aigne aige ab ea an Ghaeilge agus an Béarla, is as a ardchumas dhátheangach a bhí sé ag maíomh. Ní as sin go díreach a bhí Máirtín Ó Cadhain ag maíomh, siúd is go raibh sé dhátheangach, ach as a chumas fonóide, leadhbartha, aithisithe agus tarcaisnithe i nGaeilge agus i mBéarla a bheith ar an arm ba mharfaí dá raibh ina aidhleann aige. Ní bhíodh leisce dá laghad air an fhonóid, an leadhbairt, an aithis agus an tarcaisne a chur chun fónaimh go nimhneach nuair a d’inis a choinsias dó gur ar son na córa a bhí sé ag troid, agus ba mar a chéile an t‑ionsaí a rinne sé orthu siúd ba naimhde aige, dar leis, pé acu arbh é an Rialtas, na páirtithe polaitíochta, na hEaglaisí, institiúidí acadúla nó daoine a bhí i gcoinne na Gaeilge agus an náisiúin Ghaelaigh a bhí i gceist, nó na heagraíochtaí Gaeilge a bhí ag ligean a maidí le sruth dar leis. Faoi mar a scríobh Seán Ó Ríordáin i ndiaidh a bháis: ‘Níor nós leis troid ar son cúise ach naimhde na cúise a ionsaí.’ D’ionsaigh sé na naimhde ó bhéal arís agus arís eile. Is dócha gurbh é an t‑ionsaí géar graosta a rinne sé ar Aire na Gaeltachta, Pádraig Ó Fachtna, le linn chomóradh Pheadair Uí Dhoirnín i nDún Dealgan i 1969 an ceann ba mhó a ghoin aire an phobail: ar aon nós fuair sé neart poiblíochta sna páipéir laethúla. Agus seachtainí beaga roimh a bhás, sheas sé an fód ar son scoil Dhún Chaoin i gCorca Dhuibhne, tráth a raibh sí le dúnadh. Scríobh sé na scórtha litreacha agus aistí ionsaitheacha freisin.

An imní dhásachtach faoina raibh i ndán don Ghaeilge a spreag é le An Ghaeilge Bheo: Destined to Pass a scríobh, ba í a spreag é le haiste dar teideal ‘Do na Fíréin’ a scríobh freisin. Aiste fhada aoire is magaidh is ea í seo, aiste inar iompaigh sé aghaidh a chraois ar na daoine is ar na hinstitiúidí a bhí ag déanamh siléige ina ndualgas i leith na Gaeilge. Foilsíodh an aiste sin in Comhar i Márta 1962, tharraing sí an sórt raice ba bhreá leis an gCadhanach agus d’éirigh eagarthóir Comhar, Breandán Ó hEithir, as a phost. Scríobh an Cadhanach ceithre aiste eile ar an téad céanna, ach gur threise ar an magadh ná ar an aoir iontu, ach dhiúltaigh Comhar iad sin a fhoilsiú. Ba í an imní a bhí air faoin nGaeltacht agus faoin nGaeilge an príomhthéama freisin i sraith de phaimfléid a d’fhoilsigh sé le linn na seascaidí: Irish Above Politics (1964), Mr Hill: Mr Tara (1964), An Aisling (1966) agus Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae (1970).

Ba é laige a chur chuige gur ídigh sé an oiread sin dá fhuinneamh ag ionsaí an bhratha in áit a dhúthracht a chaitheamh ar chlár gníomhaíochta a cheapadh leis na fadhbanna a bhí ag déanamh scime dó a réiteach. Is ag frithghníomhú a bhí sé in áit a bheith ag gníomhú go dearfach; agus sa mhéid go raibh sé ag iarraidh náire a chur orthu siúd a d’ionsaigh sé, gach seans gur saothar i bhfaighid a bhí ina chuid iarrachtaí mar nár thug a naimhde aon aird ar a chuid foghanna toisc nach raibh aon chiall don náire acu. Ach níorbh fhéidir a rá go raibh sé díomhaoin sna blianta sin, dá mb’amhlaidh nach raibh an scríbhneoireacht chruthaitheach á dhéanamh aige agus gur ghá an teip sin a mhíniú. Ach ar ndóigh níorbh amhlaidh a bhí ó thús na seascaidí ar aghaidh ar aon nós. Na ceithre aiste a scríobh sé i ndiaidh ‘Do na Fíréin’ a fhoilsiú, chuaigh sé i mbun oibre orthu sin arís, á n‑athscríobh agus ag cur leo ar shlí a rinne saothar aontaithe amháin díobh, dar leis. I gceann de na haistí ina ndearna sé coilichín paor de Ghael-Linn, eagraíocht a raibh an ghráin dhearg ar a stiúrthóirí aige, bhain sé leas fairsing as an idirthéacsúlacht le fráma tagartha i litríocht na hEorpa agus i luathlitríocht na Gaeilge a chruthú, phléigh sé gnéithe den bhitheolaíocht agus fadhbanna ama agus staire agus nocht sé an samhnas a chuir an chinsireacht air. Chuir sé an saothar seo isteach ar chomórtas úrscéalaíochta ag Oireachtas na bliana 1964. Níor ghnóthaigh sé aon duais, rud a chuir an-olc agus mórdhíomá air. Dúirt na moltóirí nach úrscéal a bhí sa saothar agus nár chóir é a chur isteach ar an gcomórtas áirithe sin; ach, bíodh nár phléigh siad fiúntas liteartha an tsaothair, níor staon siad óna thabhairt le fios go gcuirfeadh an saothar olc ar an oiread sin daoine nárbh fhéidir é a fhoilsiú. Thuig an Cadhanach go maith go gcuirfeadh an saothar olc ar dhaoine agus go ngortódh sé daoine, agus thug sé Barbed Wire mar theideal air, dá bharr sin. Níor foilsíodh é go dtí 2002 (eag. Cathal Ó Háinle).

Fuair bean chéile Mháirtín, Máirín Ní Rodaigh, bás sa bhliain 1965. Buille crua ab ea é sin, mar bhraith Máirtín go mór ar Mháirín ar mhórán slite. Ní raibh aon sliocht orthu. Lean Seán Ó hÉigeartaigh air ag tabhairt tacaíochta do Mháirtín agus thosaigh seisean ag foilsiú saothair chruthaithigh arís. Sa bhliain 1966 d’fhoilsigh sé gearrscéal nua dar teideal Ciréib.27 Tá an greann tur Cadhanach le sonrú sa scéal seo atá bunaithe ar na Soiscéil agus a chuireann an cheist: ‘Céard a tharlódh dá ndéanfadh Críost míorúiltí níos minice ná mar a rinne sé; dá ndéanfadh sé fíon d’uisce go minic, dá soláthródh sé arán agus éisc mar bhia do na sluaite arís is arís eile, dá leigheasfadh sé mórán daoine agus dá dtógfadh sé mórán ó mhairbh agus dá n‑éireodh leis soiscéal an ghrá a chur i gcion ionas go n‑éireodh daoine as an troid, as an mbruíon agus as an striapachas?’ Is é an freagra a thugann an scéal, ar ndóigh, dá ndéanfadh sé amhlaidh nach mbeadh ar dhaoine fíon, arán ná éisc a cheannach, nár ghá dóibh dul faoi chúram dochtúra, nach bhfaighidís bás, agus dá bharr sin nach mbeadh fostaíocht ann do bháicéirí, iascairí, lucht déanta fíona, tábhairneoirí, dochtúirí, snaidhmeadóirí cnámh, striapacha, reiligirí… Bheadh míshuaimhneas mór sóisialta, anord agus ciréibeacha ann. Agus ansin thiocfadh polaiteoir cliste slítheánta éigin chun cinn le bráca an phobail a chur chun sochair dó féin.28

