Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Cré na Cille — Leasaithe ag an gCadhnach Féin

Le Máirtín Ó Cadhain agus Fidelma Ní Ghallchobhair.

Réamhrá

Clúdach an tríú heagrán de Chré na Cille. Grianghraf den gCadhnach air, agus dath uaine laistiar dhe.
Clúdach Chré na Cille

Seo roinnt leathanach samplach as an gcéad eagrán de Cré na Cille a ndearna an Cadhnach féin ceartúcháin agus leasuithe air. Tús an leabhair ó leathanach 12 go leathanach 41 atá ann.

Tá an t‑eagrán iomlán i mBailiúchán Uí Chadhain, atá i dtaisce i gColáiste na Tríonóide. Féadfaidh baill den phobal aon chuid den Bhailiúchán sin a scrúdú, ach cead a fháil ó Iontaobhas Uí Chadhain (tá sonraí teagmhála i mbun an leathanaigh seo) agus coinne a dhéanamh le Leabharlann Choláiste na Tríonóide. (Féach ar IE TCD MS 10878 — Páipéir Mháirtín Uí Chadhain ar láithreán an Choláiste.)

Sa tríú heagrán de Cré na Cille, a chuir an tOllamh Cathal Ó Háinle in eagar agus a foilsíodh in 2007, deir sé:

Nil fáil anois ar bhuneagrán Cré na Cille. I measc pháipéir Mháirtín Uí Chadhain i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, áfach, tá cóip den chéad eagrán den leabhar atá breac le leasuithe a rinne an Cadhanach ina lámh féin sa bhliain 1950, ar a bhfuil móran leasuithe poncaíochta agus litrithe agus roinnt leasuithe focal agus comhréire. Cuireadh na leasuithe sin i suim agus an t‑eagrán seo den leabhar á réiteach. Glacadh freisin leis an gcaighdeán litrithe agus foirme ar a bhfuil an dara heagrán bunaithe, agus cuireadh i bhfeidhm é chomh rialta agus ab fhéidir.

Cré na Cille

D’fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht eagrán de Cré na Cille in 2016, ach ní deirtear cén t‑eagrán é, ná an gaol atá aige leis an mbuneagrán, ná ní thugtar aon eolas faoi eagarthóireacht a rinneadh nó nach ndearnadh air; níor cuireadh leasuithe an Chadhnaigh i bhfeidhm air.

Baineann formhór mór na leasuithe le cúrsaí litrithe, gramadaí agus poncaíochta, mar a léiríonn an tábla thíos. Cuid de na leasuithe litrithe, is cosúil gur caighdeánú atá i gceist leo, agus cuid eile is a mhalairt atá i gceist leo. Mar shampla, d’athraigh sé ‘th’éis’ go ‘tar éis’, ‘tuit’ go ‘tit’ agus ‘coinneál’ go ‘coinneáil’ tríd síos. Os a choinne sin, d’athraigh sé ‘agóid’ go ‘ágóid’, ‘sá’ go ‘sáitheadh’, agus ‘cén’ go ‘cé an’. Cuid de na leasuithe, tá siad an-mhionchúiseach, m.sh. fleiscín i lár ‘leathbharaille’ a scriosadh. Cuid eile, is cosúil gur bhain siad leis an bhfuaim a bhí i gcluas an údair, m.sh. d’athraigh sé ‘deoir’ go ‘deor’ tríd síos. Is fiú cuimhneamh gur i 1950 a rinne sé na leasuithe seo, tráth a raibh sé ag obair i Rannóg an Aistriúcháin, áit a raibh caighdeán nua litrithe agus gramadaí ar na bacáin, agus naoi mbliana roimh fhoilsiú fhoclóir Béarla-Gaeilge de Bhaldraithe. Corráit, tá sonra athraithe e.g. líne 26 ar leathanach 15, áit a bhfuil aois Bhaba athraithe go haois níos inchreidte.

An córas nodaireachta a d’úsáid Ó Cadhain

Bhain an Cadhnach leas as na comharthaí profála caighdeánacha seo a leanas:

ceannlitir A

cuir isteach

cuir isteach spás amháin

dún an spás

malartaigh

scrios

stet (fág mar atá)

Íomhánna na leathanach bunaidh

Leathanaigh 12–13
Leathanaigh 14–15
Leathanaigh 16–17
Leathanaigh 18–19
Leathanaigh 20–21
Leathanaigh 22–23
Leathanaigh 24–25
Leathanaigh 26–27
Leathanaigh 28–29
Leathanaigh 30–31
Leathanaigh 32–33
Leathanaigh 34–35
Leathanaigh 36–37
Leathanaigh 38–39
Leathanaigh 40–41

Na ceartúcháin go hachomair

línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
1Ní mé arb ar Áit an Phuint nó na gCúig Déag atá mégramadach x 2
3chaithfidís mé, tar éis ar chuir mé…litriú
5Phádraig: achainí agam ort, a Phádraig, a leanbhlitriú, poncaíocht
8Dúirt mé leo an chónra ab fhearr tigh Thaidhglitriú
10Agus an bhráilín bharróige.litriú
12Bean mo mhic, go siúráilte.poncaíocht
13lena cuid pruislíocht’ é. Má chonaic Neil é!litriú
14Ní bheadh, dar fia, dhá mbeadh aonponcaíocht
15Is místuama a ghearr Cáit Bheaglitriú
17do Bhid Shorcha,poncaíocht
20choinneáil ó choirp.litriú
25fhéin ag an miseanlitriú
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
1as an gCnoc,poncaíocht
4Ó a thit an chrois seo…litriú
7i gcónaí! Sin í faoi mo cheann í. Nach mairg nach í aponcaíocht
8ar mo chliabhrach!poncaíocht
9snaidhm ní b’fhearr a chur ar an bpaidrín arlitriú
10dhá dtitfeadh sé ar an talamhlitriú
11A Thiarna, Thiarna,poncaíocht
12a d’fhanfadh sí sin!poncaíocht
13na hocht gcoinneal os cionn molitriú
15chófra, faoi pháipéir an chíosa.litriú
18sna mná rialta i Meireacálitriú
19Trí leathbhairille pórtairlitriú
20ar mo chliabhrach!poncaíocht
21Éamann na Tamhnaí… dhá mbeadh deor ar bithlitriú
22shliabh go dtiocfadh sé leis, gan cuireadhponcaíocht
26uaim iontu, le cúig nó ségramadach
30Locha, leanfaidís sinponcaíocht
32iontas orm mura dtagadhlitriú
34Déarfadh sé nár chualalitriú
35go deimhin duit, alitriú, poncaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
2Níor chomaoin domsalitriú
5Scorach le…litriú
8racht breá ag Bid Shorcha,poncaíocht
9Mara raibh sí ró-óltach.litriú
11gan deor lena grualitriú
12agus mise beo!poncaíocht
13cúpla bliain eilelitriú
14go gcuirfinn romham an raicleach.litriú
15d’éirighcoitiantalitriú
16chuig an dochtúir le scaitheamh roimhelitriú
20Dhá dtapaínn an phian sin sul alitriú
21Bhuailfeas sé sna duánaílitriú
24Bliain go Féile Michíl seo caitelitriú
26le trí déag agus trí fichidsonra athraithe
27anois, tar éis a díchill.litriú
28Ní raibh an mhuintir se’againn-ne saolach.litriú
33Ach dhá bhfaighinnse saollitriú
35Duine sách luathintinneach í Baba.litriú
36ag scríobh le trí bliana anois, ó a d’athraighlitriú, poncaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
4ágóid sin as an nGort Ribeach agus gur fháglitriú
5Ní thaobhódh sí tigh Neil beag ná mórgramadach
6sa mbaile as Meireacá, marach gurb élitriú, poncaíocht
7Neil a phós Meaig Bhriain Mhóir. Tuige a dtaobhódh?gramadach, poncaíocht
8Prochóigín de theach. Prochóigín bhrocachlitriú
9Ní teach do Phoncán a bhí annlitriú
10ceart ar bith dhe i ndiaidh a bheithlitriú
11Se’againn-ne agus i dtithe móra Mheireacálitriú
12gur ghread sí anonn in athuairlitriú
14cé an meanmnatar éis an chogaidhlitriú, gramadach
16sách aigeanta lena dhéanamhlitriú
17Léirscrios uirthi mar chailleach! Tar éis gurcaighdeánú
18dhealaigh sí ó chlann Bhriain Mhóir i Norwood,litriú
20a comhairle agus inín an scólacháinponcaíocht, litriú
21ghránna a phósadh!poncaíocht
22“Ní phósfainn Meaig Bhriain Mhóir, dhá mbaponcaíocht
24a buailfí ar an gcluais í agus níor thaobhaigh sígramadach, poncaíocht
25againn-ne ní ba mhó, ach seasamhlitriú, poncaíocht
26Meireacálitriú
27Mo ghrá é Hitler! Sin é an buachaill acu!poncaíocht
28Má buailtear Sasana beidh an tír in ainriochtponcaíocht
31d’fhág anseo mé leathchéad bliaincaighdeánú
32ariamh fhéin i gCineál na Leathchluaise. Sceana,litriú
33clocha agus buidéil.poncaíocht
34mé a sháitheadh…litriú
35Cead cainte dhom!poncaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
1Crois Críosta coisreagan Dé orainn!litriú
3chomh tréan céanna is a bhí os cionnlitriú
4Shíl mé ó a chuirfí i gcill mégramadach
5go mbeadh suaimhneas ilitriú
6ach cé an chiall an chathaíocht seolitriú
7Cille?poncaíocht
10(teann)táis anseo is a dhéanfá sa mbailelitriú
13An cuimhneach leat mé, a Mhuraed,poncaíocht
15fós, ar aon nós…poncaíocht
16An saol céanna atá anseo, a Chaitríona,poncaíocht
17is a bhí san ould countrylitriú, athrú cló
18an uaigh a bhfuil muid inti agus nach bhféadannponcaíocht
20céard is cor dó ach do réir mar a inseoslitriú
21Ach tá muid inár gcomharsanaíspásail, litriú
22aríst, a Chaitríona.poncaíocht
24Níl a fhios agam arb é Lá Fhéile Pádraig nó an lá inagramadach, litriú
25Bhí mé róchloíte.caighdeánú
26Ná níl a fhios agam cáid anseo mé, ach an oiread.poncaíocht
27bhfad é, ar chuma ar bith. Tá tusa scaitheamh maith curtha,poncaíocht, litriú, poncaíocht
30malrach mná le Tomáisín anuas i molitriú
31Meas tú, ina dhiaidh sin,spásáil
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
2Mise a chuir na hordógaí ort, a Mhuraed.poncaíocht
4chuile dhuine go mba ghleoite a bhí tú os cionn cláirponcaíocht, litriú
7Bun cleite isteach ná barr cleite amachlitriú
8

chomh mín is dhá dtéadh an t‑iarann ort os cionn

litriú
10Dheamhan mórán liostachais a bhí orm, a Mhuraedponcaíocht
15a raibh d’aois mhór mar sin agam, a Mhuraedponcaíocht
17Fuair, i nDomhnach, agusponcaíocht
20sin a rá, a Mhuraed. Níor chuidigh scobaidponcaíocht, litriú
21Cé an smál a bhí ar mo Phádraiglitriú
22Beannacht Dé dhuit, a Mhuraed chroíponcaíocht
24mé amach as mo bhéal ariamh air! Tá síponcaíocht
25Níl ann ach gur shraonlitriú
27di, déarfainn…poncaíocht
28chéill cés moite de Mháirín, an gearrchaile is sinelitriú, poncaíocht
30liom dhá níochán agus dhá gcoinneáil ón tine,litriú
31deoladh chucu chomh maith is a d’fhéadfainn … is fíor dhuit,litriú, litriú, poncaíocht
33ní teach atá an scobaid siúdlitriú
34a choinneáil, bean ar bith a bhíos gacha le lá ar an leabalitriú
35Is mór an truaighe Pádraigceannlitir
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
2Bhí chuile shórt faoi réir agam, a Mhuraed,poncaíocht
3M’anam muise go raibh, aponcaíocht
4Mhuraed, ocht gcoinneal ormlitriú
5Chuaigh an chónra ab fhearr tigh Thaidhglitriú
6Ní raibh sí pínn as chúig phunt déag, déarfainnponcaíocht
7ní dhá phláta atá uirthi seo, a Mhuraed,poncaíocht
8shílfeá gurb é an scáthán mórlitriú
11ceann mar atá ar Pheadar an Ósta agus scríobh-poncaíocht
12ainn Ghaeilge uirthi: “Caitríonaponcaíocht
13É féin a dúirt liom é gan frapa gan taca, a Mhuraedponcaíocht
14Ba bheag an baol a bheadh ormsa a iarraidh air, aponcaíocht
15ráille timpeall na huagha mar atálitriú
16an tSiopa agus go gcuirfeadh sé pabhsaethe os moponcaíocht, litriú
18Ar fheisteas dubh na Máistreása tar éis donlitriú
19don Mháistir Mór bás a fháil. “Níor chomaoin dúinngramadach, litriú
20an méid sin a dhéanamh duit, is chomh maith is alitriú
22cogar, a Mhuraed, cé an áit é seo?… Dar brí m’anama,poncaíocht, litriú, ceannlitir, poncaíocht
23Áit na gCúig Déag é… Anois, a Mhuraed,gramadach, poncaíocht
24ag tnúthán golitriú
25bheadh aon neartlitriú
27Neil arb ea? M’anam gur beag nár chuir mé romham í.litriú
28Dhá mairinn scaithimhín eilelitriú
29d’éirigh don mhaclitriú
30ag an Trá, tá bliain, nó bliain go leith ó shoin aguslitriú, poncaíocht x 3
32ospidéallitriú
33Ó, chuala tú faoi cheana, a Mhuraedponcaíocht x 2
34ar chúl a chinn, a Mhuraedponcaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
3Níl na gasúir inchúnta aige, a Mhuraed,litriú, poncaíocht
4SconnachánD’éireodh sinlitriú
5A dhul lena sheanathair, lena chomhainm Brian Mór,litriú
6scólachán gránna. Cé an bhrí ach a mhamóin Neil?litriú, poncaíocht
7Ní dhearna muintir Neil aon Earrach arbh fhiúgramadach
10againn-nelitriú
11Óra, beannacht Dé dhuit,poncaíocht
13as bealach an leoraí!… Mac Neil a caitheadh, aponcaíocht x 2
15adeir an giúistís… Thug sé fear an leoraí chuig anponcaíocht, litriú
17a oscailt chor ar bithgramadach
18chuig Ard-Chúirt go gairidlitriú
19Mainnín an Cabhainsiléaralitriú
20cianóg rua. “Cad ar a shon ru?” adeir sé.litriú, poncaíocht
21Is fíor dhuit, a Mhuraed.poncaíocht
22ar Neil. A chonách sin uirthi!litriú, poncaíocht
23an teach se’againn-ne chomh miniclitriú
24gabháillitriú
25Ara,poncaíocht
27ó chuaigh sí isteach sa teach ann!… Nach í moponcaíocht, gramadach
28agus cé an chiall nachlitriú
29do Jeaic bochtgramadach
31Deirimse leatsa, a Mhuraed, gurbceannlitir, poncaíocht x 2
33Tomás Taobh Istigh, a Mhuraed? Mar chonaicponcaíocht x 2, litriú
34Tá sé ina bhotháinín i gcónaí. Ach titfidhlitriú
35Ara, muise, nár thairg moponcaíocht x 2, litriú
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe
2muise, a Phádraig,” a deirimse, “is suarachponcaíocht, cás beag
3ort, a dhul ag cur tuí do Thomásponcaíocht
4tuí dhó, más breá léi.poncaíocht
5gabhfaidh muidelitriú
6anois ó a gortaíodh coisgramadach
9prochóigínlitriú
10Ach titfidhlitriú
13Coinnigh ort anois, a Phádraig, a fhleascaighponcaíocht x 2
15dhá báitheadh. Chugainn-ne a chaithfeas sé tarraingtlitriú
18atheolas!… An iomarca eolais atá agamsa uirthi sin aguslitriú, poncaíocht x 2
19dhá cineál, a Mhuraed…poncaíocht
22Do Nóra Sheáinín… Ab bu búna…ceannlitreacha
23de mháistir scoilelitriú
24Dar ndóigh, diabha! thiomanta focal foghlaimelitriú
25ina pluic sin… bean nár sheas ag aonlitriú
26scoil ariamh, mara dtéadh sí ann lá vótálaponcaíocht, litriú
27má tá máistir scoile ag coinneáillitriú
28Céard adeir tú, a Mhuraed?poncaíocht
29Gur an-mhór féin atá sé léi… Níl a fhios aige cé hí fhéin,ceannlitir, poncaíocht
32Ach inseoidh mise dhó é… Faoin mairnéalachlitriú x 2, ceannlitir
33Bhí inín ag Mártan Sheáin Mhóirponcaíocht, cló iodálach, litriú
34Agus bhí sí chomh mór le fear ar bith.cló iodálach, poncaíocht
línetéacs leasaithecineál an leasaithe nó na leasuithe

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch de Chaoimhe Ní Ghormáin, Leabharlann Choláiste na Tríonóide, as íomhánna na leathanach seo a chur chugainn.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí Cláir Raidió

Úrscéalta na Gaeilge: Cré na Cille (1949)

Le Máire Ní Annracháin.

Ar pháipéar a tugadh ag seimineár a d’eagraigh Ollscoil Notre Dame, is a reachtáladh i mBaile Átha Cliath i 2015, atá an t‑alt seo bunaithe. Na húrscéalta Gaeilge is fearr a scríobhadh sa bhfichiú haois téama an tseimineáir.

In Úrscéalta na Gaeilge a céadfoilsíodh an t‑alt. Ronan Doherty, Brian Ó Conchubhair agus Phillip O’Leary a chuir in eagar. Cló Iar-Chonnacht a d’fhoillsigh.

Leagan giorraithe den alt atá sa taifeadadh fuaime. Craoladh é seo mar mhír den tsraith raidió Úrscéalta na Gaeilge. An t‑údar atá á léamh. RTÉ Raidió na Gaeltachta a chraol, ar 8 Iúil 2018.

Éist leis an gclár raidió

An t‑alt ina iomláine

Murab ionann agus cuid mhaith úrscéalta eile Gaeilge, tá seasamh canónta chomh socair cinnte sin ag Cré na Cille le Máirtín Ó Cadhain gur misniúil an té a chuimhneodh ar a cheistiú. Níl fúm é a cheistiú san alt seo, ach féachaint lena mhíniú. Leabhar é ina bhfuil an solas agus an dorchadas fite ina chéile ar bhealach a chuimsíonn cuid de na miotais Ghaelacha is ársa, go háirithe scéal Bhandia an Fhlaithis, a shainíonn ról agus tábhacht an talaimh, agus scéal bíoblúil na titime agus an tslánaithe. Leagan scáinte searbh den dá fhoinse sin miotais atá sa leabhar, ach leagan é fós a bhfuil fórsa teanga agus samhlaíochta ann a dhéanann ceiliúradh agus caithréim, fiú i láthair an bháis.

Cuirtear tús leis an leabhar nuair a chuirtear an phríomhphearsa, Caitríona Pháidín, sa reilig áitiúil. Ní mé an ar áit an phuint nó na gcúig déag atá mé curtha? (Cré na Cille 1970, 13) a deir sí, nó b’fhéidir nach bhfuil ann ach smaoineamh uaithi. Téann sí ar thóir fhreagra na ceiste, cé acu sa chineál is daoire uaighe, áit an phuint, nó sa dara cineál is daoire, áit na gcúig [scilling] déag, a cuireadh í. Ní ritheann sé léi go mb’fhéidir gur sa chineál is saoire ar fad atá sí, in áit na leathghine. Caitheann sí cuid mhaith ama ag cur is ag cúiteamh leis na corpáin eile a cuireadh roimpi, agus leo siúd a chuirtear ina diaidh, ag iarraidh teacht ar an bhfírinne. Ag an am céanna iarrann sí gach nuaíocht faoina muintir os cionn talaimh agus faoin gcrois de ghlaschloich an Oileáin a d’iarr sí ar a mac Pádraig dá huaigh. Míníonn sí an scéal dá comhchainteoir iarbháis, Muraed Phroinsiais:

Dúirt Pádraig liom go gcuirfeadh sé crois de ghlaschloich an Oileáin orm: ceann mar atá ar Pheadar an Ósta, agus scríobhainn Ghaeilge uirthi: Caitríona Bean Sheáin Uí Loideáin… É fhéin adúirt liom é gan frapa gan taca a Mhuraed… Agus dúirt sé go gcuirfeadh sé ráille timpeall na huaighe mar atá ar Shiúán an tSiopa, agus go gcuirfeadh sé pabhsaethe as mo chionn…

Cré na Cille 1970, 19

Chomh maith leis an iomaíocht atá soiléir sa ghiota gairid sin, is iomaí sin cúlscéal a nochtar tríd an leabhar faoin gcaidreamh idir na beo agus na mairbh sa phobal áitiúil. Leanann baill mharbha an phobail leis an gcineál comhrá a bhíodh acu i gcónaí sular cailleadh iad. Tá na mairbh cíocrach ag iarraidh eolais faoina bhfuil ag tarlú os cionn talaimh. Glactar leis go coitianta gurb iad an ghangaid, an mhioscais, an t‑éad, an sciolladóireacht agus an faltanas sainchomharthaí cumarsáide an phobail, agus go leanann siad ar aghaidh go síoraí tar éis an bháis. Is í a deirfiúr Neil namhaid síoraí Chaitríona agus cuireann sí mallacht den chineál seo uirthi go rialta: [N]ár thaga corp ’un cille ’un tosaigh uirthi…! Tá greann searbh dorcha fite tríd an insint, bunaithe chuid mhaith ar an deisbhéalaíocht.

Más cuid bhunúsach den seasamh canónta liteartha de ghnáth é aird na gcriticeoirí agus minicíocht na saothar critice, ní fhéadfaí ardstádas canónta a cheilt ar Cré na Cille. Bíonn lucht critice ag féachaint ó ghlúin go glúin lena bhrí agus a thábhacht a shainiú arís is arís, agus a thabhairt céim ar aghaidh le himeacht ama. Cé gur snáth leanúnach ón tús é ómós na gcriticeoirí do shaibhreas na teanga sa leabhar, ní hionann go baileach na cáilíochtaí eile dá chuid a tharraingíonn súil léitheoirí an lae inniu agus na cáilíochtaí a chuaigh i gcion chomh mór ar léitheoirí na ndaicheadaí san aois seo caite nuair a céadfoilsíodh é.

An teachtaireacht is bunúsaí faoin gcritic a rinneadh ar an leabhar, gur meascán den léirmheastóireacht cháinteach agus den adhmholadh a bhí ann. Níl fúm an gort sin a threabhadh go mion anseo, ach roinnt samplaí a lua. Thug Alan Titley le fios gur leor ráiteas an Chadhnaigh féin faoi Cré na Cille in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca: D’fhéach mé leis an gcomhthionól dar dhual mé féin a léiriú i gCré na CilleCad eile atá uainn? arsa Titley1; ach níor leor do lucht critice na Gaeilge trí chéile é. Deacrachtaí foirme is mó a luadh. D’admhaigh an Tuamach gur scríobh an Cadhnach the most consciously-patterned and richest-textured prose that any Irishman has written in this [the twentieth] century, except Beckett and Joyce2 ach bhí sé fós den tuairim nár shárlitríocht é Cré na Cille. Bhí David Greene ar aon intinn leis, toisc go raibh struchtúr an leabhair róthanaí, dar leis, do na hólaí teanga a bhí ann.3 Níos deireanaí sa chéad seo caite leagadh béim ar an ngreann mar chuid den stíl, faoi mar a bhí luaite ag an Tuamach. Mhol Kiberd an scríbhneoireacht agus thug sé máistir an phróis ar an gCadhnach.4 Titley féin, níor leor dó, mar a tharla sé, an léiriú ar an bpobal úd; chaith sé cuid mhaith dua ina ollshaothar ag plé gnéithe stíle áibhéile agus áiféise an leabhair.5 Aithníodh laige na foirme a d’fhág deacracht ag léitheoirí na pearsana éagsúla a aithint as a chéile, chomh maith leis an easpa plota.6 Gléasanna torthúla anailíse a bhí i dteoiric na dialóige à la Bakhtin,7 in eolaíocht na hinsinte,8 agus san útóipeachas.9 Mar sin bhí snáth fada léirmheastóireachta a thug aghaidh ar thréithe liteartha an leabhair.

Tá cuid de mo thuiscintse ar sheasamh canónta Cré na Cille mínithe agam cheana in áit eile.10 Cuid lárnach den áiteamh is ea go mbaineann ollbhua an leabhair leis an láimhseáil a dhéantar ar Bhandia an Fhlaithis. Ní haon chomhtharlúint é go bhfuil an téacs próis agus an dán is cáiliúla ón bhfichiú haois, i. Cré na Cille agus Adhlacadh Mo Mháthar le Seán Ó Ríordáin11 faoi seach, tógtha araon ar bhean a bhí díreach tar éis a curtha, rud a d’fhág gur reilig a bhí sa talamh. Is geall le galar dubhach cultúrtha é an comhionannas gruama litriúil a fheictear sa dá théacs idir an bhean agus an talamh. Is mór idir é agus an gaol torthúil flaithiúil a shamhlaítí chomh minic sin i gcaitheamh na n‑aoiseanna idir an bhean, ar bandia ó thús í, agus an tír féin. Pearsantú ar Éirinn, nó ar limistéirí di, a dhéanadh an bandia, an chailleach, an spéirbhean. Bhí agus tá fós leanúnachas fada stairiúil aici in aistí Gaeilge; is ionann Éire, Banbha, Fodhla, Áine, Aoibheall nó pé bean áitiúil a thagann an bealach, is ionann iad, is féidir a rá, agus talamh na hÉireann. Ach in Cré na Cille agus Adhlacadh Mo Mháthar féach go bhfuil sí marbh faoin gcré, agus tá an chré féin ina reilig. Sa chomhthéacs sin ní féidir aontú go hiomlán le Seán Ó Tuama, [who] wrote, faoi mar a mheabhraíonn Frankie Sewell dúinn, that poems such as Ó Ríordáin’s Adhlacadh Mo Mháthar / My Mother’s Burial… “astonished” readers in 1945 because they were straight away in a territory of the imagination which poetry in Irish had not previously entered.12 Is é a áitím, gur glacadh chomh fonnmhar sin leis an dán sin go díreach toisc gur aithníodh a raibh ann fiú má bhí sé faoi chló nua; is é sin le rá, gur aithin pobal na Gaeilge macalla, más go neamh-chomhfhiosach féin, ó thróp bunúsach a dtraidisiúin féin .i. an bandia. Ní haon iontas go dtabharfaí ardstádas canónta dá leithéid.

Cuireann Cré na Cille agus Adhlacadh Mo Mháthar an tróp sin in oiriúint don díomá a lean an fhís nár fíoradh láithreach tar éis an neamhspleáchais pholaitiúil. Ba dhóite an díomá é i gcás an Chadhnaigh. Déanann an dá théacs leagan fuar litriúil den chomhaitheantas a bhí torthúil beathach agus siombalach (nó osnádúrtha) tráth. Curtha sa chré, agus ag déanamh cré atá an dá chailleach Caitríona Pháidín agus máthair an reacaire i ndán Sheáin Uí Ríordáin. Cuid den chré go litriúil iad beirt. Léiriú thar barr iad an dá théacs ar shamhlaíocht iar-Athbheochana na Gaeilge agus í ag dul i ngleic go dubhach le cúinsí a linne agus ag an am céanna ag cur coir nua i dtraidisiún ársa.

Má tá aithne ag pobal na Gaeilge ar Chailleach an Fhlaithis leis na cianta, ní hin le rá go bhfuil sí simplí ná aontoiseach, ach a mhalairt. Is iomaí cló a bhí uirthi agus is iomaí cor a chuir sí di i gcaitheamh na gcéadta bliain ina saothraítí nasc idir í agus talamh na hÉireann, ár ré féin san áireamh.13 Tá éiginnteacht áirithe ag roinnt léi, a fhágann gur deacair a dhéanamh amach scaití an comhaitheantas nó seilbh a bhí i gceist: being agus having mar a deir an Béarla. An ainnir shéimh darbh ainm Éire atá in ‘Mac an Cheannaí’, ach beidh Éire fós ag Cáit Ní Dhuibhir san amhrán Cáit Ní Dhuibhir. Leag Máire Mhac an tSaoi a méir air seo go paiteanta nuair a thrácht sí ar theirce na mban i liosta na bhfilí Gaeilge. Who needs the land when you are the land?14 a scríobh sí, agus í á thabhairt le fios go raibh traidisiún na filíochta bunaithe ar an bhflaitheas polaitiúil.

B’fhéidir gur torthúla ná riamh mar thróp é lenár linn, i ngeall ar íogaireacht shamhlaíochta na scríbhneoirí comh- aimseartha agus a bpeirspictíocht ar an traidisiún ina iomláine. Beathaítear a samhlaíocht a bhuí le hobair na scoláirí a chuir téacsanna an traidisiúin in eagar — agus dá bhrí sin ar fáil — mar chuid de thionscnamh liteartha-pholaitiúil an stáit. Cá bhfios nach bhféadfaí an téacs Peig15 a chur san áireamh anseo, ar roghnaigh an Stát stádas speisialta a thabhairt dó trína chur os comhair na nglúnta daltaí scoile i gcaitheamh an fichiú haois? Chonaiceamar, glúin i ndiaidh an Chadhnaigh, gur tháinig gluaiseacht na mban ar an bhfód le tuiscintí nua faoin saol, agus gur chuir sí sin cor eile san athchóiriú trí fhilíocht Nuala Ní Dhomhnaill agus Bhiddy Jenkinson agus trí shaothair ban (agus roinnt fear) eile nach iad.