Ní haon ghal soip a bhí sa scéal sin. Is cinnte go raibh go leor scéalta eile scríofa ag Máirtín faoin tráth sin, mar bhí bailiúchán nua scéalta dá chuid á réiteach le foilsiú níos deireanaí an bhliain chéanna sin,29 agus nuair a thairg an Institiúid Chultúir Ghael-Mheiriceánach £2000 mar dhuais do shaothar i nGaeilge, mhol Seán Ó hÉigeartaigh don Chadhanach go gcuirfí an bailiúchán nua sin isteach ar an gcomórtas. Bhí éagóir an bhreithiúnais a tugadh ar Barbed Wire fós ag dó na geirbe ag Máirtín agus dhiúltaigh sé go borb do mholadh Uí Éigeartaigh, ach d’éirigh leis siúd é a thabhairt ar mhalairt aigne ar ball,30 cuireadh an bailiúchán An tSraith ar Lár isteach ar an gcomórtas, bhuaigh sé an duais agus d’fhoilsigh Sáirséal agus Dill é i 1967. Ceithre aiste dhéag atá ann agus iad an-éagsúil lena chéile i dtaca le hábhar is le foirm de. Ina measc tá an scéal Ciréib agus an aoir ar an státseirbhís, An Eochair; mar aon le sraith de chúig scéal a bhfuil a théama féin ag gach ceann acu, ach a bhfuil baill den phobal Gaeltachta céanna mar phearsana iontu uile; chomh maith le trí fháithscéal ‘Sraith eile ar lár’ agus ‘Cé acu?…’. Bhí gaisce eile déanta ag an gCadhanach agus bhí sé ar ais i ngort na litríochta cruthaithí agus é lán de ghlóir. Bhásaigh a chara, Seán Sáirséal Ó hÉigeartaigh, ar an 14ú lá de Mheitheamh na bliana sin agus thug Máirtín óráid os cionn na huaighe nuair a cuireadh é.

Tá an chuma ar an scéal go raibh tré de bhailiúcháin á bheartú aige an uair sin, agus i gceann trí bliana d’fhoilsigh sé an dara bailiúchán díobh, An tSraith Dhá Tógáil (1970). Nóta sin an dóchais sa teideal, tá sé aisteach ar shlí amháin, mar tá roinnt scéalta gruama dochracha sa leabhar ina léirítear an coimhthiú uirbeach agus an teip sa chaidreamh idir dhaoine. Níorbh é an chéad uair do Mháirtín tabhairt faoi ábhar mar sin, ach léirigh sé anseo go bhféadfadh sé déileáil anois le lánmháistreacht le pearsana, le saol agus le fadhbanna uirbeacha an 20ú céad. Bhí na scéalta tuaithe á bhfágáil ina dhiaidh aige, agus céim mhór eile curtha de aige i gcúrsaí scéalaíochta.

Ceapadh an Cadhanach in Ollúnacht na Gaeilge sa Tríonóid i 1969 agus toghadh ina Chomhalta de chuid an Choláiste é an bhliain dár gcionn, mar a luaigh mé i dtús na cainte seo. Bhí scríbhneoireacht chruthaitheach á déanamh arís aige. Bhí tromualach obair Ollscoile air: léachtaí, ranganna, cruinnithe, scrúduithe, riarachán sa Tríonóid; léachtaí i mBéal Feirste; scrúdaitheoireacht sheachtrach Ollscoil na hÉireann. Bhí sé i mbun agóidíochta ar son na Gaeilge is na Gaeltachta. I 1969 thug sé trí léacht phoiblí: mí Eanáir ceann de shraith léachtaí Thomáis Dáibhís ar Raidió Éireann faoi Chonradh na Gaeilge; mí Feabhra an léacht cháiliúil ag Scoil Gheimhridh Merriman faoina shaothar féin agus faoin litríocht i gcoitinne; mí Mheán Fómhair léacht ar nua-litríocht na Gaeilge ag Comhdháil ‘Taliesin’ de chuid Acadamh na Breataine Bige. Ach bhí a shláinte ag teip. Bhí sé tar éis tréimsí a chaitheamh san ospidéal le linn na seascaidí, agus bhí a neart intinne agus coirp á ídiú anois ag an obair mhór a bhí á dhéanamh go leanúnach aige. Díreach agus an bhliain úr acadúil ar tí tosú i bhFómhar na bliana 1970, tugadh Máirtín isteach in ospidéal an Mater ar an 9ú lá de Dheireadh Fómhair. Bhásaigh sé ansin naoi lá níos deireanaí.

Sa bhliain 1977 d’fhoilsigh Sáirséal agus Dill an tríú leabhar den tré, An tSraith Tógtha. Tá roinnt aistí suimiúla ann, ach ar deireadh thiar ní dhéanann an bailiúchán ach a mheabhrú dúinn cad é an saothar cruthaitheach a d’fhéadfadh an Cadhanach a dhéanamh fós, dá mairfeadh sé níos faide. Fuair sé an chaoi sa leabhar sin, áfach, an focal deireanach magaidh a rá faoin scríbhneoir, faoi féin mar scríbhneoir, b’fhéidir. Sa scéal deiridh sa leabhar, ‘Ag Déanamh Páipéir’, treascraíonn sé prionsabail an ghearrscéil chlasaicigh trí thráchtas fada a chur i dtosach an scéil lena mhíniú nach gciallaíonn teideal an scéil go raibh an scéalaí ag táirgeadh páipéir, ach go raibh páipéar á dhéanamh de, go raibh sé ag iompó ina pháipéar, ag claochlú ina pháipéar, agus gurb é sin is brí leis an teideal i nGaeilge Chonamara. Is léir gur ag fonóid faoi fhoirm an ghearrscéil chlasaicigh atá sé. Ar ball tugann pearsa an scéil le tuiscint gur fear é féin atá tar éis a shaol ar fad a chaitheamh ag scríobh cáipéisí agus tugann sé cuntas ar an gcaoi a ndearnadh páipéar de. Ar deireadh thiar tagann a leannán chuige. Tá sí ag iompar a pháiste-sean, ach tá sé dídhaonnaithe go hiomlán, ní féidir leis an grá daonna a mhothú a thuilleadh ó tharla go bhfuil páipéar déanta dá chroí agus nach féidir leis grá a thabhairt ach don pháipéar. Deir sé leis an léitheoir i bhfocail dheiridh an scéil: Tá páipéar déanta uilig agam, faoi dheire agus faoi dheoidh, croí, gabhal agus eile…31 Is féidir linne a bheith buíoch go ndearna Máirtín Ó Cadhain páipéar ar shlí, go bhfuil an oiread sin dá phearsantacht is dá fhuinneamh cruthaítheach claochlaithe ina scéalta agus go maireann a phearsantacht is a mhórshamhlaíocht ar phár sna leabhair a d’fhoilsigh sé.