Níl deireadh le ríocht na caillí fós. Le fíorghairid, chonaiceamar An Bhean Feasa le hAlan Titley16 atá ar ceann de na húrscéalta is cumasaí sa Ghaeilge. Leabhar é faoina macasamhail sin de chailleach, Goody Glover, an bhean dheireanach a crochadh chun báis i mBoston Mheiriceá. Is í príomhphearsa agus ábhar teidil an scéil í. Is réamhtheachtaí í de chuid Pheig, Chaitríona Pháidín agus mháthair Sheáin Uí Ríordáin toisc gur le tréimhse níos faide siar sa stair a bhain sí (an seachtú haois déag) ach ar bhealach eile is oidhre dá gcuid í, tharla nár foilsíodh leabhar Titley go dtí glúin nó dhó ina ndiaidh siúd. Tosaíonn insint Titley amach tar éis a crochta agus gliondáiltear siar go dtí a breith í. Fearacht Chaitríona Pháidín agus mháthair reacaire Adhlacadh Mo Mháthar, tá sí básaithe ó thús an téacs. B’fhéidir nach mór idir sin agus cás Pheig a d’áitigh ón tús gur seanbhean anois [í] le cos amháin san uaigh agus cos eile ar a bruach. Le gníomh reacaireachta a théann glan in aghaidh ghluaiseacht choscrach na staire, áfach, cruthaíonn Titley ráiteas dóchais is beatha, óir críochnaíonn An Bhean Feasa le ceiliúradh agus gliondar na breithe: Is amach liom go fáistineach lem bheatha seo, le fórsa is le fáilte!17 Níl sé seo teoranta don Ghaeilge in Éirinn. Níos deireanaí fós, ba í an mháthair mharbh rogha an phobail Éireannaigh in 2015, nuair a toghadh an dán When all the others were away at Mass le Seamus Heaney thar aon dán eile sa chomórtas ‘A poem for Ireland’.18

Déanaim amach gur sine mhór sa slabhra beo sin é Cré na Cille. Is í Bandia an Fhlaithis a ghineann an bhuníomhá ar a bhfuil Cré na Cille bunaithe agus bronnann an t‑úrscéal beatha úr ar ais uirthise. Téann sí siar go dtí tús na litríochta sa Ghaeilge agus tá greim aici orainn i gcónaí. Ainneoin í a bheith básaithe, is pearsa í Caitríona Pháidín atá, go híorónta, beo beathach i litríocht na Gaeilge mar ionchollú ar dhuine de na pearsana is mó ar fad. Comhartha í ar bhisiúlacht na samhlaíochta sa Ghaeilge, agus tuilleann sí áit ard sa chanóin do Cré na Cille as an mbeocht sin a aithint agus a sheachadadh. Cháin Máirtín Ó Cadhain an luí a bhí ag lucht Gaeilge leis na sean-nósanna ina phíosa cáiliúil sciolladóireachta faoin mbéaloideas:

Is cine muid ar mór againn gach seanrud — maith nó olc. Tá gluaiseacht na Gaeilge ariamh dhá hoiliúint ar phurgóidí na sean-‘traidisiún’ agus ar uachtar reoite románsaíochta: sean-chineálacha éadaigh nó éadaigh a síltear a bheith ina sean-chineál, sean-oirnéis, sean-saoirsinn, sean-tithe, sean-dathúchán, sean-damhsaí, sean-nós ceoil, sean-ghnáis, sean-litriú, seanchaithe, sean-scéalta, sean-fhilíocht an 18ú céad, gach abairt dá mhíofaire i gcruth sean-fhocail, gach gné sean-chailleachais…19

Go híorónta, áfach, is as an luí sin le seanfhoirmlí, seanchoinbhinsiúin, sean-gach-rud a d’eascair agus a gineadh téacs allabhrach seo Cré na Cille agus go leor leor téacsanna eile den scoth. Ní seandacht reoite í ach foinse thorthúil beatha. Má lochtaigh an Cadhnach an seanchailleachas, chruthaigh sé Caitríona Pháidín mar sheanchailleach, ábhar caithréime is lúcháire don Ghaeilge agus don litríocht uile. Cuid eile den chreideamh sa bheatha a chuireann Cré na Cille os comhair na léitheoirí, acmhainn mhór an Chadhnaigh ar an nGaeilge féin a chuireann go mór le stádas canónta Cré na Cille. Éacht theangúil is ea an leabhar, a thaispeáin an Ghaeilge ina steillebheatha, más steilleabheatha na mallachta féin uaireanta é, cuir i gcás a leithéid seo:

Go mba seacht ngáir mheasa a bheas tú anocht agus amáireach agus bliain ó amáireach, a Chomhuintirigh, a Fhasaistigh, a Nasaí, a ainchreidhmhigh, a ainchríostaí rua, a fhíorgháilleog den Lóbasfhuil, a bhréandeascaidh de thuaith na bhfos méise, a fhuílleach na haicíde, a gheis na cuile, na cruimhe agus na hagailte, a shampla shnagaigh a chuir faitíos ar an mbás fhéin nó go mb’éigin dó drochthinneas a chur faoi do dhéin, a scearacháin, a sproschodamáin, a raicleach rua…

Cré na Cille 1970, 226

Íoróin ann féin í an mhíorúilt sin teanga á cruthú go luath sula ndearna an Cadhnach a ráiteas cáiliúil go bhfuil sé deacair do scríbhneoir a dhícheall a dhéanamh i dteanga a bhfuil an chosúlacht uirthi go mbeidh sí básaithe roimhe féin.20 Tá míréir idir míorúilt sin na teanga beo agus duibheagán an éadóchais, duibheagán a thuigtear go coitianta a bheith sa leabhar, idir a shuíomh agus a dhearcadh básmhar gránna. Glactar leis go coitianta go bhfuil éadóchas faoin saol i gcoitinne i scríbhinní an Chadhnaigh, anuas ar éadóchas sainiúil faoin nGaeilge agus ar bhain léi. Fillfidh mé ar an gceist seo ar ball, óir creidim nach duibheagán ar fad é an domhan de réir an Chadhnaigh.

Roimhe sin, áfach, tagraím don athinsint chruthaitheach a dhéanann Cré na Cille as miotas mór eile na hÉireann .i. miotas na Críostaíochta. Tabharfaidh sé seo deis dom an lochtú atá déanta ar an leabhar a mhíniú mar bhua. Lochtaítear é as an bplota a bheith scáinte ach tá an plota, nó easpa plota, ag teacht le héirim an leabhair mar leagan de scéal úll na haithne.21 Is é blaiseadh an eolais an t‑olc bunaidh de réir Leabhar Genesis agus is é a thugann an bás isteach sa saol. Tagann roinnt mhaith de scéalta Mháirtín Uí Chadhain leis an leagan amach sin faoin dochar a bhaineann leis an eolas: An Seanfhear, Fios, agus Ciumhais an Chriathraigh22; Crosaire Iarannróid23; agus I mBus Cathrach.24 Nochtann na scéalta sin fírinne éigin de réir a chéile a bhí ann i gcaitheamh an ama, faoi cheilt. Baineann uafás leis an bhfírinne a nochtar, ní le rudaí a thiteann amach le linn an scéil féin. Le ceist a chuirtear tús le Cré na Cille, is é sin, le tóir ar an eolas. Ar éigean a tharlaíonn rud ar bith tríd an scéal ar fad; cloistear scéal na gcomharsana nuachurtha, sin uile. Is ar thóir Chaitríona ar an eolas cinnte faoina huaigh agus a crois, agus faoi chás a muintire, atá an scéal bunaithe go príomha; má thuigtear seo is lú, b’fhéidir, a ghoillfidh moille nó tanaíocht an phlota ar léitheoirí. An t‑eolas a fhaigheann sí, ach oiread le Genesis, bhí crá croí ag baint leis. Níor chrá croí go hiomlán é, áfach. B’fhéidir, fiú, go nginfeadh an t‑eolas faoin tubaist a d’éirigh do Chaitríona nuair a chaill sí grá a croí, b’fhéidir go nginfeadh sé comhbhá ionainn léi.

Is é an t‑athscríobh nua-aimseartha sin ar bhunphátrún Genesis, gurb é an teacht ar an eolas príomhthubaist an chine dhaonna, is é is fearr a léiríonn an Cadhnach agus é i ngleic leis an gCríostaíocht, dar liom. Is caolchúisí é ná na scéalta a bhaineann macalla níos soiléire as an mBíobla — cuirim i gcás an scéal álainn Rinneadh25 ina bhfeictear fís den Mhaighdean Mhuire, Rath26 ina n‑insíonn leaid óg faoi mhíorúilt Íosa ag déanamh fíona den uisce, Ciréib27 ina leanann cíorthuathail na míorúiltí a rinne Íosa i measc iascairí, báicéirí, lucht déanta maidí croise agus dreamanna eile ar chuir a chuid gaiscí as dá slí bheatha, agus An Ceann Thall28 ina ndéanann Muire Maigdiléana machnamh ar phearsantacht Íosa. Braithim gur tábhachtaí é freisin ná na tagairtí don Leabhar Eoin a shníonn mar ortha trí Cré na Cille féin. Tá áiteamh bailí déanta ag Róisín Ní Ghairbhí29 faoin mblas eaglasta atá ar chuid de chaint Stoc na Cille san úrscéal, a thacaíonn leis an tuairim go raibh saothar an Chadhnaigh gafa leis an gCríostaíocht agus gur nós leis dul i ngleic léi.

Tá íoróin bhreise i gcuid de na scéalta sa méid is nach féidir a bheith cinnte faoin bhfírinne. Scaití bíonn an eachtra is tábhachtaí débhríoch, faoi mar a tharlaíonn, cuirim i gcás, ag deireadh An Strainséara,30 áit nach bhfuil sé soiléir cé acu fís den Mhaighdean Mhuire nó mearbhall an bháis a bhuaileann an phearsa Nóra sula gcailltear í; scaití bíonn foclaíocht na hinsinte doiléir, mar a tharlaíonn ag deireadh Ciumhais an Chriathraigh agus ní féidir a bheith iomlán cinnte an le teann fuascailte nó éadóchais a thuigeann Muraed nach bhfuil sí in ann a ‘peaca’ a insint feasta don sagart; agus scaití is é atá ann, pearsana éagsúla ag tabhairt malairt leaganacha de pé scéal a bhíonn i gceist. Bunteicníocht de chuid Cré na Cille í an éiginnteacht seo, a bhfuil cuid mhaith de bhrí an leabhair tógtha uirthi. Ar an láimh amháin tá breithiúnas na gcomharsan ar Chaitríona Pháidín; ar an láimh eile tá eolas pribhléideach ag an léitheoir faoinar tharla di i gcaitheamh a saoil ina focail féin. Tá tacaíocht aici ó dhioscúrsa na n‑amhrán grá, faoi mar a mhíneofar ar ball. Tagann leaganacha éagsúla na scéalta salach ar a chéile, agus níl aon reacaire ann le breithiúnas a thabhairt eatarthu.

Cruacheist: an féidir leagan Chaitríona dá scéal féin a chreidiúint? Beidh tionchar ag an bhfreagra ar cheist níos bunúsaí fós .i. an fíor go bhfuil eispéireas an duibheagáin athchruthaithe i saothar Uí Chadhain, faoi mar a áitítear go coitianta? An fíor gur diostóipe ar fad an domhan a chruthaigh sé? Tá sé áitithe agam in áiteanna eile nach fíor.31 Dá mbeadh an diostóipe chomh hiomlán is a thugtar le fios go minic, gach seans gur san uaigh is saoire ar fad a bheadh Caitríona curtha .i. in áit na leathghine. Ní hamhlaidh atá, áfach, ach in áit na gCúig Déag, an dara háit is measa agus an dara háit is fearr in éineacht. Agus is iomaí tubaist a tharla dá muintir a chuirtear ina cheart le himeacht ama. Mar shamplaí, bhí cuid mhaith de dhóchas Chaitríona ag brath ar Mháirín, iníon a mic Pádraig, a fuair áit sa choláiste ullmhúcháin le go bhfaigheadh sí oiliúint mar mhúinteoir. Cloiseann Caitríona (agus na léitheoirí) de réir a chéile go bhfuil fadhb éigin ag Máirín agus ansin go bhfuil sí tar éis an coláiste a fhágáil: Tá inín Phádraig sa mbaile… Máirín sa mbaile! An bhfuil tú siúráilte nach scíth atá aici ón scoil?… Chlis sí sa scoil. Chlis sí!… Níl sí le dhul ina máistreás scoile chor ar bith… (Cré na Cille 1970, 178) Tagann rudaí ceart, áfach, agus soiléirítear nár caitheadh amach as an gcoláiste í; uaigneas a tháinig uirthi a chuir sí di tar éis tamaill: Tá Máirín le dhul ag coláiste aríst. Déanfaidh sí cúis an babhta seo. Ara, níor cuireadh amach chor ar bith í, an geábh deiridh, ach í fhéin a theacht abhaile. Cumha a bhí ar an gcréatúr (Cré na Cille 1970, 234).

Tá a thuilleadh dóchais ann. Bhí Caitríona gortaithe nuair a chuala sí gur bheag an altóir a fuair sí — is é sin, nár fhág na comharsana agus na gaolta mórán airgid ag a sochraid. Ach fuair sí amach níos deireanaí go raibh sochraid fhial aici le trí leathbhairille. Agus bhí toradh maith go leor freisin ar an gcomórtas síoraí idir í féin agus a deirfiúr Neil, féachaint cé acu a gheobhadh airgead uachta an tríú deirfiúr, Baba, i Meiriceá. Is cosúil go bhfuair Pádraig Chaitríona airgead an uachta féin agus, ina theannta sin, go bhfuair sé airgead árachais Thomáis Taobh Istigh, chomh maith le ‘aguisíní’ ó Neil. Leáigh col Chaitríona le bean a mic nuair a chuala sí go raibh sí tar éis Neil a bhrú isteach sa tine. Chaith sí Neil sa tine! Chaith sí Neil sa tine! Mo ghrá í! Mo chuach í! (Cré na Cille 1970, 148). Tháinig deireadh ag an bpointe sin leis an gclamhsán a chuala muid ón gcéad leathanach amach faoi bhean a mic, í á chur ina leith gurbh í a bhí freagrach as spota salach ar a scaoilteog: Tá spota ar an scaoilteoig seo, is geall le práib shúí é. Ní hea. Lorg méire. Bean mo mhic go siúráilte. Is cosúil len a cuid pruislíocht é (Cré na Cille 1970, 13).

Tagann rath ar ghabhaltas Phádraig agus ar a chlann go luath (…nach bhfuil sé ag déanamh bun ar aon, bail ó Dhia agus ó Mhuire ar an bhfear! Ní raibh an oiread beithíoch ar a chuid talúna ariamh sa saol. Chuir sé dhá fhoireann muc amach le rídheireannas: muca móra millteacha a raibh ceathrúnaí chomh te orthu le bulóig ag an mbácús. Bloody Tour an’ Ouns é nach bhfuil beirt leis imithe ag coláiste! (Cré na Cille 1970, 255)). Níos deireanaí mínítear go bhfuil Pádraig ag déanamh teach ceann slinne!… teach dhá stór, fuinneogaí báighe ann agus muileann gaoithe le haghaidh solais ar an gcnocán… Dhá bhfeictheá an tarbh Rialtais a cheannaigh sé… deich bpunt agus ceithre scóir… agus tá sé ag brath ar leoraí a fháil le dhul ag rith móna (Cré na Cille 1970, 357). Tá sruth agus gaoth le Pádraig (Cré na Cille 1970, 25) tar éis bhás Chaitríona, cé gur i ngeall ar a bás agus ní amháin ina dhiaidh a thagann cuid den bhiseach. Déantar athmhuintearas idir Pádraig agus Neil. Bhí Caitríona sásta freisin nach le Neil a bhí a comharsa Tomás Taobh Istigh ag fanacht sular bhásaigh sé, ach lena mac sise. An léas solais is mó sa leabhar, áfach, agus an ceann a chrochann an leabhar suas i dtreo na réalta, is ea an grá rómánsach. Tá an leabhar ar maos i dteanga an ghrá agus sna hamhráin ghrá, fiú má bhaintear an bonn di níos minicí ná a chéile. Tá an-anailís déanta ag Gearóid Denvir ar na hamhráin sa leabhar.32 Tá línte as amhráin mar a bheadh curfá ag dul tríd; tá novelettes rómánsúla á scríobh; agus tá Pádraig Chaitríona tar éis iníon Nóra a phósadh in aghaidh thoil a mháthar i ngeall ar an ngrá rómánsúil. Cloisimid é sin ó mháthair bhean Phádraig, bean nach leasc léi an deis a thapú le Caitríona a lochtú agus ráiteas a dhéanamh a bhaineann an bonn go híorónta dá luí féin leis an rómánsaíocht:

Ní raibh an áit sách maith chor ar bith. Ba bheag an baol a bheadh ormsa m’inín a ligean ansin agus sé scóir spré le fáil aici, marach gur charghas liom a coinneál uaidh. Bhí riasc den rómánsaíocht thríom fhéin i gcónaí, agus ní bhfaighinn ó mo chroí cead a thabhairt do chúrsaí suaracha saolta a bheith ina dtreampán dodhréimeach dá ngrá cásmhar. Honest. Marach sin, a Dotie, meastú an ligfinn m’inín ná mo shé scóir punt isteach ar chupla póicín gágach Chaitríona Pháidín?

Cré na Cille 1970, 162

Mar sin féin, ainneoin na híoróine, phósadar le teann grá agus mhair an grá. Níorbh iad amháin a bhí gafa le grá rómánsúil agus bíonn an grá céanna milis agus searbh in éindí: chomh luath agus a d’imigh an máistir mór bhí a bhean ag lorg fear eile, a bhaineann an bonn go searbh íorónta den chaint a bhí déanta aici leis, faoi mar a d’inis sé, ach d’fhan seisean dílis di fiú tar éis an bháis:

Dúirt sí liom é… go mba doimhne a grá dom ná an fharraige; go mba dílse chinnte é na torgabháil agus fuineadh gréine; go mba bhuaine é ná tuile agus trá, ná na réalta agus ná na cnoic, arae go raibh sé ann roimh thaoille, réalt agus cnoc. Dúirt sí gurbh é a grá dom an tsíoraíocht fhéin… Agus ina dhiaidh sin, féacha fhéin go raibh an nathair nimhe ina croí. Gan mé faoi na fóide ach bliain… san am a raibh a móide dhá dtabhairt aici d’fhear nach mé… Mise, a céadsearc agus a céile, faoi na fóide fuara agus ise i mbaclainn Bhileachaí an Phosta…

Cré na Cille 1970, 188–189

Brian Mór féin, a cuireadh i láthair mar dhuine a chuaigh timpeall ag iarraidh bean ar bith le pósadh tráth, tá sé fós i ngrá le Caitríona, mar a bheadh grá buan daingean:

— Ara, cén bhrí ach an rud adúirt sé [Brian Mór] le Tomás Taobh Istigh ar bhású do Chaitríona: A Thomáis, a Aingil ghléigil arsa seisean, is minic a bheas ort féin, ar Neil, ar Bhaba agus ar inín Nóra Sheáinín a dhul go dtí an t‑úmadóir le bhúr sciatháin bhriste a dheasú, má thugann Dia dhaoibh a bheith ar aon fharadh léi siúd. Déarfainn gur caolsheans atá agamsa ar aon sciathán a fháil. Ní cheapfadh Caitríona go bhfuil mo “valuation” sách mór. Ach dar diagaí dhuit, a Thomáis, a choilm bheannaithe, níor bhaol do do chuid sciathán dá n‑éireodh liomsa áfach bheag ar bith de lóistín a fháil ina haice.

Cré na Cille 1970, 191

Thar aon scéal eile grá in Cré na Cille, is é an grá a thug sí d’fhear Neil, Jeaic na Scolóige, a mhíníonn iompar agus pearsantacht Chaitríona i gcaitheamh a saoil. Grá go héag atá ann. D’fhan sí i ngrá le Jeaic, ainneoin gur gortaíodh go dóíte í nuair a fuair Neil é le pósadh. D’fhág sé sin í lán le fonn díoltais, le gangaid agus le seirbhe. Ach, iontas na n‑iontas, tá léas beag dóchais aici sa deireadh thiar, mar is gaire anois do Jeaic í féin ná Neil, anois go bhfuil sé curtha sách gar di. Arsa Caitríona:

Duine gan aon ghangaide a bhí ann [in Jeaic] chuile lá ariamh. Marach go mba ea, thuigfeadh sé gur ag imeartas air a bhí an stroimpiléidín Neil, nuair a d’iarr sí air a pósadh. Tá Jeaic agamsa adeir sí. Fágfaidh muid Briain Mór agatsa a Chaitríona… Ach is gaire mise anois do Jeaic ná í fhéin. Féadfaidh mé labhairt leis i mo rogha uair.

Cré na Cille 1970, 282

Má léitear cás Chaitríona mar ghrá éagmuise a d’fhulaing sí i gcaitheamh a saoil agus a rinne suarach éadmhar í, is féidir an-chuid a mhaitheamh di agus a rá gur leagan den ghrá go héag é a scéal, fiú más dorcha, íorónta agus smidiríneach mar scéal é. Mura bhfuil an léitheoir sásta titim sin na meá a thabhairt di, fágfar an leabhar thar a bheith éadóchasach, le príomhphearsa nach bhfuil inti ó nádúr ach leagan searbh básmhar de Bhandia an Fhlaithis. An deacracht is mó a fheicimse, nach mór a admháil go bhfuil an téacs débhríoch toisc leaganacha éagsúla den fhírinne a bheith ag na pearsana éagsúla. Sampla é seo den fhírinne a bheith doiléir. Is é an breithiúnas a dhéanaim féin, áfach, go bhfuil go leor fianaise ann chun sochar an amhrais a thabhairt do Chaitríona. Luaim:

  • minicíocht dhioscúrsa na n‑amhrán tríd síos mar a bheadh curfá sa leabhar nach bhféadfaí a chur ina thost;
  • an feabhas ginearálta a tháinig ar scéal Chaitríona i gcaitheamh an leabhair, faoi mar a míníodh cheana;
  • an claonadh i saothar an Chadhnaigh cuid mhaith den bhonn a bhaint go híorónta de chomharthaí dóchais, ach gan an bonn ar fad a bhaint i gcónaí;
  • tá fianasie ar ghrá buan daingean Chaitríona ina leithéid seo de lúcháir agus de bheannacht uaithi, agus ar dheacair a áitiú nach raibh blas an fhíorghrá rómánsúil orthu a sháraíonn an íoróin agus an fiodmhagadh atá le cloisteáil in áiteanna eile:

    A Jeaic! A Jeaic!… A Jeaic na Scolóige!… Hóra a Jeaic na Scolóige, mise atá ann. Caitríona Pháidín… A Lucht an Phuint fuagraigí ar Jeaic na Scolóige! Abraigí leis go bhfuil Caitríona Pháidín ag glaoch air!… A Jeaic, adeirim!… A Shiúán an tSiopa, a Shiúán! Go gcuire Dia an rath ort a Shiúán, agus glaoigh ar Jeaic na Scolóige!

    Cré na Cille 1970, 284.

    Agus tá íocshláinte ann a chuireann rath ar a croí:

    A Mhuraed Phroinsiais, adúirt sí [Caitríona] liomsa, tá an frídín bainte as mo chroí, agus ní airím an t‑am ach an oiread le oíche cheoil, ó tháinig Jeaic.

    Cré na Cille 1970, 316
  • Anuas air sin uile, tá dearcadh an Chadhnaigh le feiceáil i bparaitéacs an leabhair ar bhealach eile seachas an cead cainte a thug sé do na pearsana éagsúla. An t‑aon áit a bhfuil stiúir an údair le feiceáil go díreach, murab ionann agus go hindíreach, teideal na n‑eadarlúidí. Tosaíonn siad leis ‘An Chré Dhubh’. Ach briseann an ghile amach faoin deireadh le hainm na headarlúide deireanaí: ‘An Chré Gheal’.

Beifear ann a léifeas an tromualach seirbhe mar a bheadh réalt dhorcha a shlogann gach léas solais i saothar an Chadhnaigh, á n‑iompú uile ina gcomharthaí laga íoróine. Ní mar sin a léimse iad, ach mar léasacha solais agus teasa i gcroílár an domhain fhuair. Ainneoin gur in Áit an Phuint atá Jeaic agus in Áit na gCúig Déag atá Caitríona, tá fós macalla le cloisteáil ó na scéalta rómánsacha ina gcuirtear na leannáin le hais a chéile tar éis bháis. Ainneoin nach gcasfaidh Jeaic amhrán di fós i ngeall ar a gheallúint do Neil, agus ainneoin nach bhfuil aon chaint ar chrois de ghlaschloich an oileáin á réiteach di (go deimhin is cosúil go bhfuil an ghlaschloich féin ídithe), fós tá tá an díomá ar fad sin iompaithe ina mhaith aici trí labhairt air mar shólás a bhí le roinnt idir í féin agus Jeaic, is é sin nach mbeidh crois ag ceachtar acu: ‘Mo chrois-sa ná do chrois-sa a Jeaic na Scolóige… Ní do ghlaschloich an Oileáin do chrois-sa ná mo chrois-sa…’ (Cré na Cille 1970, 364)

Is nós leis an gCadhnach an dubh agus an geal a mheascadh ina chéile trína shaothar. Tá codanna de dubh ar fad ach ní diostóipe é an t‑iomlán. Tagann Micil Ionarba ar ghrá le Meaig sa ghearrscéal An Beo is an Marbh33 ainneoin é a cheapadh nach raibh rud ar bith fiúntach i ndán dó, i ngeall ar a sheanaimseartha is a bhí sé; tagann leanbh nua ar an saol in eileatram in An Beo is an Críon.34 Cuimhnigh freisin ar aoibhneas parathasúil na scéalta bíoblúla ar thagair mé dóibh cheana: Rath agus Rinneadh. Agus i gcás scéalta áirithe eile, tá cuid mhaith díobh débhríoch, gan é a bheith soiléir an dubh ar fad iad, faoi mar a pléadh thuas i gcomhthéacs na héiginnteachta faoin bhfírinne. Mar sin, taobh thiar den sciolladóireacht agus den tsáraíocht agus den bhualadh bob ar a chéile — faoi fhiúntas na n‑uaigheanna, faoi thaephota agus cé léi í, faoi bheith ag oscailt litreacha a chéile, faoi cé tháinig go dtí do shochraid — ní fheicim go mbíonn rudaí dubh ar fad i gcónaí.

Is mar sin a fheidhmíonn an íoróin, faoi mar a fheidhmíonn aon chomhaitheantas idir dhá rud atá éagsúil ó chéile. Bíonn an dá chuid ann, fiú mura mbíonn ann ach an rian is lú de chuid amháin díobh. Uaireanta slogtar an ghile; sa chás sin is dóite an íoróin í. Uaireanta slogtar an dorchadas; sa chás sin bíonn slánú de chineál éigin ann. Go minic fanann an dubh agus an geal ann in éineacht, agus feictear dom go bhfuil dóthain i saothar Uí Chadhain lena rá go raibh luí áirithe aige le dóchas agus beatha.

Is mar sin a bhíonn an saol féin, thuas seal thíos seal. Bíonn an t‑olc agus an mhaith fite ina chéile. Tugann sé seo mé siar go dtí an t‑áiteamh a rinne mé thuas faoin léiriú atá déanta ar Chaitríona Pháidín agus ar mháthair an reacaire in Adhlacadh Mo Mháthar mar a bheadh leaganacha doilíosacha básmhara de thróp geal Bhandia an Fhlaithis. Ar ndóigh, níor gheal go hiomlán riamh é. Ní fheileann an péire dénártha do chuid mhaith den smaointeachas nua-aoiseach, don litríocht nua-aoiseach ná, dá ndéarfainn é, don litríocht thraidisiúnta. Bíonn an tromluí, agus bhí sé riamh, taobh thiar den rud niamhrach glé sa litríocht. Bhí an chailleach scanrúil sular luigh an flaith léi, á claochló ina bean óg álainn. Seánra na haislinge tríd síos, is iomaí sin méirleach agus arrachtach agus gruagach gránna a bhíonn ann, ag teacht chun buaice in Cúirt an Mheán Oíche. Mar a chéile le Cré na Cille, agus spéisiúil go leor bhí an Cadhnach an-tógtha le Cúirt an Mhéan Oíchecuramhír an phobail a thug sé air.35 Ní leor a rá go raibh galar dubhach cultúrtha ann i lár an fichiú haois ar thug Cré na Cille léargas air, cé gur fior sin, creidim. Ní leor a rá gur iompaigh an Cadhnach tradisiún Gaeilge Bhandia an Fhlaithis bunoscionn go hiomlán. Ba chirte a rá gur aithin sé, a bhuíochas dá íogaireacht shamhlaíochta féin, gur aithin sé go raibh síol dorcha laistigh den traidisiún sin, agus, ar bhealach caolchúiseach, laistigh de thraidisiún na Críostaíochta chomh maith céanna. Chuir sé cor nua sa slabhra téacsanna a shamhlaíonn comhaontú idir an bhean agus agus an talamh agus d’aimsigh sé bealach nua le scéal na titime a tháinig leis an tóir ar an eolas a insint — agus, b’fhéidir, é a shlánú; ní hamháin sin ach chruthaigh sé cor nua, leagan nua-aimseartha de scéal na titime dá chuid féin i litríocht na Gaeilge. Ba litríocht í sin a d’fhéach riamh, fearacht gach mórlitríochta eile, leis an gcothroime idir an mhaith is an t‑olc a thuiscint agus a rianadh. Tá a leithéid sa nath teanga a deir go mbíonn an duine marbh ‘ag déanamh cré’, nath a aithníonn dlúthbhaint an talaimh leis an mbás, ainneoin go samhlaítear an fhlúirseacht agus an torthúlacht léi freisin ó thús an traidisiúin. Baineann an chré leis an eaglais Chríostaí freisin, a mheabhraíonn don phobal go bhfuil an bás agus an milleadh anuas chugainn, i dteannta an tslánaithe. Déantar sin go sonrach le linn dheasghnátha Chéadaoin an Luaithrigh, tráth a mheabhraítear do na fíréin gur den chré iad agus go ndéanfar cré díobh arís. Má d’fhéach an Cadhnach leis an dubh a chur ina gheal orainn tríd an gcré a shamhlú agus a chasadh, léirigh sé freisin gur deacair an dá dhath a scaradh ó chéile. Dá íorónta é, is ábhar dóchais é gur leis an gcré gheal a chuirtear clabhsúr ar Cré na Cille.

Nótaí

  1. Alan Titley, An tÚrscéal Gaeilge (Baile Átha Cliath: An Clóchomhar, 1991), 312.
  2. Seán Ó Tuama, ‘A Writer’s Testament’, Ériú XXIII (1972), 242.
  3. David Greene, ‘Talk of the Dead’, Irish Times (27 Bealtaine 1950).
  4. Declan Kiberd, The Irish Writer and the World (Cambridge: Cambridge University Press, 2005), 49.
  5. m.sh. An tÚrscéal Gaeilge, 307; Liam Mac Cóil, ‘Living Voices from the Grave’, Irish Times (28 Nollaig 1996).
  6. m.sh. An tÚrscéal Gaeilge, 307; Liam Mac Cóil, ‘Living Voices from the Grave’, Irish Times (28 Nollaig 1996).
  7. Róisín Ní Ghairbhí, ‘I dTosach do bhí an Briathar: “Deacracht” Cré na Cille’, Canadian Journal of Irish Studies / Revue canadienne d’études irlandaises 34, uimh. 1 (2008), 45–52.
  8. Brian Ó Broin, ‘Máirtín Ó Cadhain’s Cré na Cille: A Narratological Approach’, Irish University Review 36, uimh. 2 (2006), 280–303.
  9. Bríona Nic Dhiarmada, ‘Utopia, Anti-Utopia, Nostalgia, Ó Cadhain’, Canadian Journal of Irish Studies / Revue canadienne d’études irlandaises 34, uimh. 1 (2008), 53–57.
  10. Máire Ní Annracháin, ‘Athchuairt ar an Duibheagán: An Eagna i Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain’, Léachtaí Cholm Cille XXXVII: Saothar Mháirtín Uí Chadhain (2007), 208–229.
  11. Seán Ó Ríordáin, Eireaball Spideoige (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, [1945] 1952), 56.
  12. Frank Sewell, Modern Irish Poetry: A New Alhambra (Oxford: Oxford University Press, 2000), 10.
  13. Máire Herbert, ‘The Sacred Marriage in Early Ireland’, Cosmos 7 (1992), 264–275; Máirín Nic Eoin, B’Ait leo Bean: Gnéithe den Idé-Eolaíocht Inscne i dTraidisiún Liteartha na Gaeilge (Baile Átha Cliath: An Clóchomhar, 1998); Gearóid Ó Crualaoich, The Book of the Cailleach: Stories of the Wise Woman Healer (Cork: Cork Uuniversity Press, 2006).
  14. Máire Mhac a’ tSaoi, ‘Léirmheas ar The Penguin Book of Women Poets’, Innti 5 (1982), 19–21.
  15. Peig Sayers, Peig: A Scéal Féin (Baile Átha Cliath: Clólucht an Talbóidigh, 1936). Luaite ag Lillis Ó Laoire i bpáipéar le linn comhdhála ar an gCadhnach in Ollscoil na hÉireann Gaillimh, 8 Aibreán, 2016.
  16. Alan Titley, An Bhean Feasa (Indreabhán: Cló Iar-Chonnacht, 2014).
  17. Ibid., 216.
  18. http://www.rte.ie/archives/category/arts-and-culture/2015/0312/686668-a-poem-for-ireland-winner/ [deimhnithe ar 25ú Mí Feabhra 2019].
  19. Máirtín Ó Cadhain, ‘Béaloideas’, Feasta (Márta 1950), 11.
  20. Máirtín Ó Cadhain, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (Baile Átha Cliath: An Clóchomhar, 1969), 40.
  21. ‘Athchuairt ar an Duibheagán’.
  22. Máirtín Ó Cadhain, Cois Caoláire (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1953), 64–72, 26–35, 36–63 faoi seach.
  23. Máirtín Ó Cadhain, An tSraith ar Lár (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1967), 32–40.
  24. Máirtín Ó Cadhain, An tSraith dhá Tógáil (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1970), 118–143.
  25. Ibid., 11–15.
  26. Ibib., 11–26.
  27. An tSraith ar Lár, 11–26.
  28. Máirtín Ó Cadhain, An tSraith Tógtha (Baile Átha Cliath: Sáirséal agus Dill, 1977), 66–85.
  29. ‘I dTosach do Bhí an Briathar’.
  30. Cois Caoláire, 136–208.
  31. ‘Athchuairt ar an Duibheagán’.
  32. Máire Ní Annracháin, ‘Athchuairt ar Cré na Cille’, Léachtaí Cholm Cille LXXXVII (2007), 38–75.
  33. An tSraith ar Lár, 125–142.
  34. Ibid., 111–124.
  35. Máirtín Ó Cadhain, ‘Curamhír Phobal na Gaeilge’, Comhar 27, uimh. 12 (Nollaig 1968), 7–11.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar, de Chló Iar-Chonnacht agus d’RTÉ Raidió na Gaeltachta as ucht a gcead an t‑alt seo, agus an clár raidió, a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Ó Cadhain, Kafka agus Litríocht Uirbeach na Gaeilge

Le Máirín Nic Eoin, Coláiste Phádraig, Droim Conrach, Baile Átha Cliath.