Nótaí

  1. An tSiúr Bosco Costigan ⁊ Seán Ó Curraoin, De Ghlaschloich an Oileáin [GO], Cló Iar-Chonnachta, Béal an Daingin, 1987, lch. 20.
  2. Thuig Máirtín féin gurbh amhlaidh a bhí. Táirchoimpléasc nó inferiority complex ba chúis leis, dar leis, agus dúirt sé: Ag ceilt cúthaileacht ghránna a bhím le mo chuid sotail. (Bríghid Uí Éigeartaigh, ‘A Chara…’ in Comhar, 39.10 (Deireadh Fómhair, 1980), lch. 25. Dúirt sé liomsa gur ócáid sa Russell Hotel i mBaile Átha Cliath, nuair a bhí sé i measc lucht na measúlachta agus gur thug sé faoi deara go raibh siad ag breathnú air go sotalach tarcaisneach, a chuir an síol as ar fhás an scéal ‘Sraith Eile ar Lár’ in An tSraith ar Lár (1967).
  3. Bhí aghaidh eile ar an mbonn sin, ar ndóigh, i dtaca le saibhreas a chuid Gaeilge de, rud a bheidh a lua agam arís ar ball.
  4. Féach Gearóidín Uí Laighléis, ‘Máirtín Ó Cadhain agus Sally Kavanagh’, Bliainiris 2003, eag. Ruairí Ó hUiginn agus Liam Mac Cóil, Carbad, Ráth Cairn, Contae na Mí, 2003, lgh. [75–94] 78–84.
  5. Seán Ó Laighin (eag.) Ó Cadhain i bhFeasta, Clódhanna Teoranta, Baile Átha Cliath 1990, lch. 283.
  6. Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca [PBPB], An Clóchomhar Tta., [Baile Átha Cliath], 1969, lch. 40.
  7. Féach Aindrias Ó Cathasaigh, Ag samhlú troda: Máirtín Ó Cadhain, 1905–1970 [ST], Coiscéim, Baile Átha Cliath 2002, 155–9.
  8. As an nGéibheann [AG], Sáirséal ⁊ Dill, Baile Átha Cliath, 1973, lch. 152.
  9. Ba é sin Neil Goold, is dócha: féach Tony Mc Inerney in Uinseann Mac Eoin, The IRA in the Twilight Years: 1923–’48, Argenta Publications, Dublin, lch. 679. Deir Mattie O’Neill, ibid. 726, go raibh doicheall ag an gCadhanach roimh Goold agus gur dóigh go raibh sin amhlaidh toisc go raibh cumannachas Goold bun os cionn le poblachtánachas fhormhór na mball den IRA sa ghéibheann. Tá mé buíoch den Ollamh David Simms, TCD, as ucht na dtagairtí sin a chur ar mo shúile dom.
  10. Ceann de na scéalta fada sin, An tAonú Fleasc Déag, is úrscéal gearr seachas gearrscéal fada a thugann an Cadhanach air i litir chuig Tomás Bairéad. (AG, lch. 144).
  11. Agus bhain sé leas tairbheach aisti agus é ina ógánach. Ag trácht dó ar a cheantar Gaeltachta féin in An Ghaeilge Bheo: Destined to Pass (eag. Seán Ó Laighin), Coiscéim, Baile Átha Cliath, 2002, lch. 125, deir sé: Tá eolas agam ar chuile chloch ann… Is iomaí rud a rinne mé ar chúl na gclocha céanna. Ar chúl ceann acu a chuir mé an chéad eolas goirt ar an saol: blas na glóire a mhealladh as béal cailín oíche réaltghorm Choisfharraigeach agus í ag fealladh orm, dom fhágáil dhá oíche, trí oíche aríst, ag déanamh leanna ar chúl na cloiche sin. Mura raibh an béal chomh bríomhar le béal Chearbhaill Uí Dhálaigh – …Cearbhall Eileanóra — bhí sé chomh beo céanna tá súil agam. Agus b’fhéidir gur deacair don Bhenthamite Ó Faoláin a thuiscint gur sa nGaeilge a rinneadh an soiscéal fánach sin ar chúl cloiche i gCois Fharraige oíche réaltghorm fadó. Dhá dtuigeadh sé an méid sin thuigfeadh sé go mba teanga bheo í an Ghaeilge. Is ar éigean a bhí fhios ag dís ar chúl cloiche de chlocha Chois Fharraige an oíche sin go raibh an ateanga sa saol.
  12. Féach PBPB, lch. 15: An uirnis liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach a thosaíos ag damhsa orm scaití, ag gol orm scaití, de mo bhuíochas. Liomsa an bhéim.
  13. Féach PBPB, lch. 28, áit a ndeir an Cadhanach go raibh An Strainséara ar cheann de na scéalta ar dhiúltaigh an Gúm dóibh. N’fheadar an raibh Ciumhais an Chriathraigh ar cheann eile acu? Scríobh an Cadhanach é sin le linn dó a bheith sa phríosún (AG, lch. 147) agus foilsíodh leagan de ar Comhar, Nollaig 1945, leagan nach ionann é agus an leagan a foilsíodh in Cois Caoláire.
  14. Féach litir ó Mháirtín chuig Seán Ó hÉigeartaigh atá luaite in GO, lch. 74; féach freisin PBPB, lch. 28.
  15. Féach, mar shampla, na litreacha dar dátaí Lá Samhna, 1953, agus 23 Eanáir, 1967, in Bríghid Uí Éigearthaigh, ‘A chara…’.
  16. ‘Athléamh ar Chré na Cille’, Léachtaí Cholm Cille 5, An Sagart, Má Nuad, 1974, lgh. 51-3.
  17. [Cathal Ó Háinle], ‘Jan Erik Rekdal, an Ghaeilge agus Cré na Cille’, Criostalú (eag. Cathal Ó Háinle), Coiscéim, Baile Átha Cliath, 1998, lch. 102.
  18. Tá siad foilsithe in Aindrias Ó Cathasaigh (eag.), Caiscín, Coiscéim, Baile Átha Cliath, 1998.
  19. Féach litir ó Mháirtín chuig Seán ó hÉigeartaigh athluaite in Ó Cathasaigh, Caiscín, lgh. 1–2.
  20. ‘Talk of the Dead’, The Irish Times: ‘[Cre na Cille] is written by a man who handles his native Connemara Irish flexibly and confidently… [T]he dialogue [in Cré na Cille]… is the great triumph of the book — racy of the soil and pitilessly true to life; I do not think that Máirtín Ó Cadhain has any rivals in this field.’
  21. David Greene, Writing in Irish To-day / Nua-litríocht na Gaeilge, Cló Mercier, Corcaigh, 1972, lch. 44.
  22. Cóip dá iarratas in GO, lgh. 352–8.
  23. ‘Ó Cadhain: Fear Riaracháin’, Comhar, Deireadh Fómhair 1971, lch. 27.
  24. ‘Irish prose in the twentieth century’, Literature in Celtic Countries (eag. J.E. Caerwyn Williams), University of Wales Press, Cardiff, 1971; ‘Conradh na Gaeilge agus an litríocht’, The Gaelic League Idea (eag. Seán Ó Tuama), Mercier, Corcaigh, 1972.
  25. Féach GO, lch. 356. Seans gurbh í seo an scríbhinn a bhí i bprofaí i 1967: féach PBPB, lch. 29.
  26. Mar a luaigh mé cheana, bhí staidéar á dhéanamh aige ar Jacques Maritain le linn dó a bheith sa ghéibheann sna daichidí.
  27. In Breandán S. Mac Aoidh (eag.), Cnuasach, Scepter, Baile Átha Cliath, a foilsíodh é.
  28. Tá an scéal seo pléite níos mine agam in ‘“Cúig mo láimhe dhéanta”’, Criostalú (eag. Cathal Ó Háinle), lgh. 123–31.
  29. Féach Bríghid Uí Éigeartaigh, ‘A chara…’, lch. 27.
  30. Féach Bríghid Uí Éigeartaigh, ‘A chara…’, lgh. 28–29.
  31. An tSraith Tógtha, lch. 158.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus de na foilsitheoirí as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ailt ⁊ Aistí Material in English

The Nation or the ‘local organic community’?: Ó Cadhain versus Ó Droighneáin

Introduction

While the phrase ‘Ó Cadhain versus Ó Droighneáin’ is admittedly fictive, suggesting, as it does, the title of a putative court case or heavy-weight boxing bout, I hope the intention may be forgiven insofar as Máirtín Ó Cadhain and Muiris Ó Droighneáin were indeed heavy-weights in the discourse of the Irish language in the twentieth century and both were inveterate polemicists, driven by a belief in the justice of their respective positions. Of the two, Máirtín Ó Cadhain, writer and political activist, is by far the most recognised and celebrated today, yet the legacy of the teacher and grammarian, Muiris Ó Droighneáin, while less obvious, is nevertheless very far-reaching. My intention in this paper is to focus on an exchange of articles published in An tUltach magazine in 1962 in which both men expressed trenchant views on the use of Standard Irish1. The importance of these short articles, in my opinion, is to illuminate polarities within the Irish nationalist project, a project to which both men subscribed, physically and intellectually.

Firstly some brief biographical notes2. Máirtín Ó Cadhain was born in 1906, a native of the Cois Fharraige Gaeltacht, in Co. Galway and died in 1970. He was a lifelong Republican Socialist who was one of up to 1,000 IRA men who spent the years of the Second World War in internment camps, the government of ‘Éire’ having deemed the IRA a threat to national security. On his release from the Curragh prison camp Ó Cadhain became first a government translator (1947–56), then lecturer, and finally Professor of Irish at Trinity College Dublin. More importantly, he published some of the finest prose works in Modern Irish, particularly the novel Cré na Cille (‘Churchyard Clay’) in 1949. Ó Cadhain was also a relentless social campaigner for the rights of the people of the Gaeltacht and it is often remarked that the huge amount of time and energy he devoted to various causes stymied his literary output.

Like Ó Cadhain, Muiris Ó Droighneáin appears to have been a member of at least the junior wing of the IRA, Fianna Éireann, in which he says he was active at some point after the 1916 Rising3. Ó Droighneáin was born in rural Co. Cork in 1901. Although not a native speaker of Irish he remembered his grandparents speaking in Irish and the accompanying sense of frustration of not understanding what they were saying. He went on to learn Irish at school and at University College Cork, where he excelled. Ó Droighneáin spent most of his working life (1931–1970) as a teacher of Irish at St Malachy’s College in Belfast, a prestigious Catholic grammar school for boys. An exceptionally zealous advocate of Standard Irish, Ó Droighneáin was renowned for sending a corrected copy of every published book in Irish to its author, paying particular attention to deviations from the Standard. Besides publishing two short dictionaries of terminology and one on personal names, Ó Droighneáin was frequently consulted by the editors of various texts in Modern Irish and is duly credited by Niall Ó Dónaill (1977: vi) in the preface to the latter’s landmark Irish-English dictionary and is given special gratitude by the editors of the Christian Brothers’ highly popular New Irish Grammar (1990: iv). It is clear that, at least from the late 1950s onwards, Ó Droighneáin had a public role as the ‘watchman of the standard’, as the writer of his obituary puts it4.

However his assiduous championing of Standard Irish had a more direct and perhaps more productive outlet in his role as a highly respected teacher of Irish
whose pupils included a number of leading academics among whom were Proinsias Mac Cana, Gearóid Stockman and Micheál Ó Murchú5. Of these, Stockman and Ó Murchú as Professor of Irish at Queen’s University Belfast and Lecturer in Modern Irish at the University of Ulster respectively appear to have applied Ó Droighneáin’s zeal for Standard Irish in their own teaching in the two universities of the North of Ireland.

Series of articles on Standard Irish

Although a certain antagonism towards Ó Droighneáin had been festering within Ó Cadhain for some time, the controversy to be discussed here was sparked off by a mocking reference to a prayer composed by Ó Droighneáin which he used as a signature to his monthly articles on Irish grammar Eternal Father, in the name of Jesus make Ireland united a Gaeltacht again6. Ó Cadhain’s parody of the prayer ran thus: Oh God of standardised languages and editorial English, grant again a Standard to the Gaels of Ireland, a Gaeltacht to all Ireland, but whatever it is makes a Gaeltacht, grant a Standard… Ó Droighneáin’s response was restrained; he gave a brief survey of what he called ‘Ó Cadhain’s Standard’, outlining the main areas where Ó Cadhain’s spelling of Irish was at variance with the Standard but pointing out at the same time the greater consistency of Ó Cadhain’s approach against some of the inconsistencies of the Standard. Nevertheless, he concluded on a note of mild censure, remarking that, while of some dialectal interest, Ó Cadhain’s habit of abbreviating endings which he didn’t himself pronounce was offputting to readers.

True to form, Ó Cadhain’s reply (1962: 6–7) was a mixture of satire and invective, insight and excursus. Besides claiming that Ó Droighneáin was in the habit of continually phoning Rannóg an Aistriúcháin (the ‘Translation Section’ of the Civil Service, in which Ó Cadhain had worked from 1947 to 1956), Ó Cadhain remarked that his adversary would do the Irish language a service by leaving it alone and taking up a standardised past-time like golf. Furthermore, what Ó Droighneáin regarded as the ‘right and wrong’ of the Standard was an illusion; there were three Official Standards prior to which the Standard consisted of aural spelling, manuscript and book spelling. In any case, Ó Cadhain continued, spelling was mere convention and many historically attested and broadly based conventions had been wrongly discarded by the new Standard.

Perhaps the most telling part of Ó Cadhain’s article, however, is where he accuses Ó Droighneáin of preferring his Standard over the people that spoke Irish or over the desire to make Ireland a Gaeltacht, reiterating the sentiment of his parody of Ó Droighneáin’s prayer. Giving an example of what he calls ‘aural spelling’ in the letters written by his emigrant brothers and sisters, he remarks that Ó Droighneáin would have no interest in these people. In Ó Droighneáin’s mind, he claims, the dialects of Irish were arranged like the wax statues of Madame Tussaud. The historical continuity and living actuality of Gaeltacht speech is opposed by Ó Cadhain to the fir bhréige or dummies/scarecrows of Ó Droighneáin’s Standard.

The third article in this series, and the last with which we shall concern ourselves, contained Muiris Ó Droighneáin’s reply to Máirtín Ó Cadhain, subtitled ‘Let bravery and certainty be with us’, in which Ó Droighneáin made the case for uniformity and certainty in Irish spelling and grammar. In this piece Ó Droighneáin countered the notion that he held an abstract interest in the Irish language by challenging what Ó Cadhain had said about his being indifferent to the plight of emigrants. Citing the case of his own pupils from working class districts of Belfast, Ó Droighneáin claimed that these boys could literally be consigned to the emigrant ship if they did not get a high enough mark in state examinations and, where conflicting rules of grammar and spelling existed in Irish, such a possibility was all the more likely. It was for this reason that Ó Droighneáin encouraged his pupils to practise a rigorous standardised written language if they wanted to succeed in life. This sensible point was almost immediately undermined when Ó Droighneáin claimed that proof readers are responsible for the success of creative writers and that Shakespeare would have failed a university entrance examination on account of his poor spelling — experts had been standardising his work for the past three hundred years to make it readable.