Níl amhras ar bith ach go raibh an mórscríbhneoir nua-aoiseach Kafka léite ag Máirtín Ó Cadhain agus go raibh tionchar ag a shaothar ar scéalta áirithe cathrach le Ó Cadhain. Tá rian na n‑úrscéalta cáiliúla fáthchiallacha An Triail (1925) agus An Caisleán (1926) le Kafka le feiceáil sa léiriú a thugtar ar thimpeallacht choimhthíoch, naimhdeach, mhaorlathach, dhídhaonnaithe na mórchathrach i scéalta déanacha leis an gCadhnach, go háirithe na scéalta le toise láidir osréalaíoch mar An Eochair agus Fuíoll Fuine. D’fhéadfaí éifeacht gearrscéalta Kafka a aithint freisin ar scéalta mar Ag Déanamh Páipéir agus Ag Déanamh Marmair. Is é an príomh-phointe comparáide idir an bheirt scríbhneoirí a d’aithin criticeoirí go dtí seo ná an chaoi a léirítear saol na hoifige, saol na státseirbhíse, agus go háirithe saol an fheidhmeannaigh eagraíochta, i saothar na beirte. Nocht an bheirt acu gnéithe de chóras a raibh loighic buile éigin á thiomáint, cumhacht neamhdhaonna a rinne nithiú ar an duine a chaithfeadh feidhmiú faoina stiúir.

Is iondúil go dtarraingítear Kafka, agus scríbhneoirí cáiliúla comhaimseartha Eorpacha eile mar Camus agus Beckett, isteach sa phlé nuair atá criticeoirí ag iarraidh an t‑athrú suímh agus ábhair agus stíle agus carachtrachta idir saothar luath agus saothar déanach an Chadhnaigh a léirmhíniú. Is dóigh liom go bhfuil brí leis an gcomparáid, ach ní bheinn ar aon intinn go hiomlán leis an mbuntéis atá taobh thiar den léamh sin go minic: go ndearnadh scríbhneoir nua-aoiseach Eorpach den Chadhnach áit éigin idir foilsiú An Braon Broghach (1948) agus foilsiú na Sraitheanna, An tSraith ar Lár (1967), An tSraith dhá Tógáil (1970) agus An tSraith Tógtha (1977). Admhaítear go coitianta gur fhág sé ina dhiaidh ábhar agus téamaí agus stíl an luathshaothair nuair a thug sé aghaidh ar shaol na cathrach a léiriú ina chuid ficsin, agus is cinnte go bhfuil idirdhealuithe le déanamh idir an saothar luath agus an saothar déanach, idir an saothar atá ‘lonnaithe’ sa Ghaeltacht agus an saothar atá ‘lonnaithe’ sa chathair. Ach ní hí an ghluaiseacht ón suíomh tuaithe go dtí an suíomh cathrach an pointe idirdhealaithe is tábhachtaí, dar liom, ach an ghluaiseacht ó láthair fhicseanúil ar féidir pobal a shamhlú leis — fiú amháin más pobal buailte, pobal faoi bhrú, atá i gceist — go dtí láthair níos loime, níos scanrúla, níos éiginnte.

Is é an léamh a dhéanfainn féin ar an gcuid is snoite agus is cumhachtaí de na scéalta déanacha ná gur forbairt loighciúil iad ar an luathshaothar. Tá go leor de na téamaí bunúsacha céanna iontu — an duine i ngleic le timpeallacht chrua eascairdiúil, easpa comhthuisceana agus comhbhráithreachais idir daoine atá gairid i ngaol lena chéile, an t‑aonarán príosúnaithe ag a dhaonnacht lochtach féin. Tá de phointe lárnach ceangail idir na saothair is luaithe agus na saothair is déanaí freisin go dtógtar ceist bhunúsach iontu faoin ngaol idir polaitíocht agus ealaín Uí Chadhain — ceist a bhaineann le tuiscint Uí Chadhain ar éagumas nó easpa cumais an duine cor dearfach ar bith a chur ina chinniúint féin.

Sa léacht chomórtha a thug an tOllamh Bob Welch i gColáiste Phádraig, Droim Conrach, i mí Dheireadh Fómhair 2006, ghlaoigh sé a literature of extremities ar shaothar Uí Chadhain agus Beckett. D’fhéadfaí Kafka a lua sa chuntas céanna. Is cinnte gur ag plé le ‘extremities‘ atáimid i gcuid mhaith de na saothair is cumhachtaí leis an gCadhnach. Is ag breathnú go comhfhiosach ar phobal Gaeilge na cathrach mar gheiteo a bhí sé nuair a luaigh sé féin Kafka in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (1969). Tugann an tagairt seo le fios gurb é an nasc is mó a shamhlaigh sé idir a shaothar féin agus saothar Kafka ná gur ag labhairt amach ó pheirspictíocht pobail a bhí faoi chois nó a bhí i mbaol a bhasctha a bhí siad araon:

Is mó de mo dhlúthmhuintir i mBaile Átha Cliath ná sa mbaile. Tá go leor de mo chomharsanaí agus as mo thaobh tíre in a gcónaí gar go leor dhom. Is cineál ghetto muid b’fhéidir. B’as an nghetto Kafka agus Heine gan ach beirt a bhfuil eolas agam ar a saothar a lua. Cho fada is is léar dom is ghettos ar fad é Baile Átha Cliath.

Tá roinnt rudaí le ceistiú maidir leis an ráiteas seo ag Ó Cadhain. I dtosach báire, níl an fhírinne ar fad ann chomh fada is a bhaineann sé le Kafka de. Níorbh as an ngeiteo Kafka. Ba bhall é de phobal Giúdach Phrág cinnte, pobal mionlaigh, ach faoin am ar tháinig Kafka ar an saol bhí deireadh leis an seangheiteo Giúdach i bPrág, mar láthair fhisiciúil agus mar chomhthionól nithiúil. Ba phobal comhshamhlaithe meánaicmeach — lucht gnó agus gairme, feidhmeannaigh oifige agus comhlachta — iad Giúdaigh Phrág, a raibh an Ghearmáinis mar phointe dealaithe idir iad agus mórphobal Seiceach na cathrach. Mhair cuimhne an gheiteo cinnte, agus an ciníochas ba bhun leis. Agus, mar atá ráite ag tráchtairí éagsúla, mhair an geiteo go beo beathaíoch i samhlaíocht an phobail Ghiúdaigh agus bhí teannas leanúnach idir iad agus pobal Seiceach na cathrach. Maidir le pobal na Gaeltachta i mBaile Átha Cliath, cé go raibh go leor de dhlúthmhuintir Uí Chadhain ina gcónaí i mBaile Átha Cliath lena linn, níor gheiteo iad sa chaoi a bhféadfaí a áiteamh gur geiteo an pobal a ndéanann Pádraic Ó Conaire trácht air agus é ag cur síos ar ‘Éire Bheag’ Londan in Deoraíocht (1910). D’aithin an scríbhneoir Duibhneach Pádraig Ua Maoileoin an méid sin agus é ag trácht sa bhliain 1960 ar shaol aonaránach an imirceora Gaeltachta i mBaile Átha Cliath i gcomparáid leis an saol pobail atá ar fáil dá mhacasamhail i Nua Eabhrac. Tá láithreacha Gaeilge ar fáil i Nua Eabhrac — coinicéir a thugann sé orthu — ach is taobh le saol an tí ósta atá an fear Gaeltachta i mBaile Átha Cliath:

Ach níl aon phaiste i mBaile Átha Cliath, mar a bhfuilimse le chúig mbliana fichead anois, go bhféadfadh duine aithris a dhéanamh ar an bpátrún saoil a chaith an fear eile úd ón gCom i New York. Dá mbeadh, b’fhéidir gurb ann a gheofaí me, agus b’fhéidir eile nach ea, n’fheadar. Is minic a ghealann mo chroí anso nuair a dh’fhéadaim bualadh isteach go tigh ósta áirithe, nó go tigh tabhairne, b’fhéidir, agus an Ghaeilge á spreagadh im thímpeall. Tá a leithéidí seo d’áiteanna ann ach iad a bheith fánach go leor i gcathair atá lán de Ghaeilge ach í a thabhairt ar barr uisce.

Maidir leis an gCadhnach, fiú dá bhféadfaí a áiteamh go raibh saol pobail de chineál éigin á chaitheamh ag muintir Chonamara i mBaile Átha Cliath, is cinnte nár fhéach seisean leis an saol pobail sin a léiriú ina chuid ficsin. Ceist bhunúsach faoina shaothar uirbeach, más ea, is ea cén fáth ar roghnaigh sé cur chuige liteartha a dhírigh go háirithe ar dhaoine aonair ar státseirbhísigh nó feidhmeannaigh oifige go minic iad? Cén gaol atá idir a chuid pearsana cathrach agus an tsamhail a bhí aige do phobal na Gaeltachta i mBaile Átha Cliath?

Tá go leor scríofa faoin toise fáistineach i saothar Kafka, faoin gcaoi ar chruthaigh sé timpeallacht fhicseanúil a bhí mar réamhléiriú nó mar réamhfháistine liteartha ar uafáis an fhaisisteachais agus na gcampaí géibhinn. Sílim gur féidir toise apacailipteach a aithint freisin i saothar uirbeach Uí Chadhain: gur féidir fáthscéal domhain a aithint sa chuid is suntasaí de na scéalta cathrach agus gurb é fócas an fháthscéil sin ná an t‑ionad éagumasach éadóchasach a shíl Ó Cadhain a bhí ar fáil do phobal na Gaeltachta (agus go háirithe don intleachtóir Gaeltachta) in Éirinn a linne.

Má chuirimid i gcás gur fear Gaeltachta é an státseirbhíseach ‘J’ in An Eochair, mar shampla, céard a insíonn an scéal sin dúinn faoin ról a shamhlaigh an Cadhnach dá leithéid sa státchóras? Coinneálaí páipéir sóisearach, feidhmeannach dí-ainm, mionduine sáinnithe i gcóras nár chum ná nár cheap sé féin — an córas sin á chloí, á mharú ar deireadh. Má ghlacaimid leis gur fear Gaeltachta é an feidhmeannach cantalach ‘N’ in Fuíoll Fuine, cén léamh is cóir dúinn a dhéanamh ar a éagumas cinneadh ar bith a ghlacadh, nó gníomh ar fónamh a bheartú nó a chur i gcrích? Má ghlacaimid leis gur fear Gaeltachta é an príomhcharachtar in Ag Déanamh Páipéir, an ionann é sin agus a admháil gurbh í an tsamhail uafar a bhí ag Ó Cadhain do thodhchaí na teanga ná carn páipéir ag tachtadh sreanga beatha na gcainteoirí deireanacha? Gur tús ré an phárlathais sin a bhí i bhfoilsiú na Tuarascála (um Athbheochan na Gaeilge) agus an Pháipéir Bháin (um Athbheochan na Gaeilge) a bhfuil tagairtí folaithe dóibh sa scéal? An bhféadfaí dul níos faide fós agus na hothair a ndéantar marmar díobh sa scéal Ag déanamh Marmair a fheiceáil mar léirithe ar chuisniú sin na Gaeltachta a bhí i gceist aige freisin san úrscéal Barbed Wire (2002). Tá coincheap an chlaochlaithe lárnach i saothar cruthaitheach an Chadhnaigh, ach má tá, tá an stalcacht, an stasis i gceist freisin. Is é an claochlú is lárnaí ina shaothar an claochlú ó staid an bheo go dtí staid an neamhbheo ach is minic gurb í an idirstaid atá faoi scrúdú — staid an duine atá faoi réir ag fórsaí cumhachtacha díobhálacha, bídís seachtrach nó inmheánach. Is íomhá scanrúil atá á cur chun cinn sna scéalta seo atá luaite agam, íomhá den duine díchumasaithe, den dínit dhíscithe, den indibhid sheasc aimrid. Tá saothar liteartha an Chadhnaigh, agus go háirithe na scéalta móra cathrach, lom lán le híomhánna a bhaineann le seisce, le haimride, le héagumas gnéis go fiú. Is gné í seo dá shaothar liteartha a mhúsclaíonn ceisteanna bunúsacha faoi pholaitíocht Uí Chadhain. Sílim gur fíor le rá gur dearcadh cinnte daingean a bhí aige faoin bpolaitíocht chultúrtha. Mar a dúirt sé féin go minic, ní bheadh in Éirinn ach Sasana beag dá gcaillfimis an Ghaeilge. Ní raibh ionad ar bith ina fhís pholaitiúil don fhearann breac, don leathréabhlóid, don hibrideacht chultúir is spéis le teoiriceoirí an iarchoilíneachais. Is éard atá suimiúil faoi go leor dá charachtair liteartha, áfach, ná gur daoine iad a mhaireann sa chlapsholas. Tá siad éiginnte, nó tá a gcinniúint á stiúradh ag fórsaí taobh amuigh díobh féin. Níl fuinneamh ná diongbháilteacht an réabhlóidí iontu. Tá siad sáinnithe, gan ar a gcumas bogadh, nó más ag bogadh atá siad, tá siad ar easpa treorach, ag falróid leo i dtreo na neamhbheatha. Tá an-ábhar comparáide le Kafka i dtéama seo na héiginnteachta. Is ag obair mar fheidhmeannach dlí in oifig árachais (comhlacht príobháideach i dtosach agus ansin eagraíocht státurraithe) a chaith Kafka a shaol mar fhostaí agus mhair teannas síoraí idir riachtanais na hoifige sin — áit arbh iad gnéithe teagmhasacha timpisteacha na beatha a bhí mar ábhar oibre aige — agus riachtanais na healaíne, an t‑aon réaltacht a bhí tábhachtach dó. Is féidir linn cás an Chadhnaigh agus é ag plé le páipéarachas na Gaeilge in institiúidí de chuid an stáit mar Rannóg an Aistriúcháin agus An Gúm a thuiscint, b’fhéidir, sna téarmaí céanna sa mhéid go raibh gaol dlúth á chothú sna hionaid sin idir obair pháipéir agus cinniúint na teanga.

Cé gur thosaigh mé ag caint faoi thionchar Kafka ar an gCadhnach, is fíor nach gá dul chomh fada le Prág ná le saothar Kafka chun cuid de na híomhánna den chathair atá luaite agam go dtí seo a aithint. Ní gá i ndáiríre ach spléachadh a thabhairt ar an léiriú a thugtar ar an nGaeilgeoir i litríocht an fichiú haois, agus go háirithe ar an intleachtóir nó ar an scríbhneoir Gaeilge agus é nó í ag feidhmiú i suíomh cathrach, chun teacht ar íomhánna den chathair mar ghaiste, mar phríosún, mar áit neamhthorthúil sheasc, mar chathair ghríobháin nó mar thimpeallacht naimhdeach chontúirteach.

Tá go leor samplaí a d’fhéadfaí a lua, ag tosú leis an léiriú duairc ar shaol cathrach a thugann Pádraic Ó Conaire in Deoraíocht. Is mar áit a dtéann an duine amú ann a shamhlaítear Londain sa saothar seo. Is ainmhí uafar í an chathair a shíneann amach a géaga chun óige na tíre a tharraingt ina treo. Is i ngeiteo a mhaireann pobal na hÉireann inti, pobal nach bhfuil i ndán dóibh ach an meath cultúrtha, i súile duairce Uí Chonaire. Is áit an chathair a dtagann claochlú tubaisteach ar an deoraí inti. Léiriú sách dorcha ar an saol uirbeach a fhaightear i litríocht na himirce trí chéile. Is daoine atá i bhfastú, sáinnithe i ngaiste eacnamaíoch agus sóisialta iad an chuid is mó de charachtair Dhónaill Mhic Amhlaigh, mar shampla. Ach in ainneoin choimhthíos na timpeallachta, is daoine iad — gnáthdhaoine, fir agus mná tuaithe a ndéantar lucht oibre cathrach díobh — a thugann na cosa leo, fiú munar idéalach leo i gcónaí an áit ina dtagann siad i dtír. Is baill de phobal iad, cé go bhfuil teorainneacha dochta le saoirse is le deiseanna saoil an phobail sin.

Bheifí ag súil ar bhealach le léiriú sách criticiúil ar phríomhchathair Shasana i litríocht na himirce, ach is é an fórsa trína nochtar míshástacht leis an gcathair Éireannach an rud is mó a chuirfeadh iontas ar dhuine i gcuid mhaith de nualitríocht na Gaeilge. Is é an file Máirtín Ó Direáin, mar shampla, is láidre a nochtann coimhthíos le Baile Átha Cliath ina shaothar. Ní shílfeá go brách go raibh geiteo Gaeltachta mar thearmann ag an Árannach dífhréamhaithe seo. Is mar ‘chimí’ aonaránacha a shamhlaítear áitritheoirí na cathrach ina mhórdhán Ár Ré Dhearóil (dán fada a raibh codanna de á bhfoilsiú aige ón mbliain 1952 i leith, agus ar fhoilsigh sé leagan deimhneach de sa bhliain 1959):

Tá cime romham
Tá cime i mo dhiaidh,
Is mé féin ina lár
I mo chime mar chách,
Ó d’fhágamar slán
Ag talamh, ag trá,
Gur thit orainn
Crann an éigin.

Is le col is le seanbhlas a luaitear caithimh aimsire lucht cathrach:

An macha cúil
Tráthnóna Sathairn,
An cluiche peile,
An imirt chártaí
Is ósta na bhfear
Ina múchtar cásamh.

Níl i ndán don Ghaeilgeoir dífhréamhaithe ach beatha sheasc an pháipéarachais:

Ní luaifear ar ball leo
Teach ná áras sinsir,
Is cré a muintire
Ní dháilfear síos leo,
Ach sna céadta comhad,
Beidh lorg pinn leo…

Is a liacht fear acu
A chuaigh ag roinnt na gaoise
Ar fud páir is meamraim,
Ag lua an fhasaigh,
An ailt, an achta.

Is a liacht fear fós
A thug comhad leis abhaile,
Is cúram an chomhaid
In áit chéile chun leapa.

Is mar dhíol trua a chaitheann na cimí seo a saol:

Tá cime romham
Tá cime i mo dhiaidh,
Is mé féin ina lár
I mo chime mar chách,
Is a Dhia mhóir
Fóir ar na céadta againn,
Ó d’fhágamar slán
Ag talamh ag trá,
Tóg de láimh sinn
Idir fheara is mhná
Sa chathair fhallsa
Óir is sinn is ciontach
I bhásta na beatha,
Is é cnámh ár seisce
An cnámh gealaí
Atá ar crochadh thuas
I dtrá ár bhfuaire
Mar bhagairt.

Seo an feidhmeannach oifige ag caint arís, an fear páipéir, an file Gaeltachta i bhfastú i dtimpeallacht oibre nár fheil dá chúlra ná dá éirim.

Tá an léiriú seo ar an gcathair mar ghaiste ag an bhfear cruthaitheach Gaeltachta le fáil freisin i saothar Sheosaimh Mhic Grianna Mo Bhealach Féin (1940):

Dar liom riamh gur páistí a rinne an chathair, daoine beaga lagintinneacha nach dtiocfadh leo sliabh a bhriseadh agus nach mbeadh beo ar chor ar bith ach go bé go bhfuil na fir a bhriseas an sliabh caíúil le páistí.

Is geall le cás ainmhí an seomra sa teach lóistín; is príosún ag an duine cruthaitheach é An Gúm; is pianseirbhís don chainteoir dúchais gnó an mhúinteora Gaeilge.

Shílfeá, le cathrú na tíre ó na seascaidí ar aghaidh, go dtiocfadh deireadh go deo leis an gcineál seo léirithe ar thimpeallacht is ar phobal na cathrach. Ach ní mar sin atá. Tá samplaí de shaothair a foilsíodh idir 1980 agus 2000 a léiríonn an chathair fós mar áit naimhdeach chontúirteach, mar áit nach bhféadfadh an tÉireannach de bhunadh na Gaeltachta, a bheith sa bhaile ann. Tá sraith dánta frithuirbeacha i measc luathshaothar Chathail Uí Shearcaigh, mar shampla:

Tá mé dúthuirseach de Dhún Laoghaire,
de mo sheomra suí leapa in Ascal an Chrosaire.
Áit chúng a chraplaíonn mo chuid oibre
mar ghabha focal
is a fhágann mé istoíche go dearóil
ag brú gaoil ar lucht óil
seachas a bheith ag casúireacht dánta do mo dhaoine
ar inneoin m’inchinne.

Tá na clichéanna frithuirbeacha ar fad le fáil sna dánta Sráideacha, Deoraíocht, Cathair agus Miontragóid Chathrach ón gcnuasach Miontragóid Chathrach (1975): ‘glas-stócach an tsléibhe/ ar strae i dtoitcheo na cathrach’. Tá saoirse de chineál ar leith á lorg ag an Searcach; ach nuair a théann sé go Londain, níl sé sásta glacadh le gnáthshaol an imirceora Éireannaigh. Diúltaíonn sé do shaol cathrach an lucht oibre: Níl mé ag iarraidh go ndéanfaí faobhar m’óige a mhaolú is a scrios/ le meirg an díomhaointis i seomra beag tais/ an Uaignis, i gKilburn nó i dTufnell Park, i Walthamstow nó i Holloway; i gCricklewood, i gCamden Town nó in Archway. Ach diúltaíonn sé níos láidre fós do shaol an fheidhmeannaigh oifige: Urlacaim, sconnóg ar mhuin sconnóige/ lá domlasach na hoifige.

Tá sé suimiúil go ndéanann Ó Searcaigh comhbhá leis an striapach óg i Londain i ndán luath dá chuid, ach nach mothaíonn sé ‘sa bhaile i gcéin’ i gceart go dtí go n‑aimsíonn sé pobal coigríche atá inchomórtais, dar leis, lena mhuintir féin ag baile. Saorann an tsaorghluaiseacht ó bhuanadas na deoraíochta é agus déantar fánaí spleodrach d’imirceoir truamhéileach maoithneach na luathdhánta. Anois, cé gur sampla ar leith é an Searcach, is dóigh liom gur féidir patrún nua a fheiceáil i litríocht chomhaimseartha na Gaeltachta. Is minic carachtair Mhichíl Uí Chonghaile agus Phádraig Uí Chíobháin anonn is anall idir an tuath agus an chathair, an Ghaeltacht agus an Ghalltacht, Éire agus an choigríoch. Cé gur áit í an chathair a bhfuil deiseanna agus dúshláin dá cuid féin le tairiscint aici, ní áit aduain a thuilleadh í, nó láthair a chuireann laincis ar chruthaitheacht an duine. Is é íoróin an scéil, b’fhéidir, ná go bhfuil an léiriú diúltach fós le fáil i saothar scríbhneoirí Gaeilge nach scríbhneoirí de bhunadh na Gaeltachta iad. Léiríonn Áine Ní Ghlinn saol dearóil an fhir Ghaeltachta Páidín Ó Conaola (Patrick Conneely anois) agus é gan dídean ar shráideanna Londan. Agus téann Gearóid Mac Lochlainn níos faide fós ina dhán Paddy ina ndéanann sé nasc idir féinmharú Éireannaigh óig i Londain agus anchás na bpobal eile a d’fhulaing cos ar bolg coilíneach ach a tháinig i dtír, más ar éigean féin é, i bpríomhchathair ilchiníoch na himpireachta.

Gné shuntasach de léiriú seo na cathrach i litríocht na Gaeilge is ea an chaoi a ndéileáltar le cúrsaí aicme. Nuair a dhírítear ar aicmí sócúlacha na cathrach, is gnách go mbíonn toise den chritic shóisialta fite fuaite tríd an insint, agus sin an fáth, b’fhéidir, a ndeachaigh Ó Cadhain an treo a ndeachaigh sé lena phearsana cathrach. Is le tarcaisne a thagraíonn Seosamh Mac Grianna dá chomhphaisinéirí ar an tram, mar shampla:

Bhí aghaidheanna na ndaoine a bhí ar an tram sámh sásta, dar liom, mar bheadh fios mhaith an tsaoil acu agus nach mbeadh agamsa. Is iomaí uair a chuir sé fuacht i mo chuisleanna daoine a fheiceáil sásta. Agus is beag an rud a shásaíos formhór na ndaoine. Chuirfeadh fir baile mhóir samhnas ort: tá siad cosúil le scadáin bheaga i mboscaí.

Ach is láidre fós a bhreithiúnas ar an meánaicme atá ag plé le Gaeilge:

Casadh beirt orm an lá sin a raibh aithne le blianta agam orthu. Bhí baint le Gaeilge acu agus bhí fear acu ina scríbhneoir. Bhí fear acu an t‑am seo sa Státseirbhís, agus an fear eile i bpost den chineál chéanna féadaim a rá. Ní thiocfadh liom mo chomhrá a dhéanamh leo. Thug mé iarraidh scéal a inse dóibh, ach nuair nach raibh baint ag an scéal le obair an lae sin ní éisteadh siad leis. Bhí páipéar scrúdaithe ag fear acu agus ní raibh ann ach nár thiontaigh sin mo ghoile.

Seo an cineál comhluadair atá á nochtadh in úrscéal Shéamais Uí Néill Tonn Tuile (1947) scéal atá lonnaithe i mBaile Átha Cliath le linn an chogaidh. Is duine truamhéileach é príomhcharachtar an scéil, Gaeilgeoir agus mion-intleachtóir ar faoin tuath atá a fhréamhacha agus ar leis an nGaeltacht — ní leis an gcathair — atá a dháimh.

Cuireann Máirtín Ó Direáin síos le seanbhlas ar mhodhanna éalaithe na meánaicme:

I gcúiteamh an tsíl
Nach ndeachaigh ina gcré,
I gcúiteamh na gine
Nár fhás faoina mbroinn,
Nár iompair trí ráithe
Faoina gcom,
Séard is lú mar dhuais acu
Seal le teanga iasachta
Seal leis an ealaín,
Seal ag taisteal
Críocha aineola,
Ag cur cártaí abhaile
As Ostend is Paris,
Gan eachtra dála
Ar feadh a gcuarta,
Ná ríog ina dtreo
Ach ríog na fuaire.

Tá níos mó ná frídín den díspeagadh ag baint freisin le cuntas Dhonncha Uí Chéileachair ar na fir óga nuaphósta ar an mbus go dtí na fobhailte (Cnoc Mhuirfean):

Fir óga nuaphósta agus iad fillte i gcótaí móra, i hataí, i gcarbhataí cniotáilte agus i lámhainní bronntais. Fir atá buan faoin stát agus atá ina marcanna maith go leor chun iasacht airgid fháil le teach nua a thógaint nó a cheannach. Fir lán de dháiríre gur mó a gcaint ar shíolchur ná na feirmeoirí, gur mó a n‑oiliúint ar ghiuirléidí ná na siúinéirí cearta.

Is é an taobh eile den scéal seo ná gurb iondúil go nglacann an scríbhneoir Gaeilge páirt an mhionduine. Tugann Mac Grianna an-chuntas ar an aithne a chuir sé ar bhacaigh is ar bhochtáin na cathrach, mar shampla, agus ar an taithí phearsanta a bhí aige féin ar a gcúinsí maireachtála.

Is i gcomhthéacs bhá ‘nádúrtha’ an Ghaeilgeora leis an duine atá thíos is féidir an léiriú ar an gcathair atá le fáil i saothar scríbhneoirí de bhunadh cathrach a thuiscint freisin. Nuair a fhéachaimid ar shaothar filí mar Michael Davitt agus Liam Ó Muirthile, feicimid go bhfuil patrún so-aitheanta ag baint leis an dearcadh a nochtann siad. Deir Davitt sa dán dar teideal Luimneach: Luíonn an chathair seo orm/ mar bhróg nua, ach ní hí an chathair féin a chuireann isteach air, ach an mheasúlacht is an phostúlacht uirbeach:

Táim ar mo choimeád
ón gceann dea-bhearrtha
is má bheireann carabhat orm
tachtfaidh sé mé.

Is ceist aicme ar deireadh é, agus míshástacht le gnéithe den chultúr comhaimseartha á nochtadh. Aithníonn Davitt, an fear teilifíse, gur chóir go mbeadh bá níos mó aige lena chomhghleacaithe oibre:

Ba cheart go dtuigfinn níos fearr sibh
is bhur rúnaithe corcra dáchosacha
is bhur gcairde ginandtonic i loungebars
ag caint faoi rugbaí is faoin tuaisceart
i mBéarla spideogach RTÉ.

Ar ndóigh, bhí a cheann ‘lán de Chasadh na Gráige’ nuair a scríobh sé an dán sin. Ach faightear tuilleadh den scéal i ndánta eile. In Ciorrú Bóthair tá cur síos ar chomhrá a bhí ag an bhfile le fear ar thug sé síob dó ar an mbóthar. Tharla gur chomhChorcaíoch é a raibh ‘na bóithríní céanna canúna’ siúlta aige is a bhí ag an bhfile:

Coláiste Samhraidh i mBéal Átha an Ghaorthaidh,
Graiméar na mBráithre Críostaí,
Tithe tábhairne Chorca Dhuibhne,
Is an caolú, ansin, an géilleadh,
Toradh cúig nó sé de bhlianta
I gcathair Bhaile Átha Cliath.