Nevertheless, despite such self-defeating (assuming they were not intentionally tongue-in-cheek) arguments, Ó Droighneáin makes a very instructive point at the beginning of his article which reveals the context for much of his outlook on the question of standardised language. Quoting a speech given by the writer and lexicographer, Niall Ó Dónaill, Ó Droighneáin explained how the word ‘republic’ had had a magical resonance for all of those engaged in the struggle for independence, a single word which encompassed all of the objectives of the Gael. Whenever that independence was granted for twenty-six Irish counties, however, the magic began to wane when it became clear that a Gaelic Ireland had not been achieved in spite of independence. For Ó Droighneáin, the pursuit of an ideal republic was to be superseded by the ideal of an Irish-speaking Ireland and it appears that his great contribution to this aim was the somewhat obsessive advocacy of a unified national standardised language.

The Nationalist project and the ‘local organic community’

Ó Cadhain’s contention that Ó Droighneáin was more interested in the abstraction of a standardised language than he was in the real people and communities who spoke Irish reflects one of the perennial contradictions at the heart of the nationalist project, namely, the tendency to elevate the culture of peripheral communities as a national ideal while ignoring the material wellbeing of such communities. In the decades after independence, this Janus-faced approach to the Gaeltacht had become increasingly evident to many and it was an abiding theme in Ó Cadhain’s life as a social campaigner and polemicist. Part of his mission became to oppose the abstraction of the culture of the Gaeltacht as a pious cultural standard and to promote instead the view of that culture as an organic entity which was dependent on material well-being for survival and which, rather than being frozen in time, was in a constant state of change and flux in common with any living organism.

In his final essay, part literary treatise part autobiography, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, Máirtín Ó Cadhain (1969: 9) explains that he was a product of what he termed a ‘local organic community’, a phrase coined from his reading of T.S. Eliot7. His greatest inheritance, he tells us, was the speech of his people, and he had endeavoured to fashion the raw material of this speech into the stylised language of his prose and by so doing to have improved it (Ó Cadhain 1969: 15). Although Ó Cadhain tells us that his own dialect was the basis of his literary expression, the very process involved in fashioning a new literary form was necessarily transformative. Indeed, one of Ó Cadhain’s many bugbears was what he regarded as the tendency of folklorists and academics to treat living traditions as things to be embalmed and encased in a mausoleum; death, he remarked, was synonymous with the study of Irish and folklore (Ó Laighin 1990: 151). It was never Ó Cadhain’s intention, therefore, to insist on preserving the local dialect in mummified form or to resist innovations which would lead towards a new consensus on spelling and grammar. Rather, he made many incisive recommendations towards standardisation himself and was enthusiastic about Niall Ó Dónaill’s classic essay on the development of Standard Irish, Forbairt na Gaeilge (1951)8. Indeed, it appears that he fell out with his own brother Joe when the latter felt he had given in to standardisation and the abandonment of Gaelic script9. Nevertheless, when faced with such a strident advocate of Standard Irish such as Ó Droighneáin who, it seemed to Ó Cadhain, evinced a view of Irish as an abstract construct, Ó Cadhain baulked at this guiltless decoupling of language and community.

The issues outlined here will be familiar to many as part of the movement from Gemeinschaft to Gesellschaft, which is part of the wider history of European civilization10. However, the insights specifically afforded by theorists of nationalism seem to be of the greatest relevance to the contention between Ó Cadhain and Ó Droighneáin. One might well characterise Ó Droighneáin as typifying the move towards an ‘imagined community’, Benedict Anderson’s (1983) famous phrase to describe the creation of modern nations. Uncomplicated by local affinities, Muiris Ó Droighnéain looked to the state as both the regulator and guarantor of an official Standard Irish which would transcend local and dialectal difference in the aim of creating a unified language to which each member of the Irish nation could share allegiance. Hence his frequent phone calls and letters to Rannóg an Aistriúchán (the state Translation Department). Moreover, in his role as an educator, Ó Droighneáin was ideally placed to facilitate a key requisite of modern nation-building as understood by Ernest Gellner, that is to say, the establishment of a standardised idiom for context-free communication. The development of modern nations, Gellner (1983: 57) tells us, depends on the following:

…the general diffusion of a school-mediated, academy-supervised idiom, codified for the requirements of a reasonably precise bureaucratic and technological communication. It is the establishment of an anonymous impersonal society, with mutually substitutable atomised individuals, held together above all by a shared culture of this kind, in place of the previous complex structure of local groups, sustained by folk cultures reproduced locally and idiosyncratically by the micro-groups themselves.

Inevitably, such a standardised code cannot preserve historical continuity at micro-level. Rather, the emphasis is on the clarity and consistency so prized by Ó Droighneáin as aids to the development of a nationwide, school-mediated Irish. Ó Cadhain on the other hand, despite his avowed commitment to the need for a standardised language was troubled by the lack of fidelity to historical forms. Thus, he criticised Proinsias Mac Cana and Tomás Ó Floinn’s Scéalaíocht na Ríthe (1956), a modernised retelling of some Old Irish and Middle Irish texts, for discarding forms of speech which still survived in the Gaeltacht and for replacing common speech with civil-service clichés11. Although Ó Cadhain was scathing of academics who spoke disparagingly about ‘revivalist Irish’, proclaiming that everyone’s Irish was revivalist now, one gets the sense that he was fighting a battle on two fronts (Ó Laighin ed. 1990: 90). On the one hand, there were the professors and pedants who seemed to care about little else other than the historic language and on the other hand there were the excesses of revivalism which led to either a fetishisation of or detachment from the living historically-rooted communities in which Irish was spoken. In his private correspondence with Ó Droighneáin before their dispute, Ó Cadhain warns of the dangers of discarding Gaeltacht dialects, which he says would encourage people in the Gaeltacht to abandon the Irish language and to regard it henceforth as merely the responsibility of schools. If this were to happen, Ó Cadhain continues, the Irish language would be dead and any standard would be entirely irrelevant12.

The imagined linguistic community

Ó Droighneáin seemed to embody the ability to imagine a new linguistic community which would place Irish beyond the ties of the local; a Cork man who had learned Cork Irish, he taught himself Ulster Irish which he used, in standardised form, after his move to Ulster. Another example of the propensity of revivalists to imagine a new linguistic community is given by the Belfast poet Ciarán Carson (2004) writing about his father Liam. Liam Carson/Mac Carráin had learned Irish as a second language and was an enthusiastic member of the Gaelic League, through which he formed many relationships. He was an equally enthusiastic member of the Esperanto Association and corresponded with people around the world. On one occasion Ciarán Carson remembers accompanying his father and brothers on board a Russian ship which had docked in Belfast so that they could have high tea with the captain, an Esperanto enthusiast. Very often the catalyst for such encounters in either Irish or Esperanto was the lapel-ring worn by Irish speakers or the star worn by speakers of Esperanto. These are the ‘mutually substitutable atomised individuals, held together above all by a shared culture’ of which Gellner speaks. In the case of both urban revivalist Irish and Esperanto both were underpinned by a Utopian ideal, expressed literally in the name of the invented language ‘Esperanto’ or ‘hope’.

It may well be argued that the Utopian universalism of revivalists was essential to the long term survival of the Irish language. While it is clear that Máirtín Ó Cadhain was deeply committed to the integrity of his local community both linguistically and politically13, there can be no doubt that he also shared a belief in the need for a more abstract, utopian ideal and in particular the ideal to which Ó Droighneáin alludes in his essay, summarised in a single word, ‘republic’. Hope, according to Ó Cadhain (1966: 1), was the single greatest catalyst for change in Irish history, Hope is the chain detonation which I see going right back in the history of the country. If it were not for a mindset which ran contrary to reason, he went on to say, the Irish would have long since disappeared from history.

In spite of Ó Cadhain’s qualified enthusiasm for standardisation of the Irish language as part of the progression to full independent nationhood (what he called the “vision”)14, perhaps the pull of the local was too persistent for him to fully accede to this. This dichotomy is neatly summarised by T. S. Eliot in one of those essays to which Ó Cadhain looked for his understanding of the meaning of tradition: It is only a law of nature, that local patriotism, when it represents a distinct tradition and culture, takes precedence over a more abstract national patriotism (1933: 20)15. In the process of allowing the nation to appropriate the culture of the local community, to create what has been called a periphery-dominated centre, people from the Gaeltacht had in certain ways more to lose than those from without, such as Muiris Ó Droighneáin16. Ó Cadhain became sufficiently exercised about this to declare, in a letter written in the year before his death, that:

the people of the Gaeltacht and, for that matter, of the whole western side of Ireland must grasp the first opportunity to secede from this meaningless state with its meaningless paraphernalia of ministers, as Biafra seceded from Nigeria and Cuba from senile dependence on America. The Orient and Eastern Europe and other parts of the world will gladly have them17.

Perhaps the origin of this last sentence can be explained in Ó Cadhain’s final essay, in which the antagonism between the particular and the general, the local and national, the material and the abstract is especially evident. Ó Cadhain speaks here of travelling to the Orient and Eastern Europe, specifically to Leningrad, Moscow and to the Soviet Republic of Kirghizia. Sitting in the airport in Moscow, he was reminded not of Marx and Lenin nor of Dostoevsky or the great Russian authors but the folktales he had heard as a child at home about the Eastern World. He goes on to describe how his mind had mapped these tales heard in childhood to every hedge and stone in his home locality, so much so that they shaped his mind and person entirely. In an ironic way, the idealised Oriental world of the folktale had become local material reality. Perhaps Ó Cadhain’s realisation that he was forever bound to return to the material rather than the ideal is the reason for his choosing a piece of verse by Hugh MacDiarmaid as the last word of his final essay:

The rose of all the world is not for me.
I want for my part
Only the little white rose of Scotland
That smells sharp and sweet — and breaks the heart.

While in Mac Diarmaid’s verse the paradoxical inversion is that of the national over the global, in Ó Cadhain’s case this inversion seems to have been overshadowed by that of the local over the national.

Epilogue

In 2012 a new revised set of guidelines for the Standard Irish, so beloved by Muiris Ó Droighneáin, was made available as a PDF after a period of consultation (Gramadach na Gaeilge 2012). The new guidelines were the work of a panel of experts appointed by Minister Éamon Ó Cuív, grandson of Éamon de Valera, who had commissioned the first handbook of Standard Irish in 1958. Later that year, in August 2012 under a new minister, Donnchadh Mac Fhionnlaoich, the government Translation Section (Rannóg an Aistriúcháin) published its own revised edition of the original 1958 handbook. This has created an anomalous situation in that both publications were officially commissioned by the Irish government, yet the content of one differs from the other to a significant degree. One wonders how effective either set of guidelines will be when each seems to be in direct competition with the other. A solution may lie in the three-year consultation period which the Translation Section announced with the publication of its new Standard Irish. Yet the period of uncertainty which will accompany the consultation process has led to criticism, particularly among those for whom written Irish is their professional field18. One feature worth noting is the tendency of the guidelines commissioned by Ó Cuív to embrace dialectal forms more explicitly than before and, in this way, rather than prescribing specific standard forms, in some places ‘dialect-neutral’ forms are given. This approach seems to me to reflect a general tendency, encouraged by the growing influence of language planning analysis, to accept that speakers of Irish from Gaeltacht areas had never really embraced the Standard Irish that prevailed in schools and the civil service. The criticism has been that native speakers were estranged from written Irish, or what they call ‘school Irish’, and that this needed to be redressed given the most recent gloomy predictions on the future of the Gaeltacht19. With this in mind, it may appear pragmatic for Standard Irish to admit a greater tolerance of dialectal forms than was previously the case. Notwithstanding this, it would be a dangerous thing to give up on the ideal of a standardised written Irish. The lesson of Ó Cadhain versus Ó Droighneáin, it seems to me, is that, while there will always be antagonism between the material local actuality and the abstract utopian ideal, both may be mutually dependent.

Ulster University

Archival sources

  • University College Dublin, ‘The Papers of Muiris Ó Droighneáin’, Archives IE UCDA P154.
  • Trinity College Dublin, ‘The Papers of Máirtín Ó Cadhain’, Manuscripts and Archives Research Library, TCD MS 10878.

References

  • Anderson, B., 1983, Imagined Communities, London: Verso.
  • Carson, C., 2004, ‘The Language Instinct’, The Guardian (01/05/2004).
  • Christian Brothers, 1990, New Irish Grammar, Dublin: Fallons.
  • Costigan, B., Ó Curraoin, S., 1987, De Ghlaschloich an Oileáin: Beatha agus Saothar Mháirtín Uí Chadhain [Of Island Limestone: the Life and Work of Mairtín Ó Cadhain], Indreabhán: Cló Iar-Chonnacht.
  • Eliot, T.S., 1933, After Strange Gods: a Primer of Modern Heresy, London: Faber and Faber.
  • Gellner, E., 1983, Nations and Nationalism, Oxford: Blackwell.
  • Kiberd, D., 1996, Inventing Ireland: the Literature of the Modern Nation, London: Vintage.
  • Mac Lochlainn, A., 2012, ‘Fifty Shades of Gaeilge — Lucht Teanga Céasta idir Dhá Chaighdeán’ [‘Fifty Shades of Irish — Language-Users Tormented between Two Standards’], The Irish Times (12/09/2012) .
  • Mc Guire, J., Quinn, J., eds., 2009, Dictionary of Irish Biography, Cambridge: Cambridge University Press.
  • Ó Baoighill, P., 2007, Ó Cadhain i dTír Chonaill [Ó Cadhain in Donegal], Dublin: Coiscéim.
  • Ó Cadhain, M., 1962, ‘Gan Rath orthu mar Choinbhinsiúin’ [‘Conventions that are Useless’], An tUltach (Lúnasa), 6–7.
  • Ó Cadhain, M., 1966, An Aisling [The Vision], Dublin: An Coiste Cuimhneacháin Náisiúnta.
  • Ó Cadhain, M., 1969, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca [White Papers and Written Papers], Dublin: An Clóchomhar.
  • Ó Cathasaigh, A., 2002, Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain 1905–1970 [Imagining a Fight: Máirtín Ó Cadhain 1905–1970], Dublin: Coiscéim.
  • Ó Dónaill, N., 1951, Forbairt na Gaeilge [The Development of Irish], Dublin: Sáirséal agus Dill.
  • Ó Dónaill, N., ed., 1977, Foclóir Gaeilge-Béarla [Irish English Dictionary], Dublin: Oifig an tSoláthair.
  • Ó Droighneáin, M., 1962a, ‘Teagasc agus Foghlaim’ [‘Teaching and Learning’], An tUltach (Meitheamh), 12.
  • Ó Droighneáin, M., 1962b, ‘Crógacht is Cinnteacht linn’ [‘Bravery and Certainty with us’], An tUltach (Meán Fómhair), 8.
  • Ó Fiannachta, P. ed., 1981, An Bíobla Naofa [The Holy Bible], Maynooth: An Sagart.
  • Ó Giollagáin, C., Mac Donncha, S. ed., 2007, Staidéar Cuimsitheach Teangeolaíoch ar Úsáid na Gaeilge sa Ghaeltacht:Tuarascáil Chríochnaitheach [A Comprehensive Linguistic Study of the Use of Irish in the Gaeltacht: Full Report], Galway: Ollscoil na hÉireann Gaillimh.
  • Ó Laighin, S., ed., 1990, Ó Cadhain i bhFeasta [Ó Cadhain in Feasta], Dublin: Clódhanna Teoranta.
  • Stockman, G., ‘Muiris Ó Droighneáin’, An tUltach (Lúnasa), 4.
  • Titley, A., 1975, Máirtín Ó Cadhain: Clár Saothair [Máirtín Ó Cadhain: a List of Works], Dublin: An Clóchomhar.
  • Titley, A., 2011, Nailing Theses, Belfast: Lagan Press.
  • Tönnies, F., 2001, Community and Civil Society, Harris, J., Hollis, M., ed., J.
  • Harris, M. Hollis, trans., Cambridge: Cambridge University Press.
  • Welch, R., ed., The Oxford Companion to Irish Literature, Oxford: Oxford University Press.