Cé gur chum Davitt dánta cathrach den scoth — dánta i gcuimhne ar a athair is a mháthair ina measc — tá an col leis an saol comhaimseartha uirbeach fós le brath sna leabhair ba dhéanaí leis agus an col sin ceangailte lena dhíomá nár fíoraíodh aislingí cultúrtha na hóige:

Urchar gréine i ngairdín cúil i mBleá Cliath 4
a chuir im cheann arís é is mé leath im shuí
leath ag luí ar chathaoir ghuagach phlaisteach:

miotaisín mánla a chothaíos is mé amach sna déaga
go dtiocfadh an lá go mbeadh Gaoluinn á labhairt
i gcathracha na hÉireann, agus ní any old kind of Irish,

Maidir le Liam Ó Muirthile feicimid anbhuain an bhruachbhaile sa dán Eolchaire: Tagann uaigneas anseo orainn/ Dairt dheoranta an bhruachbhaile. Feictear míshocracht an aonaráin i láthair an tslua in I gcaife cathrach:

A dhaoine
I measc scuainí am lóin,
Tugann bhur míchompord
Sásamh beag dóite dom.

A bhalbhána
Dual do dhuine caint
Mar anlann ar ocras.

Ach
Tar éis ár mbéile
Agus ár nuachtáin a ithe
Beag beann ar a chéile,
Roinnim libh bhur míshocracht.

Díleá na coitiantachta,
Míorúilt chathrach
Na n‑iasc is na mbollóg.

Nuair a dhírítear go báúil ar phobal na cathrach, is ar an lucht oibre atáthar ag díriú. I gcás Uí Mhuirthile, cuirtear fo-aicmí fiáine na cathrach i gcodarsnacht le lucht na postúlachta agus na moráltachta bréige i véarsdráma mar Tine Chnámh. Sna portráidí óige ag Ó Muirthile — Portráid Óige 1, Portráid Óige 2 agus Portráid Óige 3 — is geall le pearsana tuaithe iad an ghnáthmhuintir atá á móradh, gnáthdhaoine tíriúla neamhspleácha ar chuma leo faoi ghnáis na measúlachta agus arb é ‘garbhchríocha’ a ndaonnachta a mheallann an file óg chucu. Tá sé suimiúil go bhfaightear an cineál céanna léirithe i saothar file níos óige, Louis de Paor.

Is ábhar mór agus casta é léiriú na cathrach i litríocht na Gaeilge, agus níor mhaith liom dearcadh róshimplí a chur chun cinn anseo. Is cinnte go bhfuil éirithe le scríbhneoirí áirithe suíomh cathrach a chruthú ar bhealach éiritheach. Ba ghá léacht ar leith a thabhairt ar léiriú na cathrach i bhfilíocht Ghaeilge an fichiú haois mar bheadh dánta drámatúla mar Aifreann na Marbh le Eoghan Ó Tuairisc agus Freudyssey na Gaeilge le Seán Ó hÉigeartaigh le cur san áireamh, chomh maith le hiliomad liricí a tharraingíonn an léitheoir isteach i saol agus in aigne an Ghaeilgeora i suíomh uirbeach. Maidir leis an bhficsean, is cinnte go bhfuil saothair shuaithinseacha againn atá suite i suímh uirbeacha. B’fhiú breathnú ar na haicmí a ndírítear orthu sna samplaí is fearr, áfach, agus go háirithe ar an gcaoi a ndéantar gairmeacha measúla agus aicmí an cheannais a aoradh go minic. Dírítear ar shaol an mhic léinn dhrabhlásaigh in Lig Sinn i gCathú (1976) le Breandán Ó hEithir and in An Uain Bheo (1968) le Diarmaid Ó Súilleabháin, mar shampla; scrúdaítear aigne iar-othair le haimnéise chomh maith le saol iar-andúileach drugaí i gCorcaigh in Ar Bhruach na Laoi (1995); díríonn Déirdre Ní Ghrianna ar shaol fho-phobal Caitliceach Bhéal Feirste in An Gnáthrud (1999). Is i gcodarsnacht leis na haicmí socraithe meánaicmeacha nó leis na húdaráis shóisialta agus mhorálta a léirítear na príomh-phearsana sna scéalta seo. Aoir éadrom ar lucht liteartha, léirmheastóireachta agus iriseoireachta cathrach is ea a fhaightear in Schnitzer Ó Sé (1974) le Mac Amhlaigh agus aortar gairmeacha beatha ar nós ghairm an tsagairt agus ghairm an mhúinteora sa scéinséir cathrach Stiall fhial feola (1980) le Alan Titley.

Cén stiúir atá faoin litríocht uirbeach le blianta beaga anuas? Céard atá á scríobh? Céard is féidir a scríobh? Cad iad na treonna atá á ngabháil ag scríbhneoirí? Cad iad na roghanna atá á ndéanamh acu? Sílim go bhfuil trí phríomhstraitéis chumadóireachta sho-aitheanta á gcleachtadh ag scríbhneoirí Gaeilge atá ag iarraidh ficsean uirbeach a chruthú. Bhí siad seo ar fáil ó thús ré na hathbheochana ach b’fhéidir go bhfuil sé níos fusa anois — agus raidhse saothar ar fáil dúinn — le snáitheanna ar leith a aithint. Is é an chéad cheann ná treo na réaltachta fíorúla. Is réaltacht fhíorúil atá á cruthú nuair a dhéantar Gaelú ar thimpeallacht nach timpeallacht Ghaeilge í. Úsáidtear gnáis an réalachais shóisialta (cur i gcéill an réalachais shóisialta) le réaltacht fhíorúil — réaltacht an leabhair — a chruthú trí mheán na Gaeilge. Dá siúlfaí bóthar an réalachais shóisialta i gceart, is téacsanna dátheangacha a bheadh á gcruthú, agus cé go bhfuil méid áirithe dátheangachais á cheadú anois i bhficsean éadrom na Gaeilge, cuireann polasaithe foilsitheoireachta na gcomhlachtaí Gaeilge srian leis an gclaonadh sin i dtreo na réaltachta teangeolaíche. Faightear samplaí den réaltacht fhíorúil Ghaeilge seo, más ea, sa chuid is mó den fhicsean éadrom, den fhicsean d’fhoghlaimeoirí fásta, agus den fhicsean do dhéagóirí. Úsáidtear cleasanna áirithe leis an scéal a dhéanamh inchreidte mar scéal Gaeilge. Tá Gaeilge ag carachtair áirithe mar gur fhreastail siad ar Ghaelscoil, nó gur tógadh le Gaeilge sa chathair iad nó gur daoine iad a bhog go dtí an chathair ón nGaeltacht.

An dara treo atá faoi fhicsean comhaimseartha na Gaeilge ná an treo féinbhreathnaitheach, dírbheathaisnéiseach, síceolaíoch. Is é an reacaire, ar Gaeilgeoir é, an pointe fócais sa chineál seo ficsin agus, dá bhrí sin, ní gá a bheith buartha faoi inchreidteacht. Samplaí maithe is ea Caoin tú féin (1967) agus Ciontach (1983) le Diarmaid Ó Súilleabháin, An Branar gan Cur (1979) le Breandán Ó Doibhlin agus Duibhlinn (1991) le Ciarán Ó Coigligh.

An tríú treo ná treo an réalachais draíochta. Sa chineál seo ficsin, caitear cur i gcéill an réalachais shóisialta i dtraipisí agus cruthaítear domhan samhlaíoch de chineál eile ar fad. Tá saoirse iomlán ag an scríbhneoir a théann an bóthar seo. Is í an fhadhb ná gur deacra léitheoirí a thabhairt leat ar an mbealach. Samplaí maithe is ea na gearrscéalta neamhréalaíocha le Dara Ó Conghaile, Dáithí Ó Muirí, Micheál Ó Conghaile, Pádraig Ó Siadhail agus Biddy Jenkinson.

Dá mbeifí le ceann thar a chéile de na modhanna seo a shamhlú le ficsean uirbeach an Chadhnaigh, is é treo an réalachais draíochta é. In ainneoin a ndúirt sé féin faoin litríocht uirbeach in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, níor fhéach sé leis an dlúthaithne sin a bhí aige ar an gcathair agus ar phobal na cathrach a léiriú ina shaothar cruthaitheach. Ní dheachaigh sé treo na réaltachta fíorúla ná níor roghnaigh sé conair na dírbheathaisnéise. Ina ionad sin, chruthaigh sé saothar ficseanúil a léiríonn cuid de na tréithe sin a luaigh na criticeoirí Francacha Gilles Deleuze agus Félix Guattari le saothar Kafka sa leabhar tábhachtach dá gcuid Kafka: Pour une Littérature Mineure (1975):

  • gur saothar dí-fhearannaithe é, saothar a d’fhéadfadh a bheith lonnaithe in áit ar bith, nach bhfuil ar ancaire i gcomhthionól réigiúnach ar leith;
  • gur saothar polaitiúil é, de bharr nach féidir éalú ó pholaitíocht an mheáin ina bhfuil sé scríofa;
  • gur saothar é a bhfuil toise láidir fáthchiallach — agus dá bhrí sin toise láidir pobail — ag roinnt leis mar tá bríonna nach bríonna litriúla iad le baint as.

Nuair a bhí Deleuze agus Guattari ag trácht ar la littérature mineure, ní litríocht i mionteanga nó i dteanga mhionlaithe a bhí i gceist acu, ach an litríocht a chruthaíonn mionlach i mórtheanga, ar nós litríocht na Gearmáinise sa chathair Sheiceach, Prág. Ach is dóigh liom féin go bhfeileann an sainchuntas a thugann siad ar mhionlitríocht go ginearálta freisin do chás na Gaeilge. Feileann sé go háirithe don chineál litríochta a chruthaigh Ó Cadhain i dtreo dheireadh a shaoil: litríocht nach bhfuil ar ancaire i saol comhthionóil, ach saothar a thagraíonn go fáthchiallach do chinniúint pobail. Níor fhág Ó Cadhain an chathair ina pháipéar bán. D’fhág sé ina pháipéar breac í — breac leis na contrárthachtaí agus leis na héiginnteachtaí sin a bhaineann le cinniúint phobal na Gaeilge in Éirinn an fichiú haois. Sílim go labhraíonn saothar uirbeach an Chadhnaigh fós linn agus, nuair a léitear an saothar sin i gcomhthéacs litríocht uirbeach na Gaeilge i gcoitinne, go músclaíonn sé buncheisteanna fós faoin ionad sóisialta agus cultúrtha atá bainte amach ag pobal na teanga i saol na cathrach in Éirinn.

Tagairtí

  • Nic Eoin, Máirín. 2005. Trén bhFearann Breac: An Díláithriú Cultúir agus Nualitríocht na Gaeilge Baile Átha Cliath: Cois Life.
  • Nic Eoin, Máirín. 2005. ‘”Kafkachas”: Kafka & Irish-language Literature’ in Ondřej Pilný & Clare Wallace (eagí.) Global Ireland: Irish Literatures for the New Millennium Prague: Litteraria Pragensia, 197–209.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar as ucht a cead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Meon na Ciontachta — Scrúdú ar stíl ghearrscéalaíochta Mháirtín Uí Chadhain

Le Declan Kiberd

Foilsithe in Idir Dhá Chultúr, Coiscéim 1993.

Tá fíorspéis ag Máirtín Ó Cadhain i gcúrsaí breithiúnais. Ach ní maith leis aon bhreith a thabhairt os ard – bíonn an breithiúnas is tábhachtaí beagnach faoi láncheilt aige sna scéalta is fearr in Cois Caoláire. D’aontódh sé le William Blake a dúirt, agus é ag trácht ar chastacht a shaothair féin:

The wisest of the ancients considered that which is not too explicit as the fittest for our instruction. All great art must rouse the faculties to act.

Cuireann scéalta Uí Chadhain an intinn ag obair, go háirithe na scéalta a bhfuil suíomh cathrach leo — tá castacht agus neamhchinnteacht ar leith le sonrú iontu siúd. Níl dearcadh socair amháin le tabhairt astu; ní thig leis an léitheoir a rá, agus scéal den sórt sin léite aige, go raibh an ceart ag an duine seo nó ag an duine siúd ann. Is grinne ná sin a fhéachann Máirtín Ó Cadhain ar an saol; is minic, tré mhodh inste an scéil, a chuireann sé iallach ar an léitheoir scrúdú níos géire a dhéanamh ar scéal, a thugann sé dúshlán an léitheora an chaint atá pacáilte isteach ann a chíoradh agus, scaití, casadh siar ar scéal ar fad lena athléamh. Tá ord bunaithe agus breithiúnas cinnte taobh thiar de chuile ghearrscéal ag Máirtín Ó Cadhain, ach go mbíonn an breithiúnas agus an t‑ord fá cheilt agus do-aimsithe. Is minic freisin, le linn scéil, go mbímid ag súil le breithiúnas áirithe agus go bhfaighimid breithiúnas glan contráilte uaidh. Ach, mar a deireadh sé féin i dtólamh, níorbh fhéidir leis an mbreith sin bheith níos léire ó thaobh na healaíne dhe gan bheith níos laige ó thaobh éifeacht mhoráltachta dhe.

Tá gearrscéalta Chois Caoláire préamhaithe i bhfealsúnacht Eiseach, fealsúnacht nach bhfuil sásta géilleadh do dhearcadh dolúbtha amháin. Dúirt Simone de Beauvoir faoin gearrscéal Eiseach:

They are stories of multiple viewpoint. The existentialist writer must not isolate the point of view most accessible to the reader, or most consonant with his present moral outlook, or most immediately flattering to his reasoning powers. He avoids this by making all points of view hidden and entangled, difficult to identify in isolation even when discovered. The reader is to the fullest extent involved in the complex guilts and incompletely formulated hunches of the writer.

Leanann an chiontacht an chinnteacht, is é sin, tá dlúthbhaint idir cúrsaí breithiúnais agus cúrsaí ciontachta, agus cuireann Máirtín Ó Cadhain spéis iontu araon. Tá sé d’acmhainn aige scéal a insint ar bhealach áirithe, ag baint leas as cleasanna áirithe, i dtreo is go mbíonn an léitheoir féin páirteach i gciontacht an scéalaí, díreach de réir Simone de Beauvoir thuas. Sna scéalta in Cois Caoláire, tá meon na ciontachta le sonrú go forleathan agus tá sí ag brath go mór ar mhodh inste an scéil. Tig linn a rá freisin, go n‑eascrann meon seo na ciontachta ón dóigh cheilte neamhchinnte ina nochtaítear éirim an scéil. Déanfaidh mé mo dhícheall na pointí seo a léiriú agus mé ag trácht ar dhá scéal go háirithe — An Pionta agus An Seanfhear.

An chéad rud a thabharfá faoi deara, teidil na scéalta — An Pionta, An Seanfhear, Fios, An Strainséara — teidil ghearra mhíshásúla a bhíonn aige i gcónaí ar a chuid gearrscéalta, teidil neamhchinnte nach nochtann mórán faoin scéal, nach dtugann leid dúinn faoi aidhm an scríbhneora. Rud eile le sonrú sna scéalta seo – níl plota dá laghad ag cuid acu agus ní féidir a rá go dtarlaíonn mórán i scéal ar bith. ‘D’fhéadfá cuid mhór a léamh gan teacht ar aon ní de shamhail na scéalta seo,’ mar a deir na foilsitheoirí ar an gclúdach. Not so much skill in plot as skill in doing without a plot, mar a dúirt T. S. Eliot faoi Ben Jonson. Níl de chuspóir ag an gCadhnach ach oibriú, argóint idir bheirt de ghnáth, a léiriú ag druidim lena bhuaic. Tá mórán de na daoine sna scéalta seo ar tí bás d’fháil; nó ar tí buaic éigin a bhaint amach. De bhrí nach bhfuil mórán ag tarlúint iontu, tá na gearrscéalta seo ag brath go mór ar fheabhas na n‑agallamh. I scéalta mar An Pionta agus An Seanfhear, an dá scéal in Cois Caoláire atá suite sa chathair mhór, tá Máirtín Ó Cadhain ag iarraidh neamhchruinneas an ghnáthagallaimh a léiriú — an chaoi a mbíonn duine ag iarraidh a chomhdhuine a shásamh, nó achrann a sheachaint leis, nó bob a bhualadh air, nó bheith ag magadh faoin duine i ngan fhios don duine féin. Uaireanta, agus sa dá scéal seo go háirithe, ní chreidtear an té atá dáiríre agus, ansin, bíonn casadh tobann fíochmhar ag deireadh an scéil; is minic a chuireann an casadh seo dreach nua ar an scéal ar fad agus ní mór don léitheoir agallamh an scéil a athscagadh. Tá Máirtín Ó Cadhain ag cur cruacheisteanna mar seo orainn: Céard a chiallaíonn dreas cainte? Cad a nochtann sé? Cad is féidir a thabhairt le tuiscint as? Cé chomh sásúil is atá an chaint mar mhodh teagmhála?

In An Pionta, pé scéal é, ní raibh teagmháil dháiríre idir an scéalaí agus an fear tinn go dtí gur scaradar. Cruthaíonn an deireadh gur mórtas bréagach, ach mórtas laochta freisin, a bhí ag fear an phionta lofa ó thús deireadh, agus gur chlis ar ionramháil éagórach an scéalaí. Níl fágtha ag an scéalaí ach gáire folamh neirbhíseach, iarracht shuarach ar é féin a chosaint ar mhilleán éigin. Cogar an fhir atá tinn le cluas an scéalaí a léiríonn an mothú ag deireadh; Chuir a chogar mo chnámha ag gíoscán. Níl breith Uí Chadhain ráite os ard ach tá sé tugtha le tuiscint dúinn — go bhfuil an scéalaí éagórach ag ionramháil an fhir, á ghríosadh chun a lagar a chothú. Tá meon ciontach ag an scéalaí ag deireadh, agus tá an léitheoir féin páirteach sa chiontacht sa mhéad is gur ghéill sé don scéalaí éagórach i rith insint an scéil. Cleas cainte mar Il sent le bois! ráite sa teach ósta leis an bhfear tinn maidir leis an bpionta lofa — níl ansin ach an scéalaí ag iarraidh an léitheoir a thabhairt leis, ag caochadh súile ar an léitheoir, ag iarraidh a chur ina luí ar an léitheoir gur daoine níos tuisceanaí agus níos foghlamtha iad siúd ná an fear tinn. Nuair a fhaigheann an léitheoir amach go bhfuil fear an phionta beagnach básaithe, tagann droch-choinsias air, toisc gur ghéill sé don scéalaí gránna seo, agus casann sé ar ais ar an scéal. Aimsíonn sé abairtí mar:

Dhá mbeadh an bás corcáilte i do bhundún d’éigneodh seo siar ar ais é….

Othar ag fuireach go n‑osclaíodh an dochtúr a bhéal le fios báis nó saoil a thabhairt dó, ní bheadh sé leath chomh beophianta le mo dhuine….

Ar an gcéad léamh, níl mórán de thábhacht sna habairtí sin, ach ar an dara léamh, agus a fhios againn go bhfuil an fear seo ar tí a bháis, tá siad nimhneach marfach. Feiceann an léitheoir gur abairtí iad atá ann ar mhaithe leis féin, go bhfuil an scéalaí ag caochadh súile air le chuile thagairt a dhéanann sé don bhás. Tuigeann an léitheoir anois gur ghéill sé don íoróin fhiáin fhíochmhar seo nuair a ghéill sé ar dtús do mhodh inste an scéalaí — modh inste a bhí sách neamhurchóideach, de réir dealraimh, an uair sin. Le habairtí tuairisciúla mar iadsan thuas, cuireann an scéalaí tús le rapport idir é féin agus an léitheoir, téann an léitheoir ar iontaoibh an scéalaí i dtreo is go mbíonn sé féin páirteach i gciontacht an scéalaí ag deireadh. Chun é féin a shaoradh ó chion, ní mór don léitheoir casadh ar ais agus athbhreathnú ar an scéal; anois aimsíonn sé fiántas íoróineach, fiú in ainm chapall ráis — An Scámhóg Iarainn — atá luaite go neamhurchóideach i gcomhrá, toisc go bhfuil a fhios aige anois gur le heitinneach atá an scéal ag plé. Lig sé an cleas barbartha sin thairis ar an gcéad léamh; an uair sin, ghéill sé do mhagadh éagórach an scéalaí. Anois cuireann sé an cheist — an bhfuil aon droch-chleas eile den sórt sin fágtha sa scéal? Seanchuimhní ag cur as don duine — sin meon na ciontachta de réir Freud. Baintear leas as an gcleas ceannann céanna in Glantachán Earraigh; glacann an léitheoir le gluaiseacht éasca an scéil agus an scéalaí ag lua na rudaí atá an bhean nuaphósta ag caitheamh amach. Ansin, an cleas sa deireadh — seanbhean an tí caite amach aici — agus tá brí nua, brí shearbhasach, i dteideal an scéil, Glantachán Earraigh.

I ndomhan neamhchinnte síorathraitheach na cathrach, tagann íoróin den chineál sin thuas chun cinn. Mar a dúirt Ó Cadhain féin in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, is gotha sealadach atá ar chuile shórt, fiú marthain an duine féin. Tá chuile rud éiginnte, ar bís, mar go mba cinniúnach teagmhaiseach a bheadh sé agus gan é ar acmhainn an duine aonraic tada a dhéanamh in a thimpeall. Tá an duine amhrasach ann féin; aon dearfacht atá le sonrú sa domhan atá léirithe in An Pionta, is dearfacht í a bhaineann leis an domhan lasmuigh — na póilí ar an tsráid, scata óltóirí sa teach ósta — i gcomórtas le neamhchinnteacht na bpríomhcharachtar:

Thosaigh an ghlafairt agus na mionnaí móra. Bhí fir ag bualadh bosógaí go ceanúil ar bhrístí, ar chótaí, agus ar pháipéir nuaíochta. Diúracadh deich naipcín póca in éindigh. Bhí fiche crobh acmhainneach ag dul i bhfastó in éindigh ina chual cnámh. Ba léar nach mbeadh le déanamh faoi cheann nóiméide ach an creach cochall agus cótaí a roinnt.

Ní bheadh dearfacht den sórt sin le feiceáil i ngluaiseachtaí na bpríomhcharachtar. Is ag scata daoine i gcónaí a bhíonn an gníomh dearfa, ní ionann agus an duine féin.

An phríomhfhadhb a ionsaíonn Máirtín Ó Cadhain mar ealaíontóir ná eagarthóireacht a dhéanamh ar an gcaint a chuala sé — An uirnís liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach, a thosaíos ag damhsa orm sgaití, ag gol orm sgaití, de mo bhuíochas. Is í a phríomhfhadhb ná caoi a chur ar an gcaint sin, struchtúr a leagan uirthi, dráma agus tinneall a scaipeadh go tuisceanach tríthi. Ní tharlaíonn rudaí i ndiaidh a chéile i scéalta Uí Chadhain; an rud is tábhachtaí anois sa litríocht ar fad, an intinn a léiriú. Mar shampla, sa scéal Fios, níl plota ann agus is ar éigean atá scéalaí ann ach oiread. Níl ann, de réir dealraimh, ach go bhfuil an duine seo nó an duine siúd ag stiúrú an agallaimh as a stuaim féin. Ní ritheann mórán ama thart. Níl cur síos ann ar na daoine ag tús an scéil, ná ar a gcuid éadaigh, ná ar a gceannaithe. Ní insítear dúinn cén cineál daoine atá iontu. Caitheann an léitheoir bheith i gcónaí san airdeall, ag tabhairt mhiosúr an duine seo nó an duine siúd, mar a dhéanfá sa ghnáthshaol. Go deimhin féin, i mórchuid den chomhrá sna gearrscéalta seo, thabharfá an leabhar go raibh duine éigin eile i láthair ag an gcaint — tú féin, b’fhéidir. Seo gné eile den chiontacht, ciontacht an chúléisteora. Tá sampla iontach den chineál seo ciontachta sa sárscéal sin, An Strainséara. Le linn chaibidil a trí déag sa scéal sin, tá beirt fhear — Micil, fear Nóra, agus an strainséara óg atá le cúram fheirm Mhicil a ghabháil air féin — ag obair agus ag sáraíocht, fiú le hachrann eatarthu. Mheasfá, agus tú ag léamh na caibidile, go mbeadh an píosa deireanach den agallamh seo, atá mórán cosúil leis na habairtí eile sa chomhrá, ag teacht ó cheachtar de na fir, go dtí go léann tú líne deireanach na caibidile:

Chuireadh an mhuintir se’againne freisin dorú leo i gcónaí…

Bhí béal Nóra chomh hamh le gáig idir an bheirt fhear.

Agus sin léite agat, tuigeann tú, don chéad uair, go raibh Nóra i láthair ag an gcomhrá sin ó thús: agus cuireann sin dreach nua ar chuile rud a dúirt na fir sa chaibidil, de bhrí gur i bhfianaise Nóra a bhí an comhrá. Sna línte deireanacha sin, tá buntomhas nua curtha go sciobtha leis an gcaibidil: éiríonn an léitheoir amhrasach faoin gcaibidil ar fad agus ní mór dó casadh siar agus an comhrá a iniúchadh arís. Seanchuimhní arís, ag cur as don léitheoir, á spreagadh chun athléamh, ag cothú meon na ciontachta agus meon an amhrais ann.

Tá buntéama seo na ciontachta fógraithe os ard sa ghearrscéal An Seanfhear.

Níl aon choir dhar deárnadh ar talamh nach bhfuil mé ciontach Inti…. dúnmharú, fionaíl, tréas, slad, cneamhaireacht, éitheach, ceilg….

Tá an seanfhear ag iarraidh labhairt leis an scéalaí agus cur tré chéile leis. Cineál dúlionnach, hipeacoindreach, atá ann, agus chaith sé a shaol, dar leis, ag taisteal ar fuaid an domhain: cuir- eann an síorthaisteal seo Cáin ciontach an Bhíobla i gcuimhne dúinn. Ní chreideann an scéalaí an fear:

Thuigeas, agus go tobann. Éireannach fánach eicínt nach raibh ní b’fhaide ó bhaile ná sráideanna thíriúla Bhaile Átha Cliath…

— ach, san am chéanna, tá an scéalaí míshuaimhneach, ag iarraidh éalú ón bhfear, nó, ar aon nós, achrann a sheachaint leis. Deireann an Seanfhear gur muineál croiche atá ag an scéalaí. d’aon úim le haghaidh na cnáibe a rinneadh é. Fite fuaite tríd an scéal seo, tá tagairtí do choir, pionós, ciontacht, úll scornaí, úll, dainséar, peaca an tsinsir, agus, thar aon ní eile, cuimhneamh siar éigin ag goilleadh ar an scéalaí, á chur ar a mhíshuaimhneas. Mar is gnáth, tá deireadh an scéil dothuigthe — Is eol dom go bhfeicead aríst é i seomraí airithin dochtúirí…! Mar is gnáth, tá gáire folamh fíochmhar ag deireadh an scéil. Lig sé racht gáire a chuir mo ghéaga ag gíoscán… — ní gáire shéimh chneasta aon gháire in Ó Cadhain riamh.

Cé go bhfuil neamhchruinneas sa scéal seo, is féidir linn a rá go gcuireann sé ceisteannaí áirithe. Cá bhfuil bunús an pheaca? Sa duine féin, i muineál croiche an scéalaí? Lasmuigh dhe? Cad í an tábhacht a bhaineann le peaca an tsinsir? Cá bhfuil bunús na ciontachta? Sa duine féin? Sa duine eile, an seanfhear, cuir i gcás? I gcuimhní casta siar? Agus ós rud é go dtráchtar ar pheaca an tsinsir agus ar dhúlionnachas tríd an scéal, tig linn a rá go gcuireann Máirtin Ó Cadhain ceist thábhachtach orainn agus é ag sníomh an dá théama sin lena chéile. Is í an cheist sin, b’fhéidir nach bhfuil i bpeaca an tsinsir ach gnáth-thinneas an chine dhúlionnaigh? Tá leathfhocal chomh maith le híoróin agus seirbhe i scéalta Uí Chadhain.

Ar an gcaoi seo, láimhseáil na bhfocal agus casadh tobann ag deireadh an scéil, cothaítear meon na ciontachta. Ach tá fear inste an scéil chomh tábhachtach le modh inste an scéil. Tá trédhearcacht ar leith le sonrú i scéalaithe Uí Chadhain. Ní féidir linn a rá gur daoine maithe fuinniúla iad, níl ionracas dá laghad iontu. Níl aon bhua pearsanta acu — go deimhin, níl tréith ar bith acu a d’inseodh aon cheo dúinn fúthu — ach go bhfuil siad in ann an léitheoir a tharraingt isteach leo ina gcuid scéalta. I dtús an scéil, bíonn siad trédhearcach agus glacaimid leo; ag deireadh, is léir gur daoine gránna iad a chleachtaíonn comhluadar duáilceach, agus go bhfuil fonn orthu an léitheoir féin a shú isteach ina gcuid ciontachta.

Three Is the perfect number for an existentialist comedy, a dúirt Jean Paul Sartre, agus is amhlaidh do Mháirtín Ó Cadhain é ina scéal Fios. I rith an scéil, tá triúr fear ag cur tré chéile agus ag clamhsán faoi na comharsana agus gan mórán muiníne ag éinne den triúr acu as an mbeirt eile ach oiread. Tá gach duine acu ag iarraidh a thuairim féin a choinneáil fá cheilt ach, ina dhiaidh sin féin, tá dualgas air an comhrá a choinneáil ó sceitheadh amach ina dhiantost agus, freisin, ní mian le héinne acu admháil go bhfuil sé in easpa eolais faoi na comharsana. Mar is gnáth, tá chuile cheo neamhchinnte. Ar dtús, tá Leathmhaing ag díriú an chomhrá agus ta Claonfhéachaint soiniciúil. Tar éis chuile dhreas cainte, tagann cainteoir eile chun tosaigh atá sásta an chéad dreas cainte eile a dhíriú, agus coinníonn an bheirt eile siar, amhail thíos:

Nach faoi sin atá mé, a chloiginn? adeir Claonfhéachaint.

Agus mise.

Agus mise chomh maith le ceachtar agaibh.

Ba chumasach an sásamh dúinn féin acus don bhaile é.

D’fhéadfá a rá.

D’fhéadfá sin a rá.

Tá chuile dhuine anseo ag iarraidh a chomhdhuine a shásamh agus achrann a sheachaint. Ansin, tagann duine de na comharsana a bhíodar ag cáineadh, darb ainm an Streilleachán, ag lorg cipín solais, ach níl an triúr sásta ceann a thabhairt dó — nuair a imíonn sé go teach an Bhreathnaigh ar thóir an chipín, fágann sé meon ciontach ag an triúr ina dhiaidh. Ag iarraidh iad féin a shaoradh ó chion atá siad nuair a deireann siad: Nárbh fhearr dúinn scathamh eile oibre a dhéanamh. Gníomhartha agus obair a mhaitheann a chuid peaca don duine i scéalta Uí Chadhain. Ar aon nós, níl a fhios ag éinne den triúr acu céard tá idir an Streilleachán agus na Breathnaigh, agus leantar leis an gcaint tríd an scéal ar an dóigh sin. Ag deireadh, tar éis an cur tré chéile go léir, deireann Claonfhéachaint, Tá a fhios agamsa é, agus cuireann sin cruth eile ar chuile ní sa scéal. Ní mór don léitheoir casadh siar arís agus an scéal a athléamh, lena fháil amach an bhfuil an ‘fios’ laistigh den scéal. Pé ar bith scéal é, is féidir linn a rá go bhfuil Claonfhéachaint i bhfad níos cinnte-dearfaí ná an bheirt eile, an bheirt a bhí siar aneas agus soir aduaidh i gcónaí. Tá Claonfhéachaint neamhspleách, muiníneach, dothuigthe — níor chuir sé an píce báite tré phutóg an Bhreathnaigh Óig, níl sé i dtuilleamaí ná feamainne mar tá díol mangels agus swedes éirithe aige cheana féin. Tá an bheirt eile inmhalartaithe, níl sna carachtair sin ach scigphictiúirí. Is léir gurb é Claonfhéachaint an carachtar sa scéal seo agus go léirítear tréithe áirithe atá aige, tréna phearsa a chur i gcomórtas leis na scigphictiúirí eile. Féach, freisin, ar shlacht agus néatacht an léirithe sin; leis an eolas nua atá againn ag deireadh, ní gá don scríbhneoir íomhá Chlaonfhéachana a athchumadh, ní gá ach seaníomhá Chlaonfhéachana a athléamh.

Ní thig linn a rá go bhfuil domhan neamhchinnte léirithe sa scéal deireanach, An Strainséara, mar tá suíomh tuaithe leis agus gluaiseann an scéal go mall agus go fadaraíonach. Agus ní féidir a rá go bhfuil an léiriú féin doiléir nó neamhchruinn mar insítear gach uile chor sa scéal go staidéartha: uaireanta, bíonn caibidil ar fad bunaithe ar ghníomh simplí amháin. Tá léiriú soiléir againn ar an ngearrscéal seo ach is léiriú soiléir é ar fhadhb dhoréitithe, fadhb na lánúine atá ag dul in aois agus gan páiste ar bith acu. De bhrí gur fadhb dhoréitithe í seo, ní bhaineann Máirtín Ó Cadhain leas as scéalaí claonta a ghlac páirt in eachtraí an scéil — tá sé sásta an scéal seo a aithris sa tríú pearsa, mar scríbhneoir neamhspleách, ní mar aithriseoir claonta. Fágann an scéalaí an bhreith fúinne sa chás seo. Cé gur léiriú soiléir atá in An Strainséara, ní ionann san is a rá nach bhfuil rudaí ceilte ann, direach mar atá rudaí ceilte sna scéalta eile. Tá. An abairt seo mar shampla:

Thosaigh Nóra ag coinneáil ó na mná ar fad…

Tá an abairt sin ríthábhachtach in aithris an scéil, ach tá sí fá cheilt chúlánta in alt ciúin, agus caitheann an léitheoir a bheith san airdeall chun í a aimsiú. Sampla eile anois: insítear dúinn, sách luath sa scéal, gur marbh a rugadh chuile pháiste ag Nóra agus gur adhlaic a fear céile, Micil, i nGarraí an Locháin iad ar fad. I gcaibidil eile níos faide isteach sa scéal, aimsíonn an léitheoir an abairt chúlánta seo:

D’fhaigheadh Micil sásamh ó bheith ag gearán faoin aos óg a bheith ag taltú an fhéir i nGarraí an Locháin….

agus ní mór dó bheith ina lándúiseacht le brí iomlán agus pathos iomlán na habairte sin a thuigbheáil.

Tá focla beaga ceilte anseo is ansiúd sa scéal a thugann leid dúinn faoi dhearcadh an scríbhneora. Baineann an fear óg, an strainséara, leas as an bhfocal Béarla flashlamp, agus goilleann sin ar Nóra a deireann lóchrannán i dtólamh. Nuair a úsáideann an scéalaí féin an focal Gaeilge tugann sin leid bheag dúinn faoina bhá phearsanta. Cuireann mionsonraí mar seo intinn an léitheora chúramaigh ag obair. Baintear leas as an deighilt seo idir phrós an scéalaí agus comhrá na gcarachtar ar bhealaí eile freisin. Anseo is ansiúd i rith An Strainséara, tá tagairtí d’íomhánna éagsúla — ‘scian’, ‘bean choimhthíoch’, ‘currach’, ‘cloch’, ‘boirric’ — agus, ar dhóigh leitmotif sa cheol, éiríonn na tagairtí seo níos flúirsí, de réir a chéile, agus uaireanta, bíonn cuid de na híomhánna luaite in éineacht in alt amháin. Tá an cleas sin — sraith de na híomhánna curtha le chéile — cosúil le corda sa cheol. Symphonic imagery an t‑ainm atá ag Richard Altick air. I gcaibidil a naoi déag, bailítear na híomhánna thuasluaite go léir lena chéile in alt amháin agus is geall le príomhchorda ceoil é. Tá na híomhánna seo, a fuair a gcéad lua i bprós an scéalaí, ag fáil lua anois sa chomhrá beo agus tuigtear dúinn go bhfuil an corda is airde ar fad fuaimithe leis sin. Is léir ón build-up seo go bhfuil tábhacht ar leith ag baint leis an bpíosa comhrá ina luaitear na híomhánna go léir. In Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, deir an Cadhnach gur cóir dúinn chuile phíosa litríochta a mheas de réir a théarmaí tagartha féin; agus le téarma tagartha amháin as an scéal — íomhánna a tharlaíonn arís agus arís eile — is féidir liom a dheimhniú go bhfuil buaic an scéil sa chomhrá sin ina luaitear na híomhánna go léir. Is cleas é seo a chleachtaítear go minic sa bhfilíocht — shonraigh Altick don chéad uair é i bhfilíocht Shakespeare — agus ní foláir nó go raibh sé ar eolas ag an gCadhnach. Scríobh sé féin, in Páipéir Bhána agus Páipéir BhreacaTá an domhan próis ag dul timpeall faoi chulaith na filíochta agus é ag déanamh aithrise ar Edmund Wilson a dúirt: The technique of prose today seems to be absorbing the technique of verse; but, it is showing itself equal to the work… Is amhlaidh do Mháirtín Ó Cadhain é in An Strainséara.

Is díol suntais abairt mar:

Thúirling súile Nóra ar an gclaí idir an iothlainn agus Garraí an Locháin ó thuaidh….

Tá abairtí den scoth sin — duine ag breathnú ar theorainn — scaipthe go flúirseach tríd na scéalta in Cois Caoláire. Luaitear rudaí mar ‘claí’, ‘ciumhais’, ‘críoch’, ‘colbha’, i mbeagnach chuile scéal. Bíonn an tOthar ag breathnú amach tríd an bhfuinneog ar chlaí éigin; bíonn comharsana ag dul chun cúirte agus ag troid faoi theorainn feirme; bíonn fear ag líonadh bearna i bhfál le bó bhradach a choinneáil amach. Cuireann Máirtín Ó Cadhain an-spéis sa territorial imperative, mar a déarfá, agus tá a chuid samhlaíochta i gcónaí ag obair ar chruacheisteanna mar seo — Cá bhfuil an claí nó an chonstaic idir an duine seo agus an duine siúd? An féidir é a bhriseadh? Mar a dúras cheana, ní mór an mhuinín atá ag Máirtín Ó Cadhain as an ngnáthchomhrá mar ghléas chun amhras nó naimhdeacht a dhíbirt as an gcaidreamh daonna. B’fhéidir go gcreideann sé gur binn béal ina thost. Ar aon nós, b’fhéidir gur nocht sé gach a raibh le rá aige faoi achrann, faoi amhras, faoi chúrsaí sáraíochta agus cúrsaí ciontachta, sa phíosa gonta seo as deireadh chaibidil a ceathair déag in An Strainséara:

Bhí tost cainte tar éis luí ar an mbeirt fhear….

Chuimhnigh Nóra go tobann gur tús tuisceana é….

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir, Coiscéim, as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Cré na Cille — Ó Cadhain agus Beckett

Le Declan Kiberd.

Foilsithe in Idir Dhá Chultúr, Coiscéim 1993.

Tá galar tógálach ar lucht na Gaeilge sa tír seo — go bhfuil siad ag tnúth de shíor le mórscríbhneoir Gaeilge agus go bhfuil siad sásta an gradam úd a bhronnadh go bliantúil ar gach úrscríbhneoir nuafhoilsithe. Ach tá dream eile ann freisin a bhíonn de shíor ag magadh faoin mbolscaireacht san agus bíonn siad san ag rá nach bhfuil mórscríbhneoir againn sa Nua-Ghaeilge agus go ndéantar díobháil don ghluaiseacht gach uair a deirtear go bhfuil. Mar chruthú air sin, is minic a dúradh gur scríbhneoir cumasach ab ea an Cadhnach ach nach raibh sé inchurtha le Joyce nó Beckett. Ní fheadar faoi Joyce — ní dóigh liom go bhfuil scríbhneoir ar bith, seachas ltalo Svevo, inchurtha le Joyce — ach is é mo thuairim go bhfuil na buntéamaí céanna á gcleachtadh ag an gCadhnach agus ag Beckett. Chun an pointe sin a léiriú, níl le déanamh ach breathnú ar Chré na Cille.

I dtús báire, déan an abairt seo a scagadh:

lls m’ennuient. On espére toujours trouver la paix dans la mort, mais la tombe ne semble pas encore étre la mort. On ne trouve ici en tout cas, que de l’ennui.

Sliocht as úrscéal de chuid Beckett? Ní hea, ach guth an Fhrancaigh a fuair bás i gConamara agus a cuireadh i gCré na Cille tar éis tionóisc eitleáin. Guth atá lán de dhíomá agus de thnúth, ach guth a labhraíonn thar ceann an uile dhuine sa chill, ag déanamh gearáin go bhfuil an saol caite ach nach bhfuil sé thart, fiú i ndiaidh an bháis. De réir an bhéaloidis ar an seansaol, bhíodh an teorainn rúnda san idir an bás agus an bheatha doiléir dothuigthe; ach de réir na litríochta nua-aimseartha, de réir Beckett agus Borges, tá an teorainn achrannach san níos doiléire anois ná riamh. Bhíodh téama speisialta ag filí rómánsúla an naoú haois déag — go raibh chuile sheans go raibh an duine daonna básaithe cheana féin le linn a shaoil, the nightmare life-in-death mar a scríobh Coleridge. Ach sa bhfichiú haois seo, tá tuairim níos scanrúla fós ag scríbhneoirí agus caomhnóirí an amhrais — go leanann an duine ar aghaidh ar an tseanchaoi, go mbíonn sé beo go fóill, fiú tar éis dó bás d’fháil. Tá na dochtúirí agus na saineolaithe féin in amhras faoi nóiméad cruinn an bháis agus cuid acu ag rá anois gur gearradh an croí as daoine a bhí in ainm is a bheith básaithe ach a bhí beo go fóill. Tá an aois ar fad faoi dhraíocht an amhrais seo. Life affer Life a thug saineolaí amháin ar an bhfeiniméan.

Agus níor fhág scríbhneoirí agus filí na haoise an téama san gan saothrú — scéal de chuid Dostoievski, Spoon River Anthology de chuid Masters, The Book of the Dead le Borges. Tá Under Milk Wood le Dylan Thomas fíorchosúil le Cré na Cille sa mhéid go bhfuil sé bunaithe ar bhéadán na gcorp i reilig agus go leanann na coirp seo ag sáraíocht faoi imeachtaí an tsráidbhaile mar ba ghnáth leo riamh, faoi stiúir an ghutha údarásaigh The First Narrator atá inchurtha le Stoc na Cille. Tá sé geallta ag an gCadhnach nach ndeachaigh sé faoi thionchar na scríbhneoirí san. Ar aon nós, is léir nach mbeadh tionchar i gceist i gcás Under Milk Wood, a foilsíodh tamall de bhlianta ina dhiaidh. Ní mian liom a rá go raibh an Cadhnach faoi thionchar Beckett ach oiread óir ní raibh mórán de chuid Beckett le fáil sna siopaí leabhar nuair a cuireadh Cré na Cille i gcló i 1949. Ach, mar ealaíontóirí nua-aimseartha, rinne an bheirt acu na téamaí céanna a chleachtadh; níor ghéill siad tada don léitheoir ach thug siad a dhúshlán cuid mhaith den obair a dhéanamh as a stuaim féin; níor bhac siad le plota traidisiúnta, óir ba mhóide a spéis i sáinn phearsanta, an rud ar a dtugann Sartre situation; agus, thar aon ní eile, rinne siad araon ceap magaidh den litríocht agus féinmhagadh faoin údar, faoin té a bhfuil de mhisneach agus de dhánaíocht aige focail ardnósacha a bhreacadh i stíl bhréaguasal ar phár. Taobh thiar den scéim (nó den easpa scéime) seo, ba mhian leo beirt léargas éigin a thabhairt dúinn ar amhras na linne seo.

Cé go bhfuil an-chaint in Cré na Cille ar mhaorlathas an bháis, ar an méid sagart a léigh aifreann na marbh, ar choinnle agus ar chroiseanna, is díol suntais nach bhfuil tagairt dá laghad ag éinne do shólás an chreidimh ná do thrócaire Dé uilechumhachtaigh. Níl néal codlata ná pioc suaimhnis le fáil san uaigh bheannaithe seo, mar a deir Caitríona Pháidín ar dtús:

An beo nó marbh atá siad seo? Tá siad uilig ag cur díobh chomh tréan céanna agus a bhí os cionn talúna! Shíl mé ó chuirfí i gcill mé go mbeadh suaimhneas i ndán dom… ach cén chiall an chathaíocht seo i gcré na cille?

Is gearr go bhfreagraíonn a seanchara:

An saol céanna atá anseo, a Chaitríona, agus a bhí san ‘ould country’ ach gurb é a bhfeiceann muid an uaigh a bhfuil muid inti, agus nach bhféadann muid an chónra a fhágáil. Ní chloisfidh tú an duine beo ach oiread, nó ní bheidh a fhios agat céard is cor dó ach de réir mar a innseos na marbháin nuachurtha é.

Ar bhealach, is ionann an staid sin agus frithphurgadóir de chuid Dante agus Beckett, áit dhoiléir idir bás agus beatha inar gearradh de phionós ar an bpeacach fanacht socair ag bun an tsléibhe, gan bogadh, gan bailiú leis, an fad céanna a chaith sé beo os cionn talún, doomed to wait through time as long as their lives on earth, mar a scríobh Beckett, enduring the indolence in which they used to indulge, díreach ar nós na gcarachtar in Cré na Cille. Dar le Beckett agus, ar ndóigh, de réir an chreidimh Chaitlicigh, is é sin an fáth nach bhfuil suaimhneas le fáil san uaigh, óir ní leor cruatan an tsaoil amháin chun a chuid peacaí a mhaitheamh don duine. Scríobh Beckett i Malone Dies:

And without knowing exactly what his sin was he felt full well that living was not a sufficient atonement for it, or that this atonement was in itself a sin, calling for more atonement… he even wondered if it was really necessary to be guilty in order to be punished.

Ní féidir leis na carachtair fás ná forbairt sa staid seo, cé go bhfuil a gcorp ag dreo agus ag titim as a chéile i gcónaí. De bhrí nach bhfuil ar a gcumas bogadh ná imeacht, níl beocht dá laghad san insint ná plota dá laghad taobh thiar den leabhar. Mar a dúirt A. Alvarez, this is the aesthetic equivalent of impotence, an stasis seo idir bás agus beatha, an phurgadóir seo idir na flaithis agus achrann an tsaoil os cionn talún. Tig linn bheith cinnte gur ar an staid mheasartha seo, ar an stasis idir-eatarthu seo, a bhí an Cadhnach ag smaoineamh nuair a thug sé eadarlúid ar gach caibidil sa leabhar — deir Breandán Ó Doibhlin nach bhfuil in eadarlúid ach mír gan tábhacht a thagann idir dhá mhír níos tábhachtaí.

Teorainn dhoiléir is ea an bás, dar le Beckett, rud nach ndéanann difear ar bith don chine daonna. Tagann saothrú an bháis ar Malone nuair a chuimhníonn sé: And when one dies, others go on, as if nothing happened. Is é an dála sin ag Cré na Cille, pé scéal é. Tá a fhios againn go bhfuil spéis fós ag Caitríona Pháidín sna daoine os cionn talún agus go dtuigeann sí go bhfuil siad beo go fóill. Ach is cúis iontais dúinn a fháil amach ar leathanach 235 go gceapann an dúil bheo go bhfuil Caitríona féin beo go fóill. Na blianta fada tar éis a báis, is féidir le Tomás Taobh Istigh a rá, Ní thaobhaíonn duine uasal ar bith tigh Chaitríona. Is beag an difear a rinne a bás-sa dó — dar le Tomás, tigh Chaitríona a bheas ar an teach sin go deo, amhail is dá mbeadh sí ag faire amach tríd an leathdhoras mar ba nós léi riamh. Ach tig linne dul níos faide ná sin fiú. Má cheapann Tomás go bhfuil Caitríona ar an saol seo go fóill, is léir go dtuigeann Brian Mór go bhfuil sí beo go fóill ar an saol eile. Duine cianaosta is ea Brian agus tuigeann sé a dhoiléire is atá an teorainn idir bás agus beatha. Is follas dó go leanann an saol ar aghaidh mar ba ghnáth riamh, ach anois ar ‘an taobh eile’ agus is i ngeall air sin a deir sé le Tom Rua atá ar tí a bháis:

Má tá i ndán is go dtiúrfaidh tú an tour anonn, agus go gcasfar Caitríona Pháidín i do shiúlta leat, seachain a bhfaigheadh sí brabach ar bith ar do chuid cainte. D’athraigh sí go mór nó beidh sí ag tóraíocht béadáin.

Má tá an teorainn san idir bás agus beatha doiléir dothuigthe, is léir go ngoilleann san i bhfad níos mó ar na corpáin ná ar an dream os cionn talún. Aimsir! Am! Sin dhá rud nach gcuirfidh aon imní ort anseo deir siad le corp nua-adhlactha; ach ní fíor san, óir is follas gurb é an t‑am bun agus barr a ndrochscéil. Deir Máirtín Ó Cadhain linn i dtús an leabhair gurb é an t‑am de shíor, gurb é an láthair an chill, agus sna focail sin tá croí na faidhbe aimsithe againn. Tá na daoine seo tar éis bás a fháil, ach níor athraigh an bás puinn, níor bhain siad suaimhneas amach. Anois, táthar ag fanacht ar Lá an Bhrátha Bhuain, ag feitheamh leo go neamhfhoighdeach nó go gcuirfear an t‑am féin ar ceal. Níl de leigheas acu ar a ndrochscéal ach an t‑am a líonadh agus a ghiorrú le caint. Ní beo iad cuid de na daoine gan a bheith ag caint, deir Caitríona, agus ní marbh ach oiread. Nó arís, deir sí, Ní chreidfeá ach an mhaith a níos scéal nua do dhaoine anseo. Is í an chaint, an béadán agus an scéalaíocht an t‑aon fhaoiseamh atá ag na daoine sáinnithe ar an saol seo chun achar ama a ghiorrú; agus admhaíonn Caitríona go bhfuil am i gceist nuair a deir sí nár airigh sí an t‑am ag sleamhnú thart ón lá ar tháinig Jeaic na Scolóige chun na cille. Tá sásamh le baint, fiú, as bheith ag sáraíocht le do namhaid anseo. Deir fear amháin lena chéile comhraic: Féach an sásamh atá agat ag géaraíocht anseo ormsa — céard a dhéanfá dhá gcuirfí thú le strainséaraí i mBaile Átha Cliath nó thíos in íochtar tíre.

Leis an bhfaoiseamh seo a mhéadú agus a spíonadh amach, cuirtear gach aon saghas ceist ar gach corp nua-adhlactha, ach ní mian leis na corpáin fuascailt na ceiste a fháil rósciobtha. B’fhearr leo buille-fá-thuairim a thabhairt ná freagra lom a chloisteáil. Mar a thug J. M. Synge faoi deara (os cionn talún) in The Aran Islands, these people prefer to speculate upon a newcomer’s background than to know it. Ar an gcaoi sin, nuair a deir corp nua-adhlactha go bhfuil fear nua ag an Máistréas Scoile, tosaíonn chuile dhuine, a fear céile básaithe san áireamh, ag tabhairt buille-fá-thuairim:

Diabhal a raibh tú fuaraithe muis, a Mháistir, nó go raibh a súil cocáilte aici ar fhear eile…

An Máistir Beag… Go deimhin, muise, ní hé a Mháistir… Máistir Dhoire Locha. Sin fear gnaíúil, a Mháistir. An sdriog féin ní ólann sé. Tá sé féin agus deirfiúr an tsagairt phobail — an tsliseoigín ghágach dhubh siúd a mbíonn an treabhsar uirthi — le pósadh go gairid… Go deimhin, muise, ní hé an póilí rua é ach oiread. Tá plioma de nurse aige sin ar stropa sa nGealchathair… ná fear na bhfataí… Tomhais leat anois, a Mháistir, tiúrfaidh mé cion do thomhaise dhuit.

Agus mar sin de. Cuirtear fuascailt na ceiste ar athló ar mhaithe le spórt na gcorpán agus, ar ndóigh, ar mhaithe leis an máistir a chiapadh.

Tá na corpáin uile ag feitheamh leo nó go gcuirfear an t‑am féin ar ceal ach is follas dúinne, na léitheoirí, go leanfaidh an saol ar aghaidh mar is gnáth. Mar a deir Beckett: he who has waited Iong enough will wait forever. Sin brí amháin, dar liom féin, leis na poncanna, na poncanna a bhíonn á síorchleachtadh ag an gCadhnach ag críochnú na habairte dó — nó ag seachaint an abairt a chríochnú, ba chóir dom a rá. Deir sé linn sa nod ar an gcéad leathanach dá leabhar go gciallaíonn an cleas san go bhfuil comhrá nó caint fágtha ar lár. Seans go bhfuil sé ag tabhairt le tuiscint dúinn go bhfuil mórán gan tábhacht fágtha ar lár; nó b’fhéidir fiú, go bhfuil sé ag tabhairt dúshlán an léitheora, ag rá leis líon na bearnaí seo as do stuaim féin, óir níl fúmsa an scéal ar fad a aithris. Ach is é mo thuairim go bhfuil brí níos meafaraí leis an gcleas liteartha seo. Ní mian leis na corpáin a n‑abairtí a chríochnú óir tuigeann siad de réir a dtaithí féin nach dtagann faoiseamh ar bith tar éis an chríochnaithe — tuigeann siad nach mbeadh fágtha ansin ach uaigneas fíochmhar an chiúnais agus gur fearrde iad an chaint. Níor thug críoch amháin (an bás) faoiseamh ar bith dóibh; agus chuile sheans nach dtabharfaidh críochnú na habairte nó deireadh an scéil nó trá na sáraíochta faoiseamh ach oiread. I ngeall air sin tá siad sásta na comhráití agus na habairtí a rá agus a athrá, seachas dul ag crith le heagla os comhair an chiúnais. Tá siad ceaptha sa tsáinn cheannann chéanna le príomhcharachtar Beckett — Molloy, cuir i gcás, a deir my life is a joke, for at the same time it is over and yet it goes on, and is there any tense for that?. Tá fuascailt na ceiste gramadaí sin ag an gCadhnach leis na poncanna thuasluaite — agus aimsir ghramadúil aimsithe aige a chuireann ina luí ar an léitheoir go bhfuil an abairt thart ach nach bhfuil sí críochnaithe, go bhfuil deireadh ráite ach go leanann an abairt ar aghaidh. Ní féidir leis na habairtí seo, ach oiread leis na carachtair seo, fíorbhás críochnúil a fháil go dtí go gcuirfear an t‑am féin ar ceal. Agus ní tharlóidh san go deo.

Tig linn bheith cinnte dearfa gur mian leo fíorbhás d’fháil. In Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, mhínigh an Cadhnach go bhfuil caitheamh i ndiaidh an bhuanadais ag chuile dhuine ar an saol neamhchinnte seo agus dar leis nach bhfuil aon rud níos buaine ná an bás. Dar liomsa gurb é seo an fáth go bhfuil Caitríona agus na corpáin eile chomh tógtha san le croiseanna. Tá a fhios agam gur measúlacht atá á hionsaí ag an gCadhnach anseo mar ba dhual dó riamh — an cineál duine ar bhreá leis a mhaíomh ‘Bhí scéal mo bháis ar dhá pháipéar’ nó ‘Bhí cúig mhótar ar mo shochraidse’ — agus gurb é an dála céanna ag Caitríona é nuair is mian léi go leagfaí crois de ghlaschloch an oileáin os comhair na huaighe amach. Ach caithfidh sé go bhfuil teannas éigin níos doimhne ná dúil sa mheasúlacht laistiar den smaoineamh sin. Bhí an smaoineamh céanna ag déanamh buairimh do Molloy in úrscéal Beckett, an tráth ba mhian leis bás d’fháil agus suaimhneas síoraí a bhaint amach san uaigh: I wanted a Latin cross over my grave, with my name clearly marked on it and the date. But they would not let me. Is eagal le Molloy go gcaillfidh sé a ionannas agus a indibhidiúlacht féin san uaigh, mura bhfuil a ainm agus a ionad márcáilte go soiléir le crois. Tá an dearcadh céanna ag Caitríona i leith na croise óir déanann an chrois an t‑imeall doiléir sin idir an beo agus an marbh a rialú go dearfa; agus cuireann san an ruaig ar na taibhsí a deir nach bhfuil teorainn shiúráilte idir an dá shaol. Dar léi nach dtuigeann an dream simplí saonta san os cionn talún an mhaith a dhéanfas sé do na mairbh crois a chur ar a n‑uaigheanna. Ceapann siad nach bhfuil i gceist ach bréagonóir agus airgead curtha amú — ní thuigeann siad go bhfuil ionannas agus indibhidiúlacht an duine mhairbh i gceist ós rud é go bhfuil fear na reilige tar éis mapa míchruinn a dhéanamh amach ach go háirithe:

Tá siad á gcaitheamh síos i bpoll ar bith sa reilig fearacht is dá mba putógaí éisc nó sliogáin fhaocha a bheadh ann. Mara bhfuil crois os do chionn sa reilig seo, dheamhan lá san aer nach oscailte a bheas sí.

Tá an saol seo agus an saol eile chomh guaisiúil athraitheach neamhchinnte san go mbíonn siad ag síorbhagairt ar ionracas na pearsantachta; ach má tá rudaí márcáilte go soiléir, is mór an cúnamh an méid san d’fhéinmheas an duine.

B’shin é an chúis gur theastaigh uaigh mharcáilte ó Malone, mar bhí eagla agus dubh-allas air roimh neamhchinnteacht an bháis. Ar thaobh amháin, níor mhian leis éalú ón saol ar eagla nach bhfaigheadh sé suaimhneas san uaigh. Ach ar an taobh eile, an taobh Cadhnach, dúirt Malone it is also possible that I am dead already and that all continues more or less as it was. Ní bhréagnódh éinne in Cré na Cille fírinne na habairte sin agus tá duine nó beirt os cionn talún a thiocfadh leis an ráiteas freisin — iad siúd a chonaic taibhse an Fhrancaigh, nó an dream a fheiceann taibhse Thomáis Taobh Istigh ag díbirt bheithíoch dá ghiodán talún gach tráthnóna. Más doiléir an teorainn idir an sráidbhaile agus an reilig i dtosach an leabhair, is ar éigean atá teorainn ar bith fágtha ag an deireadh nuair a deir corp nua-adhlactha le Caitríona: Chuala mise, a Chaitríona, nach dtug tú suaimhneas ar bith do Jeaic na Scolóige ó a bhásaigh tú.

Dá bhrí sin, is féidir a áiteamh go bhfuil cruth ciorclach ar Chré na Cille agus ar úrscéalta Beckett. Ní féidir leis na carachtair éalú as sáinn an ama, ach níl fás ná forbairt ar a gcumas. Is ionann tús agus deireadh an scéil óir, leis an bhfírinne a dhéanamh, níl scéal ar bith acu, níl plota ar bith acu, níl acu ach athrá na n‑abairtí céanna a chríochnaíonn i gcónaí ar na poncanna. Sa tríú himleabhar de chuid Beckett, The Unnamable, níl a ainm fiú ag an bpríomhcharachtar, díreach mar nach bhfuil a hainm márcáilte ar bharr a huaighe ag Caitríona Pháidín. Leanann a corp ag dreo agus ag titim as a chéile san uaigh ach tá faobhar fós ar a guth. Is é an dála céanna ag The Unnamable — baineann sé amach a little hell, after my own heart, not too cruel, with a few nice damned to foist my groans on. Ar nós na gcorpán in Cré na Cille, ní féidir leis suaimhneas a bhaint amach: Ah, if only it would stop, this meaningless voice which just barely prevents you from being nothing. Ba bhreá leis tarraingt chun deiridh, ponc mór millteach amháin a bhreacadh ar phár, i leaba na bponcanna mallaithe san nach gcríochnófar go deo. Ach tuigeann Beckett tábhacht na bponcanna céanna, mar deir sé: The search for the means to put an end to things, an end to speech, is what enables discourse to continue.

Ach cad is fiú an comhrá nó an dioscúrsa céanna? Cé go bhfuil cáil an domhain ar stíl Beckett, is beag an meas atá aige féin ar an teanga ná ar an gcaint mar mhodh teagmhála. Dúirt Oscar Wilde tráth everybody is good until they have learned to talk, mar, chomh luath agus a thosaíonn siad ag labhairt, dar leis, tosaíonn siad ag stealladh na mbréag. Leis an dímheas seo ar an teanga a léiriú, ní gá ach an t‑úrscéal Murphy le Beckett a lua, an sliocht greannmhar ina bpógann Murphy a chailín go grámhar agus ina dtosaíonn sé á bréagadh le milseacht bhriathra. Ansan, fáisceann sé í agus deir sé léi i gcogar: O Celia, words are inadequate to conceal what I feel! Sna húrscéalta is cáiliúla dá chuid, The Unnamable ach go háirithe, imríonn Beckett cluiche intleachtúil ina ndeir sé leis féin — An féidir liom abairtí a scríobh gan tada a rá? Admhaím nach féidir liom teacht chun deiridh ach b’fhéidir gur féidir liom altanna a bhreacadh gan aon cheo ráite agam. Faigheann sé amach, áfach, nach fiú don scríbhneoir bheith ag brath ar an teanga mar mheán iontaofa cumarsáide. Ba bhreá leis ‘ba, ba, ba,’ a rá ach

it seems impossible to speak and yet say nothing, you think that you have succeeded but you always overlook something, a little yes, a little no, enough to exterminate a regiment of dragoons.

Dar le Beckett, nuair is mian leat rud éigin a rá, ní féidir brath ar an teanga; agus nuair is mian leat rud éigin a cheilt, ní féidir brath uirthi ach an oiread. Níl de ghnó ag an teanga ná ag an urlabhra féin ach an t‑am a ghiorrú dúinn idir seo agus Lá an Bhrátha — ach nach dtiocfaidh sin go deo.

Tá clú ar an gCadhnach ó thaobh na stíle freisin. Eisean an té a dúirt gur cóir focail a láimhseáil chomh cúramach le huibheacha a mbeadh scolb an éin orthu. De bharr na tuisceana san, tá fíor-dhrochmheas aige ar an gcaoi ina láimhsítear na focail go hiondúil. Tá fear amháin curtha in Cré na Cille, Tom Rua, agus tá sé chomh cáiréiseach cúramach san i dtaobh na bhfocal nach ndeir sé tada ar shroichint na reilige dó:

Cé mar atá siad suas ansin?

Cé mar atá siad suas ansin? Suas ansin. Suas ansin muis…

Breá nach dtiúrfá freagra ar an té a labhródh leat, a Tom Rua.

Cé mar atá siad suas ansin?

Cuid acu go maith. Cuid acu go dona…

Slán an scéalaí! Cé tá go maith agus cé tá go dona?

Is críonna an té adéarfadh. Is críonna an té adéarfadh cé tá go maith agus cé tá go dona.