Web sources

Notes

  1. Ó Droighneáin (1962a; 1962b); Ó Cadhain (1962). Ó Cadhain wrote a further article in reply to Ó Droighneáin (1962b) but this was not published by An tUltach. This may have been due to a number of factors including references to the word banéigean or ‘rape’, which may have been considered inappropriate by the editor of An tUltach, given that the magazine depended on a large school-based readership, or the claim made by Ó Cadhain that Ó Droighneáin had gone on a linguistic spying mission to Ó Cadhain’s family home in Cois Fharraige! This claim is interesting in the light of a later remark by Ó Cadhain (1969: 15) that People go to my house in Cois Fharraige and among my neighbours to enquire there if my speech is the speech of my people. (My translation. Similarly, all other translation in this article of original Irish source material is mine.) Ó Cadhain’s unpublished article in this correspondence is held in The Papers of Muiris Ó Droighneáin, UCD Archives, P154/90 (4). In its March 1963 edition An tUltach carried two letters responding to the controversy, one from an individual using the pseudonym ‘Dubliner’ which, while deferential towards Ó Cadhain, makes a case for the need for standard Irish. The other letter was from the writer Breandán Ó hÉithir (1930–1990), who was quite contemptuous of Ó Droighneáin’s views.
  2. There are several biographical works on Ó Cadhain in Irish (Ó Cathasaigh (2002), Costigan and Ó Curraoin (1987), Titley (1975)) as well as the entry on Ó Cadhain in the digitised biographical database ainm.ie. The key sources in English are Mc Guire and Quinn ed. (2009) and Welch ed. (1996). Inevitably, given Ó Droighneáin’s more modest profile, he figures much less prominently in biographical sources. Besides the entry for Ó Droighneáin in ainm.ie, the descriptive catalogue of The Papers of Muiris Ó Droighneáin in UCD Archives (IE UCDA P154) is prefaced by a very useful biographical essay and chronology by Lisa T. Collins. A summary of this can be accessed on the DCU website.
  3. Bhí mé féin agus mo dheartháir i bhFianna Éireann ag cuidiú leis na hÓglaigh, My brother and I were in Fianna Éireann assisting the IRA (Ó Droighneáin 1962b: 8).
  4. See Muiris Ó Droighneáin biography in ainm.ie. In a private correspondence with Ó Droighneáin Tomás de Bhaldraithe refers to him as Ireland’s chief corrector of Irish (phríomhcheartaitheoir Gaeilge na hÉireann; The Papers of Muiris Ó Droighneáin, UCD, P154/220 (21)). It is worth noting that Ó Droighneáin’s manifold corrections of the text of de Bhaldraithe’s English-Irish Dictionary (1959) were not acknowledged in the supplement of ‘Terminological Additions and Corrections’ published in 1978, this in spite of de Bhaldraithe’s frequent private acknowledgement of Ó Droighneáin’s contribution (The Papers of Muiris Ó Droighneáin, UCD, P154/220 (21)).
  5. The first director of TG4, Cathal Goan (later director general of RTÉ), and the writer and poet Gréagóir Ó Dúill were also pupils of Ó Droighneáin’s.
  6. See for example Ó Droighneáin (1962a). While this antagonism is suggested in Ó Cadhain’s claim, mentioned above, about Ó Droighneáin phoning the Translation Branch of the Civil Service where Ó Cadhain had worked, it is worth noting that Ó Cadhain had written a friendly letter to Ó Droighneáin in the previous year in which he discussed the standardisation of placenames, on which subject, Ó Cadhain remarks, they were in great agreement. He also mentions here a long letter in progress to Ó Droighneáin on matters of Irish spelling and syntax (The Papers of Muiris Ó Droighneáin, UCD, P154/ 90).
  7. See also Titley (1993: 232–3) and Ó Cathasaigh (2002: 6–7, 11) for a discussion of both the origin of this term and Ó Cadhain’s reference to its development after Eliot by English writers such as Raymond Williams and Richard Hoggart. Titley regards both ‘local organic community’ and Ó Cadhain’s Irish rendering comhthionól fuinniúil fuinte as an egregious example of the tendency to sentimentalise and generalise the notion of rural community. Conversely, Ó Cathasaigh takes the view that Ó Cadhain’s Irish phrase comhthionól fuinniúil fuinte (literally, ‘kneaded, kneading community’) is an improvement on the original English notion and one which was intended to avoid an idealistic, romantic picture of rural community.
  8. ‘The Development of Irish’. See Ó Cadhain’s review in Ó Laighin (1990: 191–209).
  9. Interview with Pádraig Ó Baoighil who accompanied Ó Cadhain on his tour of the Donegal Gaeltacht in 1957, where they recorded a great number of stories, much of which has been published in Ó Baoighil (2007).
  10. The categories proposed by Ferdinand Tönnies in his Gemeinschaft und Gesellschaft (1887) are generally translated into English as ‘community’ and ‘(civil) society’. See Tönnies (2001).
  11. Ó Cadhain (1969: 18) and Ó Cadhain Papers TCD, B/57.
  12. The Papers of Muiris Ó Droighneáin, UCD, P154/ 90.
  13. It is almost, but not entirely, true to say that whatever he [Ó Cadhain] did in the public arena he did for the people of the Gaeltacht (Titley 2011: 293).
  14. See Ó Cadhain 1966.
  15. See also Ó Cadhain 1969: 14.
  16. For a discussion of the concept of periphery-dominated centre, see Declan Kiberd’s chapter ‘The Periphery and the Centre’ in his Inventing Ireland (1996: 481–96).,/li>
  17. Letter to the editor of The Irish Press concerning the controversy following the commemoration of Peadar Ó Doirnín in March 1969; Ó Cadhain papers TCD, M/2/46.
  18. See for example Mac Lochlainn 2012.
  19. See the state-commissioned comprehensive study of the use of Irish in the Gaeltacht, where the authors conclude that, without decisive intervention, the strongest Gaeltacht areas will survive for at most fifteen to twenty years in their current state (Ó Giollagáin & Ó Donncha 2007: 517).

Iontaobhas Uí Chadhain is very grateful to the author for his permission to publish this article.

Categories
Ailt ⁊ Aistí Material in English

Máirtín Ó Cadhain 1906–1970

By Tomás de Bhaldraithe.