Tá an Cadhnach ag cur na ceiste céanna anseo is a chuir sé ina ghearrscéal cáiliúil dar teideal ‘Fios’. Cad a chiallaíonn dreas cainte? Cé mhéad de atá gan bhrí? An bhfuil sé sásúil mar mhodh teagmhála? Ba é a thuairim féin nach raibh. In Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, d’admhaigh sé go raibh an cheist chéanna pléite agus freagartha ag Beckett:

D’fhéach Beckett leis an gceist a fhreagairt in úrscéalta agus i ndrámaí de chineál nár scríobhadh cheana agus anois tá na focla féin ligthe ar lár. Níl fanta ach cineál mím.

Níorbh é bás na Gaeilge amháin a bhí ag déanamh buairimh don Chadhnach ach meath agus bás na teanga daonna, bás na hurlabhra. Thug sé léasadh béil do na léirmheastóirí faiseanta a bhí ag baint leas (dar leis) as bréagfhoclóir — critic, téatar, caracatúr — agus dúirt sé go raibh sé chomh maith acu dul ag bualadh gailf. Thuig sé a achrannaí is atá an Ghaeilge agus in Cré na Cille rinne sé magadh faoin niamhghlantach a chaill cúig chéad punt i gcomórtas crosfhocail de bhrí gur cheap sé go sean-aimseartha go raibh cúig litir sa bhfocal ‘teine’, ní ‘tine’. Ach, níos bunúsaí ná sin, thuig sé gur fíorannamh a dhéanann duine iarracht é féin a chur in iúl dá chomhdhuine. Ní fíorchomhrá atá ar bun in Cré na Cille ach a mhalairt glan — cnuasach de mhonalóga, gan caidreamh dá laghad i gceist. Mar a deirtear le duine amháin: Síleann tú má d’airigh tú do sheanleaba féin crua, go bhfuil chuile leaba eile crua freisin.

Ach má tá an Cadhnach in amhras mór faoin teanga mar mhodh teagmhála, tá sé in amhras freisin faoin litríocht mar mheán bréaguasal. Dar leis féin nach gnáthchaint Ghaeltachta í an chaint atá i mbéal an mháistir scoile agus a mhná agus scata eile sa leabhar, ach caint ealaíonach, caint bhréaguaislithe. Is rímhinic a bhíonn sé ag magadh faoi Nóra Sheáinín, Gertie Mc Dowell na Gaeltachta, atá beo ar chliché-anna na litríochta rómánsúla — Ar chuala tú mar deir Kinks le Blicsín sa Chaor-Phóg é? Bíonn an t‑údar ag magadh freisin faoina seanchara Dotie a bhíonn ag síorghearán nár cuireadh a corp i gcré mhín an Achréidh in oirthear na Gaillimhe. Gach uair a phléascann sí amach le hóráid liriciúil eile, craitheann Nóra a ceann agus cuireann sí comhairle uirthi: Dotie! Maothnas! an óinsiúlacht arís! Arís, nuair a thosaíonn an máistir ag labhairt go maoithneach faoina bhean agus faoi na laethanta cúirtéireachta a chaitheadar, cuirtear an chomhairle chéanna air féin. Go deimhin, déantar comórtas rígharbh idir chuntas ardnósach an mháistir liteartha agus caint thíriúil a chomharsan béal dorais a bhreathnaigh trí fhuinneog na scoile; M’anam, i gcead duitse, a Mháistir, go raibh tú dhá cláradh istigh.

Is sa chomhthéacs seo is cóir dúinn Stoc na Cille féin a mheas. Rinne Dónall Ó Corcora botún an-mhór nuair a dúirt sé nach raibh sna dréachtaí seo ag tús gach caibidle ach iarracht thútach ar chúlra rómánsach gallda a cheapadh d’fhonn an saothar go léir a mhóradh agus a dhéanamh domhain. Is follas ón méid sin nár thuig an Corcorach an leabhar. I dtéacs atá breac le hionsaithe ar scríbhneoireacht bhréagársa agus ar purple passages róliteartha, is léir gur ar mhaithe le híoróin a cuireadh Stoc na Cille ag labhairt sa ghlór údarásúil folamh san a chuirtear i gcomórtas le caint chadránta na gcorpán féin. Ag magadh faoin litríocht mar choinbhinsiún bréagársa a bhí an Cadhnach sna sleachta san ar nós Beckett féin a bhí go mór in amhras faoin gcliché reitriciúil agus a scríobh dá réir:

The silence was absolute. Profound in any case. All things considered it was a solemn moment.

Éinne a bhaineann leas as stíl reitriciúil i ndrámaí agus i scéalta Beckett, tá sé ag iarraidh an dubh a chur ina gheal air féin agus ar an saol — mar shampla, in Waiting for Godot cleachtann Pozzo an stíl san. Ach, mar a dúirt Verlaine faoi chuspóir na litríochta nua-aimseartha: We must take rhetoric and wring its neck. Mura bhfuil aon cheo le rá ag an duine, ní fiú biorán an stíl reitriciúil. Níor chreid Beckett go raibh tada le rá, agus dar leis nach raibh i stíl ar bith ach carabhat ardnósach crochta ar mhuinéal leathbhásaithe. Agus cé go mbíonn Stoc na Cille ag síorghearán Ba mé an chéad chorp sa gcill. Nach síleann sibh gur cóir go mbeadh rud éicint le rá ag sean-undúir na cille. Cead cainte dhom. Cead cainte… níl faic na fríde le rá aige nuair a fhaigheann sé a dheis ag deireadh an leabhair. Tá cead cainte anois agat, deir duine leis go searbhasach, ach is cosúil gur binne leat an béal marbh. Ní raibh ag Stoc na Cille ach stíl — stíl chumasach reitriciúil ach gan aon cheo le rá aige. Ní de thaisme a tharlaíonn sé gurb é sin an port a bhíodh á sheinnt ag lucht cáinte an Chadhnaigh, gur togha scríbhneora a bhí ann agus togha na Gaeilge aige, ach nach raibh fealsúnacht ná soiscéal aige féin mar údar. Tig linn a bheith cinnte go bhfuil ionannú le déanamh idir Stoc na Cille agus an t‑údar, sa mhéid gur bhain an Cadhnach leas d’aonghnó as an stíl chéanna ag deireadh a léachta, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca:

Tá aois na Caillí Béarra agam, aois Bhrú na Bóinne, aois na heilite móire. Tá dhá mhíle bliain den chráin bhréan sin arb í Éire í, ag dul i mo cheann, i mo bhéal, i mo shúile, i mo cheann, i mo bhrionglóidí.

Dá bhrí sin, má tá magadh faoi Stoc na Cille i gceist sa leabhar, is féinmhagadh cúlánta é freisin, magadh faoin údar féin agus faoi fhallás an údair (nó, mar a scríobh Barthes, the fallacy of authorship).

Leis an bhfírinne a dhéanamh, níor chreid an Cadhnach ann féin mar údar. Níor theastaigh uaidh go mbeadh údar uilefhiosach ina chuid scéalta chun an léitheoir a stiúrú ar bhealach a leasa nó chun soiscéal áirithe a chraobhscaoileadh. A mhalairt ar fad a bhí ag teastáil, dar leis — an léitheoir a fhágáil ar a bhonnaí féin, chun a bhrí féin a bhaint as na poncanna. Dar leis gur cineál faisistí ab ea an t‑údar uilefhiosach sa bhéaloideas agus, fiú, in úrscéalta na haoise seo caite — duine a lig air féin go raibh na freagraí ar fad ar eolas aige sul má bhreac sé focal ar phár. Ach ní hamhlaidh atá an saol ná an t‑ealaíontóir i ndáiríre; agus má léiríonn Stoc na Cille rud ar bith, léiríonn sé go raibh an ceart ag Beckett nuair a d’ionsaigh sé an litríocht féin:

an art… weary of its puny exploits, weary of pretending to be able, of being able, of doing a little better the same old thing, of going a little further along a dreary road… and preferring the expression that there is nothing to express, no power to express, no desire to express, along with the obligation to express.

Frith-úrscéal is ea Cré na Cille ar an dóigh chéanna, agus an scríbhneoir seo ar a mhine ghéire ag magadh faoi údarás tiarnúil an údair a théann ag sáraíocht leis an scéalaí, Cóilí:

Má tá fonn ort a dhul ag cumadh, a Chóilí, cuimhnigh gur geis leis an nGúm rud ar bith a chuirfeadh inín i bhfalach ar a hathair a fhoilsiú… Tá fonn scríbhneoireachta ort. Níl duine ar bith de lucht na Gaeilge nach mbuaileann sé tráth éigin. Is dualgas coinsiais ar gach Gaeilgeoir a fháil amach an bhfuil bua na scríbhneoireachta aige, go háirid bua na gearrscéalaíochta, na drámaíochta agus na filíochta. Is coitianta go fada an dá bhua dheire seo ná bua na gearrscéalaíochta féin. Filíocht, cuirim i gcás. Níl agat ach tosnú ag scríobh ó bhun an leathanaigh leat suas — san nó scríobh ó dheis go clé, ach níl sin baol ar chomh fileata leis an mbealach eile.

Is cineál mion-Chadhnach féin an fear liteartha seo óir léann sé sleachta as a leabhar do Chóilí, purple passages ar ndóigh:

‘Agus bhí grian bheag dhreach-chaillte ag dul i dtalamh ar chúla Chnoc an tSeanbhaile…’ Sin é an tour-de-force a Chóilí: ‘grian bheag dhreach-chaillte ag dul i dtalamh’, agus ní miste dhom a mheabhrú dhuit nach mór an líne dheiridh tar éis an fhocail dheiridh a bheith spréite go flaithiúil le poncannaí, poncannaí scríbhneora mar a thugaimse orthu….’

Ar ndóigh, taobh thiar den fhéinmhagadh seo arís, is follas nach bhfuil tada le rá ag an údar seo, go bhfuil a aire iomlán dírithe ar stíl agus ar theicníc an ghiota agus ní ar a chéill.

Ag breathnú duit ar chlúdach Chré na Cille, is cosúil gur mar sin a ghlac na léirmheastóirí tosaigh leis an leabhar féin — an-stíl, an-chaint, píosa de theanga na Gaeltachta ná déanfar é a shárú go ceann i bhfad. Thabharfá an leabhar, de réir na fianaise seo, nach raibh faic le rá ag an údar, nach raibh smaoineamh ná breithiúnas ar bith sa leabhar, seachas cnuasach de chora cainte — nó mar a dúirt Molloy de chuid Beckett:

Not to want to say, not to know what to say, not to be able to say what you think you want to say, and never to stop saying — that is the thing to keep in mind, even in the heat of composition.

Nuair is mian le Molloy cloí le haimsir ghramadúil amháin, roghnaíonn sé an aimsir chéanna a roghnaigh Stoc na Cille:

I speak in the present tense, it is so easy to speak in the present tense when speaking of the past. lt is the mythological present, don’t mind it.

Is é an dála céanna ag Stoc na Cille anseo – in ainneoin an Chorcoraigh, don’t mind it. Is iomaí conspóid a spreag an leabhar neamhchoitianta seo, an ceann is barrúla, b’fhéidir, ar an iris Ar Aghaidh a dúirt: Ní ar nós Chré na Cille a dhathaigh an Piarsach ná a chairde Gaeilgeoirí na Gaeltachta. Ní ag casadh míola ná sneá ar a chéile a chuir sé iad. Ach níor mhaígh an Cadhnach riamh gur thug a leabhar léargas litriúil ar shaol na Gaeltachta – dar leis i gcónaí nárbh ionann fírinne na cumadóireachta agus fírinne an tsaoil. D’aontódh sé le Synge a dúirt faoin Playboy, My plot may not be literally true, but it is an accurate account of the psychic state of the locality. Ba mhian leis aisling uasal na hathbheochana a bhréagnú, an aisling a chaomhnaigh de Valera ar Raidió Éireann faoin nation of athletic youths and comely maidens — aisling a ceanglaíodh go dlúth leis an nGaeilge sa chóras oideachais trí leas a bhaint as na téacsanna beannaithe sin, An tOileánach agus Peig. Sna tríochaidí a caomhnaíodh an aisling úd, ach sna daichidí thosaigh scríbhneoirí ag iarraidh an meon piúratánach a bhréagnú, Myles na gCopaleen in An Béal Bocht ach go háirithe. Le fírinne, bhí an fhrithghluaiseacht seo ar bun ó thús na hathbheochana féin. Ba chuimhin le Yeats gréasaí aosta a casadh air sa bhliain 1879 agus a dúirt go raibh sé ag éirí tuirseach de Knocknagow, den mhaoithneachas agus den bheag-is-fiú. I long for a work, dúirt sé, in which the people will be shown up in all their naked hideousness. Tosaíodh ar scéalta agus ar dhánta den déanamh san a chumadh sna daichidí, agus Patrick Kavanagh chun tosaigh le The Great Hunger. Níorbh é an fear fadfhulangach tuaithe a bhí le feiceáil sa dán seo, ach fear tuataithe de shaghas eile. Bhí an Cadhnach ar an téad chéanna nuair a shéan sé an béaloideas mar bhunús don úrscéal:

peasants a chaomhnaigh an litríocht bhéil. Tá faitíos orm gur beag a chaomhnaíos peasants ach na claidheacha tórann agus an taisce sa stoca.

Sa ráiteas san, bhí sé ar lorg Joyce a scríobh in Stephen Hero:

The glorified peasantry all seem to me as like as one peascod is to another peascod. They can spot a false coin but they represent no very admirable type of culture — they live a life of dull routine, the calculation of coppers, the weekly debauch, and the weekly piety.

Ba mar Eorpach a bhreathnaigh Joyce air féin agus b’amhlaidh an scéal ag an gCadhnach. Nuair a dúradh in eagarfhocal na hirise Béaloideas, i 1927, mura mbeadh litríocht na Gaeilge greamaithe i mbéaloideas na Gaeilge nach mbeadh inti ach rud leamh neamhbhlasta, ba mar seo a d’fhreagair an Cadhnach: Cén chaoi mar sin a n‑éiríonn le daoine in áiteacha eile san Eoraip scríbhneoireacht a dhéanamh, d’uireasa béaloideasa, agus ar neamhchead leis? Tháinig sé go hiomlán le tuairim an Phiarsaigh a shéan an béaloideas mar bhonn liteartha agus a chomhairligh do scríbhneoirí na Nua-Ghaeilge bogadh amach ón gcarn aoiligh. Dar leis an bPiarsach go raibh an béaloideas neamhphearsanta agus nár leor san don litríocht nua-aimseartha: Style after all is another name for personality dúirt sé, agus ar an téad chéanna a bhí an Cadhnach nuair a scríobh sé: Ní dhéanann an béaloideas litríocht, mar is as aigne an duine a thagann sé amach. Maireann an litríocht ar phearsantacht a mhúnlaíos an t‑ábhar. Is léir dá réir sin nár dhathaigh an Cadhnach Gaeilgeoirí na Gaeltachta ar an gcaoi chéanna is a rinne an Piarsach mar scríbhneoir cruthaitheach — ach go ndearna sé rud ní ba thábhachtaí. Ghlac sé le dúshlán an Phiarsaigh do scríbhneoirí óga anam agus intinn na nGael a chur i dtuiscint dá chéile agus don domhan. Ar thaobh amháin, bhí sé ar lorg na Rúiseach agus na bhFrancach a luaigh sé go minic ina chuid scríbhneoireachta; ach ar an taobh eile, bhí sé ag brath go mór ní ar an mbéaloideas ach ar chaint agus ar shaol a mhuintire féin. Go breá luath ina shaol, scríobh an Cadhnach i 1933: Ba inspéisiúil an rud é dhá ndéantaí staidéar ar scéalaíocht aon pharáiste amháin. Dar leis gur chaith sé féin an chuid eile dá shaol ag dul timpeall agus a pharóiste féin ina cheann aige.

Ar an gcaoi sin, tá sé inchurtha le Patrick Kavanagh a chuir an bhéim chéanna ar thábhacht an pharóiste mar bhonn liteartha; agus a rinne comórtas idir paróisteachas agus cúigeachas sa litríocht:

Parochial and provincial are direct opposites. A provincial is always trying to live by other people’s lives, but a parochial is self-sufficient.

Dar leis go raibh scríbhneoirí Béarla na tíre beochéasta ag barúlacha Londan agus iad de shíor ag sodar i ndiaidh na n‑uasal faiseanta sa chathair san. Ach dá mba mhian leo bheith fíor-Eorpach, ba chóir dóibh neamhaird a dhéanamh de gheáitsíocht Londan agus scríobh ar nós cuma leo, not caring who was looking. B’shin díreach an gaisce a rinne an Cadhnach, is ba mhór an cúnamh dó gur scríobh sé i nGaeilge, sa mhéid nach raibh foilsitheoirí Shasana ag iarraidh air scéalta faoi théamaí Yeatsacha a chumadh don mhargadh eachtrannach ar nós scríbhneoirí eile as iarthar tíre. Rinne sé leasú, fiú, ar theoiric an Chaomhánaigh nuair a mhaígh sé nach raibh caint leathpharóiste aige, nach raibh aige le fírinne ach caint leathurláir, ach gur leor san do dhuine ar bith.

Bhí sé de mhisneach aige a chuid a scríobh i dteanga arbh é a cosúlacht go mbeadh sí básaithe roimhe féin; agus i ngeall air sin, níor ghéill sé do chathú an Bhéarla, ar nós a chomhscríbhneoirí réadúla frithrómánsúla in Éirinn na linne sin. Mhill an cúigeachas céanna Myles na gCopaleen, Breandán Ó Beacháin agus fiú an Caomhánach féin i ndeireadh na dála, óir bhíodar gafa, luath nó mall, le scoil na buckleppers agus lucht léite an Bhéarla. Thuig Beckett, mar a thuig an Cadhnach agus an Seoigheach, go raibh cathú éigin sa Bhéarla don Éireannach ar mhian leis a chuid a rá ar a bhealach neamhleithscéalach féin.

B’shin é an chúis gur athraigh sé go Fraincis agus gur chloígh sé leis an Eorpachas. D’éirigh le Máirtín Ó Cadhain an bheachtaíocht chéanna a shárú laistigh den Ghaeilge agus litríocht den chineál sin a scríobh i mionteanga a bhí ar tí a báis. Tá daoine ann a cheapann gur meafar is ea Cré na Cille de staid na Gaeilge faoi láthair; nó, mar a dúirt cara leis an gCadhnach faoi Ghluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta i 1969 — These people aren’t really arguing about how to save the language. The real subject being debated is who owns the bloody corpse. Ní thiocfadh an Cadhnach leis an mbarúil sin óir bhí dóchas aige go fóill, an dóchas a ghineann an misneach, an misneach a ghineann an gníomh. Agus thuig sé rud eile — mar a dúirt Nóra Ardnósach Sheáinín ars longa, vita brevis, is é sin, go labhraíonn an guth neamhleithscéalach linn, fiú tar éis dó bás d’fháil. Nó, mar a scríobh Beckett sa ghiota is cáiliúla dá shaothar, giota atá ina achoimre ar na deich n‑eadarlúid in Cré na Cille:

All the dead voices.
They made a sound like wings.
Like leaves.
Like sand.
Like leaves.
They all speak together.
Each one to itself.
What do they say?
They talk about their lives.
To have lived is not enough for them.
They have to talk about it.
To be dead is not enough for them.
lt is not sufficient.

Gheobhaidh an Ghaeilge bás, más gá, ach ní baol di. Labharfaidh an Chailleach Béarra, agus Brú na Bóinne, agus Suibhne Geilt, agus an Dord Fiann, agus Stoc na Cille linn go Lá an Bhrátha.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir, Coiscéim, as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Ceist, cé a léifidh Máirtín Ó Cadhain?

Leis an Dochtúr Louis de Paor.

Tugadh an léacht seo ag Scoil Gheimhridh Chumann Merriman i 2006.

Tá cuntas corraitheach ag Aindreas Ó Gallchóir ar thuras a thug sé ar an gCnocán Glas i dteannta an Chadhnaigh sa bhliain 1967 le clár faisnéise ar a shaol agus a shaothar a thaifeadadh:

Ag deireadh uaigneach an scannáin sin agus é ina shuí cois an range i dteach a dhearthár Pádraic, dúirt sé go raibh saothar idir lámha aige agus dá bhfaigheadh sé uain ón uaigh áibhéileach sin in Ard Jerome ina bhfuil mo bhean curtha go dtógfadh Éireannaigh óna seilfeanna é anois is arís.1

Is é an leabhar a bhí idir lámha aige an uair sin ná An tSraith Dhá Tógáil mar a bhfuil cuid den scríbhneoireacht is substaintiúla agus is snoite dá bhfuil againn ó láimh Mháirtín Uí Chadhain. Ba dheacair a áiteamh, áfach, go bhfuil sé i measc na leabhar a dtógann Éireannaigh óna seilfeanna é anois is arís.

De réir figiúirí ÁIS, díoladh 780 cóip de leabhair Mháirtín Uí Chadhain, idir ghearrscéalta agus úrscéalta, le trí bliana anuas go dtí Deireadh Fómhair 2005.2 Ba iad na leabhair ba mhó a raibh díol orthu ná Cois Caoláire (353), agus An Braon Broghach (288), mar a bhfuil na scéalta luatha is cumasaí dar scríobh sé. Níor díoladh oiread agus cóip amháin de An tSraith ar Lár, ná de An tSraith Dhá Tógáil, mar a bhfuil na scéalta is fearr dar scríobh sé níos déanaí ina shaol, ná de Cré na Cille, an leabhar is mó a shamhlaítear lena ainm i gcónaí. Ba dheacair iad a cheannach, dar ndóigh, agus iad as cló le fada an lá, mar atá na haistriúcháin lánábalta a chuir Eoghan Ó Tuairisc ar fáil dúinn in The Road to Brightcity. An leabhar nach bhfuil ar an tseilf, ní féidir é a thabhairt anuas di.

Maidir leis an dá úrscéal a foilsíodh le blianta beaga anuas, agus a raibh go leor againn ar bís chun iad a léamh, is beag an ceannach atá orthu — 35 cóip de Athnuachan agus 31cóip de Barbed Wire. Ar shlí, ní miste san; cé gur leabhair iad a bhfuil a dtábhacht féin leo, ní dóigh liom go gcuirfidh siad puinn lena cháil sa bhfadtéarma, ach oiread le Idir Shúgradh agus Dáiríre ar díoladh 51 cóip de le trí bliana anuas, agus An tSraith Tógtha ar díoladh 22 cóip de. Maidir le Athnuachan, bhí an méid seo le rá ag an gCadhnach mar gheall air i gcaint a thug sé ar Radió Éireann i mí Bealtaine 1952:

Tá sé cúpla bliain ó thosaíos ar an saothar seo, ach bhí orm é a fhágáil gan críochnú de bharr crúóige eile. Ar thosaí dhom air in athuair, bliain go Nollaig seo caite, b’éigean dom roinnt mhór paisteála a dhéanamh ar an méid dhe a bhí scríofa roimhe sin. Ba saothar céasta i gceart an grafchur sin. Ní fhásfadh an planda óg ar an seantamhain. Má ligeann duine do ghoradh a phinn téachtadh, ní hé an cineál céanna teasa a bheidh san athghoradh.3

Tá a rian san ar Athnuachan; is cinnte nach bhfuil sé ‘thrí lasadh’ mar atá na scéalta móra in Cois Caoláire a foilsíodh an bhliain dar gcionn. Maidir le Barbed Wire, is dóigh liom go bhfuil dealramh i gcónaí leis an méid a dúirt Niall Ó Dónaill mar gheall air nuair a cuireadh féna bhráid é i gcomórtaisí liteartha an Oireachtais i 1964. D’aithin an moltóir ‘go raibh cumas mór ann’ ach ‘lean an t‑údar rófhada le gach téama, á chíoradh agus á athchíoradh gur bhain sé an smior chailleach as… go ndeachaigh sé i bhfad agus i bhfad agus i bhfadálacht, leis an tsíorspochaireacht as rudaí atá spochta cheana’.4

***

Níl aon dabht ná go mbíodh léamh níos fairsinge á dhéanamh ar shaothar an Chadhnaigh lena linn féin ná mar atá le tamall de bhlianta anois. Ba mhór an spreagadh dó an méid sin, mar a d’admhaigh sé sa chaint a thug sé ag Scoil Gheimhridh Chumann Merriman sa bhliain 1969:

Is mór an rud ag scríbhneoir aitheantas. É seo a chloisteáil ag dul thart dhom i bPáirc an Chrócaigh lá mórchluiche: ‘there goes Cré na Cille’.5

Fiú is gur i bPáirc an Chrócaigh seachas Staid Semple a tharla sé, tá scéilín an Chadhnaigh ag teacht go maith le háiteamh Dhomhnaill Uí Chorcora mar gheall ar an gcaidreamh ba cheart a bheith ann idir an scríbhneoir agus an pobal. Ina leabhar conspóideach Synge and Anglo-Irish Literature, deir Ó Corcora linn gur rith sé leis lá i nDurlas Éile nach raibh aon scríbhneoir Béarla in Éirinn ag freastal ar an 30,000 duine a bhí i láthair ag Craobh na hÉireann san iomáint. Bhí bearna dá réir, dar leis, idir aigne an phobail agus an chuid is fearr de nuascríbhneoireacht Bhéarla na hÉireann, rud nár tháinig i gceist le litríocht an Bhéarla i Sasana.

Seo mar a mhínigh Corkery an gaol a shamhlaigh sé idir scríbhneoirí aitheanta Shasana agus an slua a bheadh i láthair ag cluiche sacair:

They give the crowd a new significance: through them we may look with better eyes at the massed people of England. The crowd equally deepens the significance of the written word: what stranger, learned in English literature, recollecting it, would not be glad to find himself in their midst, viewing them, listening to them? He might surely well forget the footballing.6

Pé ní a déarfaimis le fealsúnacht liteartha Uí Chorcora i dtaobh freagracht na litríochta i leith an phobail, fealsúnacht a mbaintear an bonn amach faoi, cuid mhaith, san abairt dheiridh ansin, is cinnte go bhfuair Máirtín Ó Cadhain aitheantas i measc an phobail sa tír seo tráth. Nuair a bhí míreanna as Cré na Cille á bhfoilsiú ó sheachtain go seachtain san Irish Press, adeir sé féin linn in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, chuala sé beirt ag caint mar gheall air sa bhus. What do you think of this story serialised in the Irish Press? a d’fhiafraígh cailín a bhí ina suí os a chomhair amach sa bhus dá compánach fir. This Ó Cadhain fellow, adúirt sé. A right galoot if ever there was one. A Joycean smutmonger.7

D’aontódh go leor dá mhuintir thiar i gConamara leis an gcáineadh, dar leis, ach níor fhág san nár léadar le fonn é. Cheannaigh daoine Cré na Cille, adeir sé, q>nár cheannaigh de leabhar ariamh ach Old Moore’s Almanac. Bhíodh sí á léamh, adeir sé, sna tithe cuart agus ar an bportach. Bhí a mhíniú féin ag an gCadhnach ar an tóir neamhchoitianta a bhí ag a mhuintir féin ar an leabhar: Bhí sé sách gar d’intinn na ndaoine go raibh nathaíodóirí ag cur rudaí léi nach raibh inti.8

Tá fianaise éigin againn go bhfuil an saothar áirithe seo gar go maith d’intinn a mhuintire i gcónaí ón méid a tharla cúpla bliain ó shin nuair a chuir Macdara Ó Fatharta a léiriú cumasach féin de Cré na Cille ar stáitse na Taibhdheirce is gur tugadh lán bus de sheandaoine as Conamara isteach go dtí an réamhléiriú. Chuaigh sé dian ar na haisteoirí, adeirtear liom, cuimhneamh ar a gcuid scripteanna nuair a thosnaigh cuid den lucht féachana ag labhairt os ard leis na carachtaeirí stáitse fé mar gur seanchomarsain leo féin iad ná raibh feicthe acu le tamall. ‘Spect-actor’ a thugann an stiúrthóir amharclainne Augusto Boal ó Mheiriceá Theas ar an té a thrasnaíonn an teorainn fisiciúil agus meitifisiciúil idir an lucht féachana agus an stáitse mar sin le páirt ghníomhach a ghlacadh in imeachtaí an dráma.9

Tá sampla eile againn de sin sa mhéid a tharla nuair a bhí The Plough and the Stars le Seán O’Casey á léiriú den gcéad uair i 1926. Chuaigh agóidí Poblachtánach ar stáitse agus chuir a chóta timpeall ar dhuine de na bancharachtair a bhí leata le fuacht, dar leis. She was not the actress in his eyes, adúirt Yeats i litir go dtí Sir Herbert Grierson, but the consumptive girl.10 Léiriú is ea an méid a tharla sa Taibhdhearc ar chuid de mhórbhuanna an Chadhnaigh, barántúlacht an chomhrá aige atá dílis don gcaint chréúil chraicneach a fuair sé óna mhuintir, agus fírinne a léargais ar a mhuintir féin.

Ní chuige sin atáim, áfach. Is í an cheist ba mhaith liom a chur, céad bliain ó rugadh é, agus sé mbliana dhéag agus fiche geall leis ó cailleadh é, ná cén pobal atá ag Máirtín Ó Cadhain sa lá atá inniu ann, nó cé a léann a chuid saothair anois? Is léir ó fhigiúirí ÁIS ach go háirithe nach bhfuil tóir ar a shaothar mar a bheifí ag súil i gcás scríbhneora atá molta chomh hard sin ag criticeoirí agus scoláirí litríochta. Tá go leor cúiseanna leis sin agus féachfaidh mé le cuid acu a scagadh sa chaint seo anocht.

****

Nuair a labhair an Cadhnach féin le Cumann Merriman i 1969, chaith sé sáiteán géar leis na filí, á rá ná raibh feidhm leis an bhfilíocht níos mó, go gcaithfí an prós, ‘tathán’ na litríochta, a fhorbairt i gceart sara mbeadh rath ceart ar scríbhneoireacht na Ghaeilge:

Is fusa go fada liric dheas neamhurchóideach ocht líne a chuma anois agus aríst ná aiste a scríobh, úrscéal, ná fiú gearrscéal féin a scríobh. Seo í an éascaíocht agus an leisce ar ais aríst! Cho fada is is léar dhomsa is mó go mór a bhfuil d’fhilíocht dhá scríobh sa nGaeilge ná sa mBéarla in Éirinn. Go leor de na daoine seo a scríobhas ocht líne an Sprid Naomh gach Cincís tá siad in acmhainn leabhar a chur ar fáil… Is é an prós tathán, coincréad, clocha saoirsinne an tsaoil agus é cho garbh míthaithneamhach leis an saol féin.11

Ba dheacair a shamhlú an uair sin go mbeadh an gearrscéal, an fhoirm ba rathúla dar shaothraigh sé féin, dulta ar gcúl chomh mór sin lenár linn féin agus é faoi bhrú millteach ag fórsaí an mhargaidh, ó na foilsitheoirí móra idirnáisiúnta, go dtí Richard agus Judy agus Oprah, go dtí an iliomad clubanna leabhar, atá tar éis an t-úrscéal a chur chun cinn ar shlí neamhchoitianta ar fad le fiche bliain anuas agus an gearrscéal, an fhoirm ba threise, b’fhéidir, i litríocht na hÉireann ar feadh cuid mhaith mhór den bhfichiú haois, a fhágaint in áit na leithphingine. Ní hé Máirtín Ó Cadhain amháin atá thíos leis an athrú faisin seo ach cuid de na scríbhneoirí is mó, agus is mó le rá, a bhí suas lena linn féin — Frank O’Connor, Seán Ó Faoláin, Mary Lavin, agus Liam Ó Flaithearta ina measc.

Ar ndóigh, tá cúiseanna eile nach mbeadh saothar an Chadhnaigh á léamh níos fairsinge i mblianta tosaigh an chéid seo, ach níor mhór droch-chás an ghearrscéil a chur san áireamh chomh maith le nithe eile a mbeimid ag trácht orthu ar ball.

***

Tharlódh, ar ndóigh, gurb é an rud is nádúrtha amuigh é go rachadh líon na léitheoirí a bheadh ag aon scríbhneoir, agus scríbhneoirí móra san áireamh, i laghad de réir a chéile go dtí ná beadh fanta aige/aici ach na fíréin, agus roinnt bheag scoláirí. Tá sé áitithe ag André Lefevere, mar shampla, gurb é sin atá i ndán don litríocht ar fad, gur mó a bheidh trácht ar na saothair mhóra ná mar a bheidh de léamh orthu, gur i leabhair chriticis agus shuirbhé, in eolairí, agus cicipléidí, ar stáitse agus ar an scáileán, a chuirfidh an pobal léitheoirí eolas ar an litríocht:

The non-professional reader increasingly does not read literature as written by its writers, but as rewritten by its rewriters… When non-professional readers of literature… say they have ‘read’ a book, what they mean is that they have a certain image, a certain construct of that book in their heads. That construct is often loosely based on some selected passages of the actual text of the book in question… supplemented by other texts that rewrite the actual text in one way or another, such as plot summaries in literary histories or reference works, reviews in newspapers, magazines, or journals, some critical articles, performances on stage or screen, and, last but not least, translations.12

Tá sé ráite nach bhfuil de phobal fanta ag litríocht na Gaeilge pé scéal é ach léitheoirí proifisiúnta .i. scríbhneoirí, scoláirí, agus lucht ollscoile. Is leor sracfhéachaint ar na cúrsaí litríochta atá á múineadh i ranna Gaeilge na n‑ollscoileanna faoi láthair lena dheimhniú gur beag an margadh atá ansan níos mó do shaothar Mháirtín Uí Chadhain. Tríd is tríd, ní thugtar ar mhicléinn aon mhionstaidéar a dhéanamh ar a shaothar go dtí leibhéal na hiarchéime. Sa chuid is mó de na hollscoileanna agus na coláistí tríú leibhéal in Éirinn, is féidir, mar sin, céim a bhaint amach sa Ghaeilge gan Máirtín Ó Cadhain a léamh.13

Tuigtear coitianta gur scríbhneoir crua é is go bhfuil teanga na scéalaíochta aige ródheacair do mhicléinn. Níl aon dabht ná bhfuil stró ag baint le saothar an Chadhnaigh a léamh ach ní ghlactar leis an deacracht teangan mar leithscéal le gan téacsaí Sean-Ghaeilge a léamh, le neamhaird a thabhairt ar ‘Chúirt an Mheon-Oíche’, ar Dháibhidh Ó Bruadair, agus Aogán Ó Rathaile, ná ar fhilíocht na mbard. Mar a sheasann cúrsaí faoi láthair, tá pobal níos fairsinge ag Táin Bó Cuailgne ná mar atá ag Cois Caoláire. Tá níos mó léitheoirí ag na manaigh gan ainm a bhreac gluaiseanna ar imeall lámhscríbhinní, le teann díomhaointis nó frustráide nó súgartha san ochtú agus sa naoú haois ná mar atá ag gearrscéalta agus úrscéalta Mháirtín Uí Chadhain.14

Is minic a luaitear Ó Cadhain agus Joyce le chéile mar gheall ar an dua a chuireann aclaíocht neamhchoitianta na teanga acu féin ar léitheoirí. Tá de dhifir eatarthu áfach, gur teanga é an Béarla a bhfuil na milliúin cainteoirí dúchais i measc na léitheoirí aige, is gur foghlaimeoirí is ea cuid mhaith mhór de léitheoirí na Gaeilge. As laige na teanga i measc na léitheoirí féin, b’fhéidir, is ea a eacsraíonn cuid éigin den deacracht a shamhlaítear le saothar Mháirtín Uí Chadhain. Sin é, is dóigh liom, a bhí i gceist ag Criostóir Mac Aonghusa nuair a dúirt sé:

An cumas cainte agus scríbhneoireachta atá ann dallann sé daoine. Ach an ndallfadh dá mbeadh an Ghaeilge ar a cosa i gceart?15

Tríd is tríd, tá glactha againn leis, is cosúil, nár cheart do scríbhneoirí Gaeilge an léitheoir a chur thar a fhulaingt le caint chrua ná le haon ní eile, ó thaobh teicníochta nó foirme, a chuirfeadh ó dhoras í/é. Ní hé Máirtín Ó Cadhain amháin atá thíos leis seo. Tá go leor dá bhfuil scríte ag Liam S Gógan, Eoghan Ó Tuairisc, Diarmaid Ó Súilleabháin, Pádraig Ó Cíobhain, Biddy Jenkinson, agus Tomás Mac Síomóin gan léamh, adéarfainn, ar an ábhar céanna.

Tuar dóchais sa mhéid sin is ea an cheardlann léitheoireachta a chuir Gaelacadamh Chonamara ar bun anuraidh le saothar Mháirtín Uí Chadhain a chur á léamh i measc a mhuintire féin arís. Bhí os cionn leathchéad duine i láthair ag gach ceann de na ceardlanna agus ba bheag stró a chuir teanga an Chadhnaigh, arb í a dteanga féin ar deireadh í, ar a raibh i láthair.

****

Tá ceist eile le cur ag an bpointe seo: cad ina thaobh go léifí a shaothar, nó cad a bheadh caillte againn mura mbeadh teacht againn air in Éirinn ilteangach iolchultúrtha an lae inniu?

Ar deireadh shílfeá gur leat féin Éire agus nár le Bord Fáilte, adúirt Seán Ó Ríordáin.16 Scríobh sé prós ba théagartha ná mar a scríobh aon Éireannach eile seachas Beckett agus Joyce, adeir Seán Ó Tuama.17 D’éirigh leis saothar scóipiúil cumasach nua-aosach a chumadh nár sháraigh aon scríbhneoir eile Gaeilge san aois seo, adeir Gearóid Denvir.18

Ní hé sin le rá go bhfuil a shaothar gan locht ná gur chuaigh sé saor ar fad ó cháineadh i measc léirmheastóirí na Gaeilge. Ag féachaint siar dúinn anois ar an méid a dúradh faoi shaothar an Chadhnaigh nuair a foilsíodh ar dtúis é, is léir go raibh léirmheastóireacht na Gaeilge níos déine i bhfad an uair sin ná mar atá lenár linn féin, agus léirmheastóirí den gcéad scoth ag tabhairt a mbreithiúnas tomhaiste ar chuid den scríbhneoireacht is cumasaí dá raibh á scríobh in Éirinn ag an am.

Seans gur sna léirmheasanna a scríobh Seán Ó Tuama ar Cois Caoláire agus Cré na Cille atá an cur síos is grinne, b’fhéidir, ar na lochtaí a bhaineann le saothar Mháirtín Uí Chadhain. Ag trácht ar na gearrscéalta dó, deir an Tuamach gurb é ionracas an údair an tréith is gléiní iontu… Bíonn cíocras croí air taighde fhírinneach a dhéanamh i nduibheagán aigne a chuid caractaeraí. Ina dhiaidh sin, is dóigh leis an Tuamach go bhfuil an cumas scagtha is riachtanach don ealaíontóir in easnamh air sa tslí go dteipeann an scéalaíocht aige ar an tuiscint aige.19

Fiú is gurb é a léargas tuisceanach ar nádúr na mbancharachtar tuaithe ina shaothar luath is mó agus is coitianta atá molta ag léirmheastóirí, teipeann ar an gCadhnach, dar leis an Tuamach, nuair a thagann sé go dtí an carachtar is cáiliúla agus is so-aitheanta dá chuid, Caitríona Pháidín:

ní hamháin ná téann aon athrú fé leith chun feabhais ná chun donais ar a carachtar sa chill ach, de réir na dtuairiscí a gheibhimid, níor chuaigh aon athrú air nuair a bhí sí ar an saol ach chomh beag. An Caitríona chéanna í i gcónaí; í ag báirseoireacht, ag sciolladóireacht léi ar a gnáthbhéas ó thosach go deireadh. Ní mhaireann éinne den tsórt so: agus má dhealraíonn sé dúinn uaireanta go maireann, is é gnó an úrscéalaí a thaispeáint nach fíor é an dealramh: gur doimhne, gur leithne, gur truamhéilí, gur casta i bhfad ná so croí an duine. Is babliac eile Caitríona. Is type í, ní duine í. Agus is babliac gach caractaer eile sa leabhar chomh maith, gan níos mó feola úmpa ná mar a bheadh uime na pearsain sa ghnáthdhráma grinn in Amharclainn an Mainistreach. I gCré na Cille dhíol sé deachma róthrom le teicníc mhórthaibhseach.20

Cré na Cille

Cé go mbíonn léirmheastóirí eile níos discréidí de ghnáth, tá a bhfuil le rá ag an gcuid is fearr acu ag teacht go maith lena bhfuil ráite ansan ag an Tuamach.

Sa léirmheas a scríobh sí ar Cois Caoláire, bhí an méid seo le rá ag Máire Mhac an tSaoi:

níl aon amhras ná go bhfuil an chuid is fearr de inchurtha le gearrscéalaíocht mhór an domhain… tá an t‑iomlán ar tinneal le cumhacht dhiamhair nach bhfuil a macsamhail dar liom le fáil ag aon scríbhneoir eile Éireannach inniu.21

Admhaíonn sí, áfach, go bhfuil rian an dua ar an bprós aige agus gur treise go mór ar an ábhar ná ar an meán aige.

Tá cumas na fírinne aige i ngach a scríobhann sé, adeir Liam Ó Flaithearta, agus é ag cur síos ar An Braon Broghach ach: mholfainn dó gur bhfearrde mar scríbhneoir é dá n‑oibríodh sé an siosúr ar a fhriotal.22

Tá Criostóir Mac Aonghusa ar an bport céanna ina léirmheas féin ar An Braon Broghach Molann sé ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’ thar gach aon ní eile sa leabhar ach níl na scéalta eile ar aon chéim leis sin, dar leis, ó thaobh na ceardaíochta de:

Tá an t‑ábhar ionta ar fad ach níor luigh sé sa bhfráma chomh paitionnta leis an gceann seo, dar liom… Chítear dhom go mb’fhearr liom dá mbeadh cuid dena scéalta seo níos fáiscithe ’na chéile.23

Ní raibh an Cadhnach féin dall ar na laigí a bhí braite ag léirmheastóirí ina shaothar, laigí a bhain go speisialta le easpa smachta ar a chumas míorúileach cainte agus easpa slaicht i gcúrsaí teicníochta agus foirme. San óráid a thug sé do Chumann Merriman i 1969, chuir sé a mhéar ar cheann de na tréithe is láidre ina shaothar, atá ar cheann de na laigí is coitianta aige chomh maith nuair a théann sé ó smacht air:

An uirnis liteartha is fearr a fuair mé ó mo mhuintir an chaint, caint thíriúil, caint chréúil, caint chraicneach a thosaíos ag damhsa orm scaití, ag gol orm scaití, de mo bhuíochas.

Agus níos faide ar aghaidh:

An cineál friotail atá mé ag iarraidh a shaotharú b’fhéidir go bhfuil sé buille útamálach, ach níl sí cho hútamálach agus a bhí.24

Modh an charntha a thug Seán Ó Tuama ar an gclaonadh a bhí sa Chadhnach dul i bhfad scéil lena bhua teanga, sa tslí gur tháinig róshaothrú na teanga ar a son féin idir an léitheoir agus éirim an scéil.25 Tá go leor samplaí den gclaonadh sin fiú amháin sna scéalta is fearr in An Braon Broghach agus Cois Caoláire. Is gné aiceanta é de ghuth faoi leith an Chadhnaigh go bhfuil sé meallta ag focail aonair thar mar a bhíonn scríbhneoirí maithe próis de ghnáth. Cnuasaire is ea é agus is leasc leis, ba dhóigh leat ar uairibh, gan oiread focal agus is féidir leis a bhailiú chuige féin ina chuid scríbhneoireachta. Mar adúirt Seán Ó Ríordáin ina thaobh: Thug sé a gceart riamh d’fhocail. Thug sé níos mó. Thug sé cead oilc is mhaith dóibh.26

Is minic ráite gurb é cur chuige na teangeolaíochta atá ag cuid mhór de léirmheastóirí na Gaeilge; d’fhéadfaí a áiteamh go bhfuil cuid éigin de sin ag baint leis an gCadhnach chomh maith, gurb é meon an teangeolaí sa ghort a chleachtann sé, cnuasaire trá ag bailiú focal ar ar an gcladach tar éis na taoille tuile. Má bhí an tréith sin ag baint leis féin ó nadúr nó le hoiliúint, is dóigh liom go dtagann cás na Gaeilge i gceist anso arís chomh maith. Ba nós le Joyce a rá, dá scriosfaí Baile Átha Cliath thar oíche, go bhféadfaí é a thógaint arís mar a bhí sé lena linn féin bunaithe ar a bhfuil d’eolas cruinn ar leagan amach na cathrach ina shaothar. An té a bheadh ag iarraidh fianaise ar scóip agus acmhainn na Gaeilge mar a bhí sular thosaigh an taoide ag trá, gheobhaidh sé go fairsing í i saothar Mháirtín Uí Chadhain. É sin ráite, agus fiú is gur saintréith aitheanta dá chuid scríbhneoireachta an raidhse anchuimseach teangan, ní chun leasa na scéalaíochta é i gcónaí.

Is léir gur thuig an Cadhnach féin é sin chomh maith le héinne is gur fhéach sé leis an ‘útamáil’ atá coitianta ina shaothar luath a cheartú le himeacht aimsire. Tá fianaise air sin againn sa dá chnuasach dheireanacha a foilsíodh sular cailleadh é, An tSraith ar Lár, agus An tSraith Dhá Tógáil mar a bhfuil an scríbhneoireacht níos slachtmhaire ná mar a bhí roimhe sin. Ní hamháin sin, ach tháinig sé, de réir a chéile, ar fhoirm scéalaíochta a d’oir níos fearr do chruth faoi leith a shamhlaíochta féin ná foirm réamhdhéanta an ghearrscéil ghearr a bhraithimid ag cúngú air i gcuid mhór dá luathshaothar. An leagan Cadhnúil den ngearrscéal fada a fhaightear in ‘Ciumhais an Chriathraigh’, ‘An Strainséara’, ‘Cé Acu?’, ‘Fuascailt’, agus ‘Fuíoll Fuine’, is toradh é ar iomrascáil leanúnach le foirm chlasaiceach an ghearrscéil idirnáisiúnta a bhí ag breith cruaidh air, ar láimh amháin, agus le cathú na hiomarca ina shamhlaíocht féin a bhí i gcónaí ag bagairt dul thar fóir. Tá na scéalta sin le háireamh go hard i measc an tsaothair is fearr dar chuir sé de.

****

Cé gur fiú go mór Máirtín Ó Cadhain a léamh ar na cúiseanna atá luaite agam go dtí seo .i. acmhainn neamhchoitianta na teanga aige agus an saothrú a dhein sé ar fhoirm an ghearrscéil le go mbeadh sí ag teacht le cló faoi leith a shamhlaíochta féin, níor leor an méid sin ann féin mar thaca lem áiteamh gur léitheoireacht riachtanach atá sa chuid is fearr dá shaothar .i. saothar is gá a léamh don té a bheadh ag iarraidh scéal na hÉireann sa bhfichiú haois a bhrath i bhfoirm na litríochta. Chuirfinn an chaint cháiliúil a thug sé do Chumann Merriman i 1969 i measc an tsaothair sin agus is ansin is soiléire a mhínigh sé an tábhacht a bhain leis an ngné is treise dá shaothar féin .i. gné na haigneolaíochta:

An rud is tábhachtaí anois sa litríocht ar fad, an intinn a léiriú, páirt den duine nach féidir an camera a dhíriú uirthi. Caint dhílis an duine nach mór. Is acmhainní i bhfad caint chuige sin ná ag tabhairt seoraithe faoin a chuid éadaigh, a ghné chraicinn, a theanga, troscán a thí nó troscán an ardáin, na tíre, ná na nós faoi gcuairt… Ní hé an rud atá ar chraiceann an duine a bhfuil an tábhacht ann, ná fiú an craiceann féin, ach an rud a bhfuil sé ag siúl timpeall leis istigh ina cheann. Is mó atá a fhios againn faoi réalta Nimhe ná faoina bhfuil ar siúl istigh faoin mblaoisc bheag sin le t’ais.27

Is mar gheall ar an éachtaint a thugann sé dúinn ar oibriú aigne an duine agus í faoi bhrú i gcúinsí éagsúla thar aon ní eile is cóir, dar liom, an chuid is fearr de shaothar Mháirtín Uí Chadhain a léamh. Tá dornán scéalta aige, chomh maith le Cré na Cille agus Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca a chuireann chomh mór sin lenár dtuiscint ar an saol agus ar an litríocht, go mba bhoichte ár dtuiscint orainn féin á gceal. Is iad na scéalta is túisce a luafainn ná ‘An Taoille Tuile’, ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’, ‘An Bhearna Mhíl’, ‘An Bhliain 1912’, ‘Fios’, ‘Ciumhais an Chriathraigh’, ‘An Strainséara’, ‘An Beo agus an Marbh’, ‘Cé Acu?’, ‘Fuascailt’, ‘Fuíoll Fuine’.

Ní suarach an oidhreacht í sin i bhfianaise a raibh le rá ag Seán Ó Faoláin go dtí cara leis sa Bhrasaíl i 1973:

If you examine my output you may find between 6 and 10 stories that will last. If you examine Maupassant’s, some 13% perhaps. A high percentage…28

****

Cad é an léargas mar sin a fhaighimid ar aigne an duine i scéalta Mháirtín Uí Chadhain? Is é an rud is mó, b’fhéidir, a théann i bhfeidhm ar dhuine sa chuid is fearr de na luathscéalta tuaithe ná an teacht aniar atá sna bancharachtair aige. Ní hé nach bhfuil cur síos iontu ar an anró agus ar an bhfulaingt a bhain le saol an dlúthphobail tuaithe in iarthar na hÉireann sa chéad leath den bhfichiú haois, ach go mbraithimid níos láidre fós an acmhainn atá ag na bancharachtair mhóra aige ar an bhfulaingt sin, an neamhspleáchas intinne agus mothála atá ag roinnt leo in ainneoinn gur luigh an saol go trom agus go gránna orthu ar uairibh. ‘Ar éigin duine ag Ó Cadhain a bhfuil trua aige dó féin ná a chuireann an béal bocht air féin’, adúirt Críostóir Mac Aonghusa, is bhí níos mó ná smut den gceart aige chomh fada is a bhaineann sé leis na bancharachtair thuaithe aige ach go háirithe.29

Nuair a chuir sé an aigneolaíocht chun tosaigh ar aon tréith eile sa litríocht nua-aimsire, is é a bhí i gceist ag an gCadhnach ná gur thug teicníocht na scéalaíochta deis don scríbhneoir dul amach ar an gcuid sin den aigne dhaonna a bhíonn faoi thost de ghnáth, gur minic nach mbeadh na focail ag duine leis na smaointe agus na mothúcháin is doimhne ann féin a chur in iúl os ard. Sa chuid is fearr de na scéalta in An Braon Broghach agus Cois Caoláire, braithimid an teannas bunúsach sa duine daonna idir an ghné phoiblí agus an ghné phríobháideach dá phearsantacht, idir an méid a deintear agus a deirtear os ard agus an méid a braitear agus a smaoinítear os íseal. Leis sin, cuireann an Cadhnach go mór lenár dtuiscint ar shaol an chomhthionóil fuinniúil fuinte a bhfuil cur síos de shaghas eile orthu i ndírbheathaisnéisí na mBlascaodach, mar shampla. Tugann sé dúshlán an léitheora dul siar ar an léamh soineanta a deintear fós fhéin ar shaol traidisiúnta an dlúthphobail tuaithe, a d’áiteodh orainn go raibh glacadh ar fad ag baill an phobail sin le ‘riail an ghnáis’ is leis an gcinniúint chrua, is nár chuir an méid sin aon chorrabhuais rómhór orthu. Fiú is nach féidir leis na mná láidre a chuirtear i láthair i scéalta Uí Chadhain éalú ó dhlí borb an phobail, ní fhágann san gur le fonn a ghlacann siad leis an rud ná fuil aon éalú uaidh — cleamhnas, imirce, bás linbh, uaigneas, obair mhaslach — ná go rabhadar cloíte ag an rud gur chaitheadar géilleadh dó. Má thugann an Cadhnach éachtaint dúinn ar an uafás a bhain leis seo ar fad, nuair a sháraigh dlí an phobail ar chearta mothála an duine aonair, léiríonn sé chomh maith céanna láidreacht na mban sa tsaol sin, an tslí nár chloígh an chinniúint ar fad iad, nár mhúch an saol mianach an neamhspléachais agus na daonnachta iontu.

****

Agus ní hin é a dheireadh. Sa chaint a thug sé uaidh ar Radió Éireann 11 Bealtaine 1952, labhair sé ar ghné de shaol na cathrach a raibh fonn air a bhreacadh ar phár:

Níl uair dá siúilim i gcuid de na sráideanna nach bhfaighim boladh reoite na súmaireacht fhola seo — fuil Bhaile Átha Cliath agus na tuaithe araon — as na scórtha oifigí, idir chinn rialtais agus eile, i mo thimpeall. An té a bhfuil eolas aige ar an domhan sin — agus tá roinnt agam féin — is doiligh dó a ligean ina ghoire scaití gur den phlainéad seo ar chor ar bith é. Níl d’fháth aige bheith ann, shílfeá, ach le dúil ar a dtugann an gnáthdhuine páipéar a adhradh. Gheobhaidh tú boladh an phárlathais naofa seo i ngach bus ar a deich ar maidin agus i ngach scuaidrín ag an cúig tráthnóna.

Thuig sé an uair sin féin gur ghá cumas ar leith chun scéal na súmaireacht fhola a scríobh agus teicníc úr, b’fhéidir, nár féachadh sa nGaeilge go fóill. B’fhiú an tairfe an trioblóid, dar leis, mar d’ainneoinn gach ní tá giobail den daonnacht ar sliobarna as nach bhféadann an párlathais féin iad a mhúnlú. Mar sin is scéal é is fiú a inseacht.30 Ar ndóigh, bhí iarracht tabhartha aige cheana ar scéal an duine stoite atá ina dhíthreabhach, dar leis féin, i bhfásach mothála sa chathair, a insint in ‘An tAonú Fleasc Déag’, ceann de na scéalta is suaithinsí in An Braon Broghach. Faoin am gur fhill sé ar chruachás na bhfear a raibh mianach na daonnachta iontu á choilleadh ag obair shuarach in oifigí cathrach, bhí stíl agus foirm nua forbartha aige chun a scéal a insint. Cé go bhfuil an scríbhneoireacht ana-ghreanta sna scéalta seo ar fad, agus níos slachtmhaire ná go leor leor dá shaothar luath, níl ach trí cinn acu, dar liom, atá ar aon chéim leis an gcuid is fearr de na scéalta tuaithe aige. Sin iad ‘Cé Acu?’, ‘Fuascailt’ agus ‘Fuíoll Fuine’.

Tá sé le brath ar chuid de na scéalta is suaithinsí féin i measc na scéalta cathrach aige go bhfuil an acmhainn dhaonna sna carachtair cloíte ar fad ag an gcóras mídhaonna a bhfuil siad ag obair ann. In ‘An Eochair’, ‘Ag Déanamh Páipéir’ agus ‘Ag Déanamh Marmair’, braitear go bhfuil an giobal deireanach den daonnacht bainte anuas de na carachtair ag an inneall a bhfuilid ar aimsir aige. Tá easpa teannais dá réir san insint a bhaineann dá héifeacht ó thaobh na dramaíochta de agus ó thaobh na haigneolaíochta. Ní bhraithim gur den phlainéad céanna iad na fir tuí seo agus is lú dá réir sin ár suim iontu. In ‘Fuascailt’ agus ‘Fuíoll Fuine’, ar an láimh eile, tá teacht aniar fós sna pearsain; braitear a gcrá croí pearsanta agus cúinsí an tsaoil mórthimpeall ag fáisceadh orthu; léirítear an cath a chuireann siad ar na fórsaí lasmuigh agus laistigh dóibh fhéin atá ag iarraidh iad a threascairt. Chuirfinn an dá scéal sin, agus ‘Cé Acu?’ go hard i measc scoth a shaothair mar gheall ar an léiriú atá iontu ar cheann de mhórthéamaí litríocht nua-aimsire na hEorpa .i. cás an duine dhíphréamhaithe atá scoite lena mhuintir agus a phobal, gan aon cheangal mothála aige leis an áit a maireann sé ná leis an obair atá idir lámha aige, a bhraitheann go bhfuil sé leis féin ar fad sa tsaol, gur strainséar ina shaol féin é. Tá teacht againn ar leagan Éireannach den téama idirnáisiúnta sin in ‘Ár Ré Dhearóil’ le Máirtín Ó Direáin agus sna scéalta is cumasaí dar fhoilsigh an Cadhnach sna deich mbliana sarar cailleadh é.

****

Mar fhocal scoir, agus ar eagla go gcuirfí im leith nach bhfuil idirdhealú mar is cóir déanta agam idir an saol mar atá agus an cur síos a fhaighimid ar scéal an tsaoil sin i bhfoirm na litríochta, ba mhaith liom dul siar ar rud a dúirt Seán Ó Ríordáin mar gheall ar an ngaol gairid a shamhlaigh sé féin idir stair agus litríocht na hÉireann:

In vacuo a deintear cruthú. In vacuo a cruthaíodh Éire riamh. Rud samhlaíochta is ea é. Sin é a chuireann na polaiteoirí amú. Ní raibh d’Éire riamh ann ach an Éire a chruthaigh daoine mar Aodh Ó Néill, nó Tadhg Dall Ó hUiginn nó Aogán Ó Rathaille nó Rí Séamas nó Seathrún Céitinn nó de Valera nó Dónall Ó Corcora nó Bernadette Devlin nó O’Connor agus Ó Faoláin.31

Is é atá á rá agam ar deireadh, is dócha, go bhfuil brí agus feidhm i gcónaí le saothar Mháirtín Uí Chadhain san obair chruthaitheach a bhaineann le tír a shamhlú, gur saothar easnamhach is ea Éire féin gan insint an Chadhnaigh a chur le mórán Éireann insintí eile ar scéal tíre nach ann di gan a cuid scéalta a bheith á síorinsint. I bhfocail Sheáin Uí Ríordain: ‘Tá súil againn   súil eaglach   nach í Éire atá i gcré na cille, a Éire siúd.’32

Nótaí

  1. Ó Gallchóir, A. 1978. ‘Turas ar an nGealchathair’, Scríobh 3. Baile Átha Cliath: An Clóchomhar. 85.
  2. Táim an-bhuíoch d’ÁIS as na figiúirí seo a chur ar fáil dom.
  3. Ó Cadhain, M. 1978. ‘Saothar an scríbhneora’, Scríobh 3. 73.
  4. Ó Cadhain, M. 2002. Barbed wire, in eagar ag Cathal Ó hÁinle. Baile Átha Cliath: Coiscéim. ix.
  5. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. Baile Átha Cliath: An Clóchomhar. 13.
  6. Corkery, D. 1966. Synge and Anglo-Irish literature. Cork: Mercier Press. 13. An chéad chló, 1931. N’fheadar ná go raibh dearmad ar Chorkery faoin gcluiche a chonaic sé: chomh fada lem eolas, níor imríodh cluiche ceannais na hÉireann san iomáint ach aon uair amháin i nDúrlas Éile, agus b’shin 1984, bliain chomórtha an chéid ag Cumann Lúthchleas Gael.
  7. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 12, 13.
  8. Ibid., 13.
  9. Pilkington, L. 2005. ‘Taking action and thinking theatre’, The Village8–14 Nollaig. 25.
  10. Ibid., 25.
  11. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 37.
  12. Lefevere, A. 1992. Translation, rewriting, and the manipulation of literary fame. London & New York : Routledge. 4,6.
  13. Ní hé nach bhfuil sé luaite ar chúrsaí éagsúla, cúrsaí suirbhé den gcuid is mó. Is é atá i gceist agam gur féidir le mac léinn an chéim a bhaint amach i bhformhór na n‑ollscoileanna agus na gcoláistí tríú leibhéal gan aiste a scríobh ná ceist scrúdaithe a fhreagairt ar shaothar an Chadhnaigh.
  14. Táim buíoch do Hugh Shields ó Acadamh Ríoga Éireann a thug figiúirí díolacháin dom sa chás seo.
  15. Mac Aonghusa, C. 1967. ‘An tSraith ar Lár’, Comhar. Nollaig. 25.
  16. Ó Ríordáin, S. 1978. ‘Útamáil Uí Chadhain’, Scríobh 3. 115.
  17. Ó Tuama, S. 1980. ‘Tiomna roimh bhás’, Comhar. Deireadh Fómhair. 55.
  18. Denvir, G. 1998. Cadhan Aonair: saothar liteartha Mháirtín Uí Chadhain. Baile Átha Cliath : An Clóchomhar. xiv.
  19. Ó Tuama, S. 1953. ‘Scríbhneoir ionraic’, Feasta. Samhain. 13.
  20. Ó Tuama, S. 1955. ‘Cré na Cille agus Séadna’. Comhar. Feabhra. 8.
  21. Mac an tSaoi, M. 1953. ‘Cois Caoláire’, Comhar. Samhain. 19.
  22. Ó Flaithearta, L. 1949. ‘An Braon Broghach’, Comhar. Bealtaine. 30.
  23. Mac Aonghusa, C. 1949. ‘An Braon Broghach’, Comhar. Márta. 15.
  24. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 15, 22.
  25. Ó Tuama, S. 1953. ‘Scríbhneoir ionraic’, Feasta. Samhain. 13.
  26. Ó Ríordáin, S. ‘Máirtín Mór Ó Cadhain’, Scríobh 3. 114.
  27. Ó Cadhain, M. 1969. Páipéir bhána agus páipéir bhreaca. 30, 31.
  28. Mutran, M. (eag ) 2005. Seán Ó Faoláin’s letters to Brazil. Sao Paulo : Associacao Editorial Humanitas. 11.
  29. Mac Aonghusa, C. 1967. ‘An tSraith ar Lár’, Comhar. Nollaig. 26.
  30. Ó Cadhain, M. 1978. ‘Saothar an scríbhneora’. 80.
  31. Ó Ríordáin, S. ‘In Vacuo’, Irish Times 6/5/72. Luaite in S. Ó Cadhla, 1998. Cá bhfuil Éire? Guth an ghaisce i bprós Sheáin Uí Ríordáin. Baile Átha Cliath : An Clóchomhar. 76.
  32. Ó Ríordáin, S. ‘Máirtín Mór Ó Cadhain’, Scríobh 3. 112.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar, de Chumann Merriman, agus den iris Comhar (áit ar foilsíodh an aiste in eagráin 66(11), 7–9 agus 66(12), 43–46, 2006) as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

Athchuairt ar an Duibheagán: An Eagna i Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain

Le Máire Ní Annracháin.

In Léachtaí Cholm Cille XXXVII a céadfhoilsíodh an t‑alt seo.

An eagna, a dúirt Job,1, An eagna, cá bhfuil sí le fáil, agus cá bhfuil teacht ar an tuiscint?2 Baineann an cheist le cúram bunúsach na daonnachta faoin rud is cóir a dhéanamh sa saol seo agus faoin áit a bhfuil slánú le fáil. Féachann traidisiúin chultúrtha le freagra a oibriú amach ar na ceisteanna seo, agus ní haon eisceacht é traidisiún na Gaeilge. Le simpliú agus b’fhéidir róshimpliú a dhéanamh air seo, bhí dhá chloch mhóra ar phaidrín traidisiúnta na Gaeilge: an laochas agus an Chríostaíocht. Ó am go chéile bhí an trí cloch ann, cloch an ghrá.