This article was first published in Lochlann 6, in 1974.

The appointment of Máirtín Ó Cadhain to the Professorship of Irish in Trinity College, Dublin, in 1967, was as unexpected as it was unprecedented; particularly in a university which had on previous occasions seen fit to reject Douglas Hyde (for the same chair) and W. B. Yeats (for the chair of English), as being mere writers and critics.

Ó Cadhain’s academic qualifications, on paper, were minimal. He had been a primary school teacher, and held a Diploma in Education. His non-academic activities had not been of a nature that would normally impress university bodies. These included organizing the poor peasants of Connemara (in the early thirties) in an effort to gain recognition of their right to a decent livelihood in their own country, without having to turn over to the English language; active participation in the proscribed Irish Republican Army and its campaign of explosions in England (in an attempt to draw attention to the problem of partition in Northern Ireland); a consequent five years’ spell in an internment camp in Ireland. In spite of all this, Ó Cadhain was appointed to the chair, an appointment which showed enlightenment on the part of the authorities, but also that Ó Cadhain himself must have been a very unusual person.

He was born in the townland of Cnocán Glas, on the west Galway coast, into a community which barely subsisted on barren land, and whose way of life had changed very little over centuries. In spite of its proximity to Galway city, about twelve miles away, Cnocán Glas was wholly Irish-speaking, and indeed even still retains some monoglots. The formative years of his life were spent in this community, except for two years in a Dublin Teachers’ Training College (1924–26) after which he returned to the Galway Gaeltacht, and taught there until the late thirties. He escaped the influence of a secondary boarding school in an English-speaking area, to which most Irish speakers were of necessity subjected at an early age, if they were to get any formal post-primary education. That accounts, in part, for the depth of his knowledge of the spoken language, but only in part. Both his mother, Bríd Óg Nic Conaola, and his father, Sean Ó Cadhain, were traditional story tellers, as was his uncle, Máirtín Beag Ó Cadhain (and probably many more of his relations). His brother Seosamh, who assisted in the editing of the English-lrish Dictionary (Dublin, 1959) had also a remarkable knowledge of the vocabulary and idiom of Connemara Irish.

Máirtín himself had always been fascinated by language (and in later life acquired many other languages including English, Russian, Spanish, Welsh, German, Scottish Gaelic, French). In one of his recent published works (Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca) he admits that language sometimes got the upper hand, The most valuable literary instrument I got from my people was the spoken language, the natural earthy pungent speech of the country, which sometimes starts dancing and sometimes weeping, in spite of me. (Translated from the Irish.)

His special knowledge of the language was soon recognised, and in 1937 he was invited by the Department of Education to contribute to a projected Irish Dictionary. He had begun this work before he got involved in the political activities which led to his internment. On his release, at the request of the then Taoiseach, Éamon de Valera, he was asked to continue the work. His collections of words and phrases from the living speech of Connemara have been used extensively in the preparation of the Department’s English-Irish Dictionary (1959) and its Irish-English Dictionary (in progress).

Ó Cadhain’s earliest contribution to scholarship was a collection of folk-tales, recorded mainly from his parents, which he made for the Folklore Commission. Some of these have been published in Béaloideas (Dec. 1933; Dec. 1935; June 1936).

He was appointed in 1949 to the Parliamentary Translation Staff, which had at the time been given the work of forming a standardized spelling and morphology of Irish, based on the spoken dialects as well as on the written language. Ó Cadhain made no small contribution to this difficult task, although of course, his suggestions were not always adopted (see his article ‘Forbairt na Gaeilge’ in Feasta, Dec. 1951).

His period with the Translation Staff provided him with valuable experience of the problems involved in the development and the adaptation to the requirements of modern urban society of a spoken rural language, which was divided into dialects and had been long neglected as a literary medium.

His first published creative work Idir Shúgradh agus Dháiríre appeared in 1939, followed by An Braon Broghach (1948), both collections of short stories, or rather nouvelles. The publication of Cré na Cille (a novel, 1949), Cois Caoláire (stories, 1953) and finally An tSraith ar Lár (1967) — which won for him the valuable Butler Award of the Irish-American Cultural Institute — added to his reputation, so that he had come to be considered by many as the foremost living Irish writer, in Irish or English.

The greater part of his creative writing deals with his own people in Connemara, whom he portrays with insight and deep sympathy, but with an honesty which makes no attempt to conceal the harsh realities of life in a depressed rural community. The danger of imminent extinction of the language and culture of this community is a frequent underlying theme in his work. He also writes about Dublin city life, certain facets of which he came to know more intimately than many city people. Stylistically, his great achievement was his artistic use of his rich native dialect and his ability to draw on the literary language of earlier periods. He was also remarkably successful in adapting and developing his dialect in such a way as to write convincingly about life in an English-speaking city.

Unfortunately much of his writing is still unpublished, including an Oireachtas prize-winning novel Athbheochan, and a critical assessment of the modern Irish novel.

His published lectures, articles and pamphlets on literary, language and political problems are essential for anyone who would understand fully the contemporary Irish scene. He never relaxed in his efforts in the defence of the Irish-speaking communities against the ever-increasing pressures from outside — which often included well-meaning but misled language revivalists. He was a formidable controversialist and satirist, and perhaps some of his best writing is to be found in articles such as ‘Do na Firéin’ (Comhar, March 1962), or ‘Béaloideas’ (Feasta, March 1950) in which he scarifies the folklorist who battens on the people of the Gaeltacht, while hoping for their speedy extinction in order to enhance the value of his own collections, or ‘An Treallán’ (Comhar, June 1952) — a devastating review of the first number of a Department of Education literary magazine, so devastating that no other number was published.

His public lecturing had the same quality as his writing. He could keep an audience — even a hardened academic one — spellbound for hours by his fluency and eloquence, his subtle use of language, his deep unmistakable sincerity. Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (1970), which shows him at the highest point of development as a writer, will be long remembered by those who were fortunate to hear it as a public lecture delivered to Cumann Merriman.

Professor Ó Cadhain was a born teacher. During his period of internment he had been remarkably successful in teaching spoken Irish to adults of very varied educational background. By his personality, his natural ability and his dedication, he inspired his students with enthusiasm for the subject. In these days of strained relations between students and university authorities, the esteem and affection which his students clearly felt for Ó Cadhain was quite remarkable. The Ó Cadhain best known to them and to his intimate friends was a gentle, generous, quiet-spoken, helpful person, who differed greatly from the Ó Cadhain who appeared to his opponents in political controversy.

When many a learned academic will be forgotten, Máirtín Ó Cadhain will be remembered for his contribution to Irish life in general, and in particular for his efforts, both literary and political, which put new heart into the young people of Connemara, and for his creative writing which has given such pleasure and encouragement to readers of Irish.

In many respects, Ó Cadhain seemed to belong to an older generation of native Irishmen, and perhaps it may be fitting to end with a few words from the seventeenth century annals, Annála Ríoghachta Éireann, which recount the death (in 1563) of one Maghnus Ó Domhnaill, chief of his clan, poet, historian, active politician, warrior, one-time prisoner in his own country, as follows:

…a fierce, obdurate, wrathful and combative man toward his enemies and opponents… and a mild, friendly, benign, amiable, bountiful, and hospitable man towards the learned, the strangers, the poets and the ollaves… a learned man skilled in many arts, with a profound intellect…

Iontaobhas Uí Chadhain is grateful to Lochlann and to the de Bhaldraithe family for permission to make this article available here.