Níl aon amhras orm ach gur scríbhneoir é Máirtín Ó Cadhain a bhfuil ionad tuillte aige i measc scríbhneoirí na heagna. Tá sé áitithe ag léirmheastóirí áirithe gurb é an duibheagán domhan samhlaitheach an Chadhnaigh.3 Ní fheicim féin, áfach, gurb é an duibheagán an t‑aon tuiscint amháin a dtugann a shaothar fianaise di. Ina theannta sin, cé go bhfuil cuid mhaith den cheart acu siúd a leag méir ar an bhfadfhulaingt agus ar an ngáire dóite mar phríomhuirlisí ag a chuid carachtar le teacht slán, agus, i gcás an gháire, mar shólás dá léitheoirí, creidim go raibh uirlisí eile aige freisin ar mhaith liom díriú orthu sa bpaipéar seo. Tagraím go speisialta do na himpleachtaí a eascraíonn as a stádas mar ‘chainteoir dúchais’ de chuid na gcóras sin thuas, an Chríostaíocht agus an laochas, agus fiú amháin an grá. Chuir siad sin uile fráma samhlaitheach ar fáil dó chun an domhan a thuiscint. Ba ‘chainteoir dúchais’ é de chuid litríocht agus bhéaloideas na Gaeilge, agus cainteoir dúchais chomh maith céanna de chuid na Críostaíochta.

Thit sé mar chúram ar an gCadhnach (nó mar chrann, cá bhfios) gan a bheith traidisiúnta, ainneoin a ndúirt sé faoi féin gur as saol an bhéaloidis a fáisceadh é. Bhí sé nua-aimseartha, bhain sé leis an nua-aoiseachas, agus ní raibh aon rogha aige ach snámh ann agus a fhís mhorálta agus liteartha a oibriú amach ann. Má tá an féin-chomhfhios ar cheann de chomharthaí sóirt an nua-aoiseachais, fágann sé sin nach féidir le scríbhneoirí an lae inniu glacadh gan ceist leis na frámaí tagartha a fuaireadar le hoidhreacht mar chainteoirí dúchais. Dá bhrí sin, sa mhéid is go raibh sé le haon leas a bhaint as na traidisiúin a fuair sé le hoidhreacht, b’éigean dó, dá dheargainneoin féin, iad a athinsint, is cuma cé acu go comhfhiosach nó go neamhchomhfhiosach, is cuma cé acu chun teacht glan leo nó chun teacht salach orthu.

Tugtar ‘athscríobh na miotas’ air seo go minic, is cuma cén sort miotas a bhíonn i gceist, laochúil, Críostaí nó eile. Ar an gcuid is lú, baintear casadh as pearsa nó as scéal inaitheanta agus is iomaí crut is féidir a bheith ar an gcasadh sin — é ina leid, nó ina leagan rómánsúil nó íorónta, den bhunrud. Agus go rímhinic, is é an casadh is mó is spéis linn agus is mó a thugann brí don aiste nua.

É sin ráite, níl aon nuáil as cuimse ag baint leis an athinsint per se. I gcás na Críostaíochta agus an traidisiúin liteartha shaolta araon, tá an t‑athshaothrú ar siúl ar feadh na gcéadta bliain cheana féin. Gan ach dhá shampla a lua, cuimhním ar Cholm Cille, a bhfuil scéalta againn faoi as foinsí éagsúla ón luathlitríocht Laidine suas go dtí béaloideas an lae inniu agus, mutatis mutandis, cuimhním ar Fhionn Mac Cumhaill, nach bhfuair bás laistigh de scéal riamh agus nár tháinig deireadh leis mar phearsa a ghineann scéalta riamh. Anuas air sin, is cineál athinsinte ar an laochas atá sa Chríostaíocht. Tá fhios againn go bhfuil athinsint ar scéal an laoich sa Chríostaíocht féin, mar is léir ó na cosúlachtaí idir an bheathaisnéis laochúil agus beatha Chríost. Níl scoláirí ar fad ar aon intinn faoin gcor a chuir an Chríostaíocht sna córais a bhí ann roimpi, ná faoin mbealach is fearr leis an ngaol eatarthu a thuiscint. Déanann René Girard4 amach nach leagan eile fós den laochas atá ann, ach leagan a iompaíonn an bunscéal bunoscionn ar fad, go híorónta, sa chaoi gurb is iad malairt ghlan a chéile iad. Déanann Harold Bloom5 amach, ar an lámh eile, nach raibh sé de bhundhifear idir na sean-Ghiúdaigh agus na sean-Ghréagaigh ach go raibh muinín ag na Giúdaigh as Dia, a bhí ar a son, agus nach raibh aon mhuinín ag na Gréagaigh i rud ar bith ach ina neart féin, ná conradh acu le dia ar bith.

An Chríostaíocht

Má tá sé bailí féachaint ar an gCríostaíocht mar leagan droim ar ais den laochas dúchasach nó réamhchríostaí, tá sé chomh bailí céanna an léamh frithchríostaí a thuiscint mar chuid den dúchas. Tá seo fíor ní amháin go teoiriciúil, ach go stairiúil. Níl aon amhras ach go raibh an-chuid den fhilíocht dhiaga sa Ghaeilge ag dul siar go dtí an tús, agus an-chuid naomhsheanchais agus sceálta eile a mhórann cumhacht na Críostaíochta. Ceist eile is ea é cé chomh doimhin is a fréamhaíodh luachanna raidiceacha na Críostaíochta. An maiteaneas, meas ar an té a bhí lag, gan spéis a bheith agat i maoin an tsaoil: níl mórán fianaise orthu sin i litríocht na Gaeilge. Dá bhrí sin, má scrúdaímid litríocht chomhaimseartha na Gaeilge agus má thagaimid ar an gconclúid go bhfuil roinnt mhaith di nach dtugann fianaise don chineál luacha a shamhlófaí anois leis an gCríostaíocht, ní hin le rá gur casadh ollmhór i roth na litríochta ná i roth an chultúir é. Smaoinigh ar Chaoineadh Airt Uí Laoghaire, gan oiread na fríde den sólás Críostaí ag gabháil leis. Ní fheicim gur éirigh le hEibhlín Dubh (más í a chum) aon chreideamh in aon chor a bhaint amach i bhflúirseacht ná cineáltas na beatha, i múnla Críostaí ná neamhchríostaí, ach oiread le Merriman i gCúirt an Mheon-Oíche.

Is féidir, mar sin, féachaint ar an gCríostaíocht agus an laochas mar mhalairt ghlan a chéile, nó mar leaganacha (íorónta) dá chéile, agus ar aon nós tá nós na hathinste go smior sa traidisiún. Is léir go bhfuil na catagóirí ‘Críostaí’ agus ‘saolta’, agus ‘Críostaí’ agus ‘dúchas’, fite fuaite ina chéile, gan teorainn shoiléir eatarthu. Dá bhrí sin, nuair a scríobh Máirtín Ó Cadhain Cré na Cille d’fhéadfaí a rá go raibh sé ag leanúint traidisiúin áirithe de chuid litríocht na Gaeilge a d’fhéach ar an mbás mar thubaist gan leigheas. Sa mhéid is go raibh na mairbh ag caint, níorbh aon fhoinse sóláis é sin ach macalla de na scéalta iomadúla ina dtagann duine marbh ar ais mar thaibhse toisc go bhfuil uafás déanta aige nár maitheadh tríd an bhfaoistin agus é beo.

Ní lipéidí atá á lorg agam, ach rian na Críostaíochta. Ní fheicim aon deacracht le rian íorónta, a chasfadh a dtuigimid le Críostaíocht bunoscionn. An áit a bhfeicim an deacracht, nuair atá an rian chomh caolchúiseach sin go mbraithfeá go raibh an iomarca brú á chur agat ar théacsanna. Bíonn an chontúirt is mó ann, sílim, nuair a bhogtar an anailís amach as leaganacha de sheanscéalta atá so-aitheanta, i dtreo leaganacha nach bhfuil iontu ach leideanna, nó níos faide fós, i dtreo coincheapa.

Is é atá i gceist agam le coincheap anseo, rud gar go maith do ‘théama’, bunchloch nach scéal ná mótif ná pearsa inaitheanta í. Ainneoin an dainséir, pléifidh mé le péire acu, an t‑eolas agus an maiteanas.

Bhí ceist an eolais ag croílár scéal na titime sa Bhíobla, agus tá an t‑eolas ina bhunchloch i scéalta an Chadhnaigh. Níl aon ghanntanas samplaí. Cuimhnigh ar a mhinicí is a mhínítear an t‑olc i dtéarmaí an eolais, go háirithe i dtéarmaí teacht ar an eolas. Tá sé seo chomh forleathan sin gur deacair gan macalla scéal an ghairdín a chloisteáil, agus úll na haithne á ithe. Ó am go chéile bíonn sé seo nach mór follasach, cuirim i gcás sa scéal ‘An Seanfhear’6. Tagann pearsa an scéil chun tuisceana nua dó féin agus dá fhantasaíocht trí bheith ag caint le seanfhear a deir go bhfuil galar ina scornach, in úll na brád (Adam’s apple i mBéarla), ón uair gur caitheadh amach as gairdin álainn in oirthear domhain é. Airíonn sé píosa den úll a thug ainnir mhealltach dó greamaithe ina scornach, ach deir na dochtúirí nach bhfuil tada ann. Tuigeann an scéalaí gurb ionann ábhar a fhantasaíochta féin agus eachtra an tseanfhir: Ag spaisteoireacht faoi scáth na gcrann uaibhreach i ngáirdín oirthearach, le ainnir ba scéimhiúla ná an ghriansholas. Lámh ina hascaill agam. Na crainnte ag cromadh le meas…7.

Cé nach dtarlaíonn tada sa scéal, tuigeann an scéalaí ag an deireadh go bhfuil galar an tseanfhir air féin. Is ionann an galar agus féinaithne, agus ní aithníonn an saol mar ghalar é chor ar bith, ach mar ghnáthstaid daonna. B’fhéidir, fiú amháin, gurb é an seanfhear é féin, is é sin gur ionann an bheirt acu. An t‑aon rud a tharla i gcaitheamh an scéil, gur éist sé le clamhsán agus le scéal an tseanfhir agus tríd sin gur chuir sé aithne air féin mar dhuine smálta, tinn. Tá ionannú déanta idir an tinneas agus an daonnacht, agus is é an t‑eolas, nó an tuiscint, a athraíonn gach rud. Is é an tuiscint go bhfuil sé féin i gcomhchiontacht leis an seanfhear an t‑uafás a ‘tharlaíonn’ don chainteoir, agus ag deireadh an scéil tá an tinneas céanna air féin is a bhí ar an seanfhear. Tá macalla eile tríd síos freisin, ar shacraimint an Bhaistidh, ach é gan rath: nigh amach do chraos le huisce is salann adeir na dochtúirí uile.

Ní i gcónaí a bhíonn an galar a bhaineann le teacht ar an eolas chomh follasach sin. Tá sé ann i gcúla téarmaí sa scéal ‘I mBus Cathrach’8. Ní tharlaíonn tada ach go bhfuil taobh amháin de chomhrá gasúir lena mháthair ar an mbus le cloisteáil. Is é donas an scéil go dtagaimid ar an eolas faoin chúrsaí sa mbaile acu agus go dtuigimid faoin deireadh go bhfuil an pósadh briste ón oíche roimhe sin. Tá an t‑athair tar éis imeacht. Seo fíorbhlaiseadh d’úll na haithne, agus é ag teacht chugainn ar bhealach chomh suarach, trí muide ag cúléisteacht le taobh amháin de chomhrá a bhí ar siúl idir páiste agus a mháthair.

Sa scéal ‘Fios’9 féin, is é an t‑eolas breise atá ag duine amháin de na carachtair a scarann amach óna chomharsana é, agus a scoilteann aontacht an ghrúpa. Eolas é nach bhfuil sé sásta a roinnt, eolas a léiríonn agus a chruthaíonn an deighilt: Tá fhios agamsa é. Tá fhios agamsa go maith é arsa seisean arís de ghlór buacach údarásach: glór an fheasa.10 Agus tugtar an léitheoir isteach sa bhfáinne fí, mar a thaispeáin Declan Kiberd11, is cúléisteoirí iad na léitheoirí, a fhaigheann a gcuid eolais i ngan fhios.

Scéal é ‘Crosaire Iarannróid’12 faoi bheirt fhear meánaosta a chastar ar a chéile ar traein ag dul siar. Nuair a fheiceann siad bean mhéanaosta ag seasamh ag stáisiún áirithe, ag stáisiún na croise, míníonn duine amháin don duine eile go bhfuil aithne mhaith uirthi. Tagann sí le castáil le chuile traein i ngeall ar ghealltanas éadrom a thug fear óg eicint di na blianta ó shin nach stopfadh sé an uair sin ach go mbeadh sé roimpi an chéad lá eile. Arís, is é bunús an scéil gur eolas nua é seo don dara fear, eolas a mhíníonn dó gurbh é féin an fear óg sin fadó, agus gur eisean, dá bhrí sin, atá ‘ciontach’ nó ‘freagrach’ as saol na mná óige a chur ó mhaith. Ní fhaca mé ann ach bean a raibh sifín liath teagtha thrín a cuid gruaige, ag crosaire iarannróid lá aoibhinn samhra, lá den bheagán laethantaí ariamh a bhfaca mé an ceantar seo chois sáile ina bhuaile gheal ghréine.13 Go hachomair, cuimhníonn sé ar rud a tharla a raibh baint aige féin leis i bhfad siar agus tagann sé ar an eolas faoi seo trína chuimhne agus trí scéal na mná a chloisteáil san am i láthair. Seo, go deimhin, an duibheagán a luaim sa teideal, an dubhdoircheacht atá á samhlú leis an gCadhnach ó thus a shaothair.

Sílim go bhfuil rian na Críostaíochta le brath sna scéalta caolchúiseacha seo, nach bhfuil iontu ach leid, a bhfuil bunscéal na titime sa ghairdín chomh maolaithe iontu nach bhfuil fágtha ach coincheap an eolais a nochtann, le fíor-chorreisceacht, tubaistí is dochar. Uaireanta, áfach, bíonn an t‑eolas débhríoch, agus tugann sé seo muid ag cuid na scéalta is suaithinsí ar fad: ‘Ciumhais an Chriathraigh’14, ‘An Strainséara’15, Cré na Cille16. Ceist mhór amháin atá ina bunchloch ag ‘Ciumhais an Chriathraigh’: cén chaoi a n‑inseodh príomhcharachtar an scéil, Muiréad, a scéal don tsagart? Smaoiníonn sí siar ar imeachtaí na hoíche ar casadh fear óg uirthi ag bainis, phóg sé í trí thimpiste. Ba léir gur shuaitheadh iomlán di seo ina saol díograiseach, rófhreagrach, uaigneach ag stracadh leis an talamh. Sa deireadh, deir sí go raibh scéal aici anois, a scéal féin, chomh maith le scéal éinne eile, go bhféadfadh sí rud álainn a dhéanamh dá saol, agus fiú amháin amhrán a dhéanamh as. Go deimhin, tá sí ar bhruach an tslánaithe. Ag an bhfíordheireadh, áfach, tagann sí ar ais ag an tseancheist: cén chaoi a n‑inseodh sí seo, peaca seo na bainse a thug an oiread sin sóláis leis, don tsagart. Agus don chéad uair tríd an scéal, tá eolas cinnte aici: ní fhéadfadh sí é a inseacht don tsagart17.

Ní rachainnse chomh fada lena rá go bhfuil saoirse dheifinídeach aimsithe anseo aici, ná gur éirigh léi bagáiste na himní i dtaobh an tsagairt a ligean di ar fad, ach ní fheicim ach oiread go dtiteann sí siar ar fad san umar ina raibh sí ag an tús. Braithim débhríoch é: seans go bhfuil sí ar ais ag an tús, ach seans freisin gur tús nua é, gan é a inseacht don tsagart. Sa gcás seo, cé gur bocht bearnach an slánú é, ar a laghad tá an fhéidearthacht ann. Go híorónta, ag an deireadh tagann an t‑eolas chuici, ach ag an am céanna tá éiginnteacht ann faoi bhrí an eolais. Is í an éiginnteacht sin faoi bhrí an eolais, agus ní an t‑eolas cinnte ann féin, a osclaíonn suas féidearthacht an tslánaithe. (Gné eile de seo ar fad, ar ndóigh, is ea go mbaineann an slánú sin le cúl a thabhairt leis an eaglais, ach ní hé sin is ábhar dom anseo. An t‑eolas mar bhunchloch de chuid na Críostaíochta atá idir lámha agam, agus ní foras na heaglaise.)

Tarlaíonn rud cosúil leis seo sa scéal fada ‘An Strainséara’. Tá Nóra bhocht cráite tríd an scéal toisc gur rugadh a cúigear clainne marbh agus dá bhrí sin nár baisteadh iad. Tá sé ina ghéarchéim anseo ó tharla go bhfuil a fear, Micil, tar éis mac deirféar léise a thabhairt isteach ar an teallach le go bhfágfaí an talamh i lámha na muintire. Ag deireadh an scéil, tarlaíonn rud eicínt atá, arís, débhríoch, ainneoin go gcreideann Nóra féin, a dtugann an reacaire a smaointe dúinn tríd an stíl shaor indíreach, go bhfuil a bhfeiceann sí ag tarlú i ndáiríre. Feiceann sí an Mhaighdean Mhuire ag slánú a páistí agus ansin airíonn sí go bhfuil sí féin á slánú:

Thug an pictiúr amach i lár an tí, go ndearcadh é sa dorchadas…

B’fhíor é…

Bhí sciatháin na n‑aingeal ag foluain… Bhí brat Mhuire ag síneadh…

Ab bu búna! Ba shin iad iad… Micil Óg… Nóra…

Gháir na milliúin clog ‘Mac na hÓighe Slán’…

‘Sé do bheatha, a Mhuire…’18

Níl sé iomlán cinnte cén toradh a bhí air. Cé gur móide go bhfuil sí básaithe d’fhéadfadh sí a bheith tite i laige nó imithe as a meabhair. Ar aon nós is cinnte go bhfuil sí bailithe isteach in áit éigin eile. Tarlaíonn an scéal thar cupla lá san earrach — ón Déardaoin go dtí an Domhnach. Tá macalla soiléir de dheireadh seachtaine na Páise, ach an uair seo níl fhios againn an bhfuil aon aiséirí ann, nó i ndán di. Ar a laghad, fágann an éiginnteacht go bhfuil an deireadh oscailte. D’fhéadfadh slánú fiúntach a bheith ann di. Murab ionann agus ‘Ciumhais an Chriathraigh’, ní lasmuigh den eaglais ar fad a bhaineann suíomh an tslánaithe. Chomh maith leis an macalla de dheireadh na Cásca, is í an Mhaighdean Mhuire tobar pé slánú atá ann.

Glactar leis go coitianta gur leagan dubh dorcha den saol atá in Cré na Cille agus gur daoine mioscaiseacha, gangaideach iad muintir na cille, go háirithe Caitríona Pháidín féin. Glactar leis gur scéal é faoi thubaist i ndiaidh tubaiste, ach léimse na laethanta seo é mar leagan de scéal úll na haithne. Ní hé poll an duibheagáin amach is amach é áfach. Ní tharlaíonn tada tríd síos ach amháin bunscéal na beatha, is é sin, go bhfaigheann daoine bás. Tagann corp nua chun na cille ó am go chéile, ach níl aon tábhacht leo sin ach mar fhoinsí eolais don phríomhcharachtar Caitríona Pháidín. Thar aon rud eile, santaíonn sí an an t‑eolas agus dar léi is é an t‑eolas a shlánós í.

Le ceist, ag lorg eolais, a osclaíonn sí an leabhar: Ní mé an ar áit an phuint nó ar áit na cúig déag atá mé curtha?19 Is é sin, an bhfuil sí curtha san uaigh is daoire sa reilig, a chosnaíonn punt, nó sa dara cineál is fearr, a chosnaíonn cúig scilleacha déag. Tá an tríú cineál ann, uaigh na leathghine, agus ní shamhlódh sí go deo go gcuirfeadh a mac Páraic ina leithéid d’áit í. Dá mba í an tubaist amháin a bhí sa leabhar, bheifí ag súil gur measa an scéal ná rud ar bith a shamhlódh Caitríona, agus go bhfaigheadh sí amach tar éis an tsaoil gur in áit shuarach na leathgine a cuireadh í. Go deimhin ní mar sin atá: tá sí in áit na gcúig déag. Áit í seo nach bhfuil chomh maith le háit an phuint, ar ndóigh, ach ní hé an donas ar fad é. Agus níl ansin ach a thús. Bhí drochbhail ar Pháraic agus a chlann ar feadh scathaimh tar éis bhás Chaitríona, agus cheap sí gurbh í féin crann taca an teaghlaigh agus go raibh siad ag titim chun donais dá huireasa. Ach d’iompaigh rudaí chun bisigh. Tá seo milis agus searbh in éindí. Milis ann féin go bhfuil rath orthu, ach searbh sa mhéid is go dtuigeann muid gur i ngeall ar iad a bheith saor ó Chaitríona a tháinig an biseach.

Tá Caitríona gangaideach, cinnte, ach tá sí truamhéileach freisin. Tá croí mór aici i leith a mic agus a chlainne siúd. Má tá faltanas aici i gcaitheamh na mblianta lena deirfiúr Neil, a phós an té a raibh sí féin i ngrá leis, ar a laghad mhaith sí chuile shórt do bhean Pháraic nuair a rinne sise an beart in aghaidh Neil. Go hachomair, níl sí dubh ar fad fiú má tá sí dubh cuid mhaith.

Ag teacht ar ais ag ceist an eolais, feicim anois gur túisce a thagann Cré na Cille leis na scéalta atá débhríoch seachas leo siúd a fhéachann ar an eolas mar aicearra go hifreann. Faigheann sí amach nach bhfuil sí san áit is daoire, ach níl sí san áit is saoire. Faigheann sí amach nach raibh altóir mhaith airgid aici ag a sochraid, ach faigheann sí amach freisin gur fhág deirfiúr eile, Baba, ar a laghad cuid dá hairgead ag Páraic. An drochscéal faoi Mháirín óg, iníon Pháraic, a bheith caite amach as an gcoláiste, bréagnaítear é.

Agus más fíor-dhrochthréith í a cuid aineolais fúithi féin, í a bheith go hiomlán gan féinaithne agus féin-chomhfhiosachta, agus más é is measa faoi ná go nochtann sí a cuid drochthréithe eile ar fad gan iad a cheilt, fós, déanann an easpa féinaithne truamhéileach í freisin. Tá a cuid seifteanna chomh suarach agus éadóchasch sin. Tuigeann muid (arís, eolas) gurb é an grá cráite a mhill a saol, agus dá bhrí sin bíonn na léitheoirí chomh dona le chuile dhuine eile, ag ritheacht chun breithiúnais. Tagann muide, na léitheoirí, ar an eolas i gcaitheamh an scéil go raibh muid ag peacú, toisc go raibh muid ag caitheamh chlocha an bhreithiúnais le Caitríona. Agus foghlaimímid rud eile a d’fhéadfadh comhbhá a mhúscailt ionainn. Ba í an bhrisleach mhór i saol Chaitríona nach bhfuair sí Jeaic na Scolóige. Sin é a mhíníonn a saol, a mhíníonn móran chuile shórt a rinne sí. Grá cráite ar ollscála, grá cráite a mhill saol na mná, sin é scéal maorga Chaitríona. Go pointe áirithe, dar liom, cealaíonn sé sin an t‑olc i gcroí Chaitríona, agus músclaíonn sé comhbhá áirithe ionainn. Tá an t‑eolas, mar sin, áit éigin idir an mhaith agus an t‑olc.

Cad faoin eolas deiridh? An rún mór amháin a bhí fanta ina croí nuair a bhí diomua uirthi i dtaobh an uile rúin eile. Thar aon rud eile, bhí sí ag iarraidh crois de ghlaschloich an oileáin. Bhí go leor daoine eile á bhfáil. Bhí sí síoraí ag iarraidh a fháil amach a raibh aon chaint ar a ceann sise, an raibh sí réitithe nó ar a laghad ordaithe, agus ag an deireadh … níl sé soiléir. Nuair a chloiseann sí (agus muide) go bhfuil Neil ag ordú crois den ghlaschloich di féin, ní chuireann Caitríona aon cheist eile, ach déanann sí ráiteas cinnteachta: deir sí le Jeaic: Ní do ghlaschloich an Oileáin do chrois-sa ná mo chrois-sa20.

Conas é seo a léamh mar phíosa eolais? Cinnteacht gan bonn nó iomas luachmhar? Diomua, ag glacadh leis nach mbeidh an chrois aici a shantaigh sí? Lúcháir go bhfuil sí féin agus Jeaic aontaithe le chéile, sa riocht céanna, sa deireadh? Gur chuma faoin eolas, má tá a grá aici?

Níl sé soiléir. Ní fios cén stádas atá aige mar eolas, ach níos tábhachtaí, níl fhios againn brí mhothálach na bhfocal go cinnte, óir tá siad débhríoch. Ní tubaist ná trófaí é ach rud eicint idir eatarthu. Toisc go bhfuil an t‑eolas ann, ach nach bhfuil fhios againn cén chaoi lena léamh, fágtar muid, go híorónta, ar easpa eolais eile. Go híorónta, ní léir ar fad an tragóid nó coiméide é Cré na Cille. Más coiméide é ní i ngeall ar an ngreann é ach ar an ionchorprú. Bunchloch na coiméide é go n‑aontaítear daoine le chéile, malairt na tragóide, ina ndéantar duine a dhíbirt ar bhealach amháin nó a chéile as an bpobal. Bíodh is go bhfuil sé frith-instinneach againn gan an Cadhnach a léamh mar scríbhneoir thar a bheith dorcha, is féidir fós a áiteamh go bhfuil ionchorprú san iomaí ciall ar siúl sa leabhar. Ní amháin go gcuirtear na corpáin sa talamh, ach tá mar a bheadh an bheirt leannán (Caitríona agus Jeaic) a bhí scartha le fada, aontaithe le chéile arís. Cé go bhfuil an teacht le chéile sách searbh, mar sin féin tá lúcháir áirithe ar Chaitríona as a bheith in aice le Jeaic sa deireadh thiar, agus tá bunús maith traidisiúnta sa mbéaloideas a thacaíonn leis sin .i. na scéalta iomadúla faoi na leannáin a coinníodh ó chéile iad i gcaitheamh a saoil ach ar cuireadh in éineacht lena chéile ar deireadh iad.

Is dearcadh é seo atá an-fhada ón leagan den Chríostaíocht a bhí suas nuair a scríobh an Cadhnach Cré na Cille. Bhí an eaglais i mbarr a réime tar éis chaithréim na naoú haoise déag, agus ní raibh aon rian arbh fhiú trácht air den mbuama a bhí curtha ag tús an chéid ag Freud faoi nóisean na cinnteachta mar eiseamláir na fírinne. Is é sin le rá, dob é an t‑eolas cinnte sothomhaiste soiléir údarásach an fhírinne, agus ba í an fhírinne sin a thabharfadh i dtreo na saoirse tú. Má bhí eolas ag an eaglais, eolas an tslánaithe, sin malairt chrann na haithne in Genesis, ar nós gurbh é Críost ath-Adhamh agus an Mhaighdean Mhuire ath-Éabha, tugtha, sa dá chás, chun maithis.

Ní hin atá á rá ag an gCadhnach. Ina dhomhan siúd, is é an t‑eolas an titim, nó sin, ar an gcuid is fearr, pé slánú suarach atá le bheith ann is san éiginnteacht atá sé le fáil. Más san eolas atá an fabht, is san aineolas, nó san éiginnteacht atá pé dóchas ann atá le fáil. Feictear dom go bhfuil fo-sraith ina chuid scéalta a thugann le fios, ainneoin nach mbeidh gach rud i gceart ar fad, ar éigean a bheidh sé ina thubaist ghlan i gcónaí ach an oiread. Tá criticeas le brath ar an leabhar nach féidir liom a phlé anseo, agus a bhí, seans mhaith, neamh-chomhfhiosach ag an gCadhnach féin. Criticeas é ar an smaointeoireacht nua-aimseartha iar-Soillsithe, go mbeidh slánú le fáil san eolas cinnte.

Tá sé in am bogadh ar aghaidh chuig ceist an mhaiteanais. Luaigh mé cheana gur mhaith Caitríona Pháidín a cuid laigí do bhean a mic. Maiteanas a bhí ann, ceart go leor, ach leagan fíoríorónta. Chomh luath is a chuala sí gur bhuail bean a mic bob ar Neil, mhaith sí go leor dá raibh déanta aici. An maiteanas agus an t‑olc in éineacht. Ní deirim nár mhaiteanas é; ar a laghad ba shíocháin de chineál éigin é, nó leathmhaiteanas. Ba mhó de mhaiteanas é sin na an maiteanas a bhí in go leor scéalta eile, áfach. Tá muid ag caint anseo ar mhaiteanas praiticiúil réadúil, an croí crua nach n‑éireoidh go deo as an bhfaltanas. ‘Ceiliúradh an fhaltanais’ a thug Eoghan Ó hAnluain fadó ar an scéal ‘Fios’21. Smaoinigh freisin ar an mbean Méiní, sa sceál ‘Muintir na Croise’:

De chéimeanna spadánta a d’fhill Méiní chun an tí, ach ar a shon sin bhí a hintinn cho beo le spéor thoirní. Mara raibh grá ann b’fhéidir go raibh an díoltas ina mhothú cho daonna, cho shásúil, cho cumasach leis. Ba shin rud a thosaigh ag cur giodam aerach ina tromspaid de cholainn, rud eicint nach raibh Neilí in ann a bhaint di, ná eisean, ná mná an phobail. Ba mhothú é a d’fhéadfadh sí a oilíuint agus de réir mar a bhí dhá fheiceáil di, a d’fhéadfadh sí a bheith aici anseo ina seomra féin.22

Tá an rud céanna i gceist sa scéal ‘An tSraith ar Lár’:

Ba faltanas fós fearacht ariamh é scéal crua deacrach a shaoil le duine agus le dúil. Ba léar loinnir dhíbhirceach i súile a gceapfaí cúpla uair an chloig ó shoin go raibh a splanc ídithe.23

Má tá eagna le fáil anseo is cosúil go mbaineann sé le do namhaid a chloí.

Téann an Cadhnach i ngleic freisin le maiteanas de chineál níos meitifisiciúla. Tagraím anseo don chineál maiteanais atá ag brath ar údarás barántúil a bheith ann chun an t‑olc a mhaitheamh. Sainléiriú ar dhuibheagán scéalta Uí Chadhain é a leithéid d’údarás a bheith ar iarraidh. Is é ‘An Eochair’24 an sampla is soiléire. Seo an duine daonna, an té atá ag maireachtáil i ndomhan naimhdeach neamhthrócaireach. Is cinnte go ndéanfaidh sé faillí, mar sin é an nádúr daonna. Ní faillí mhorálta í go fiú, ach teip de bharr timpiste. Ar an drochuair, briseann an státseirbhíseach J. eochair an dorais san oifig fad is atá sé féin i mbun na hoifige agus a cheannasaí as baile. Níl an t‑údarás ag duine ar bith beo, polaiteoirí san áireamh, an doras a bhriseadh ina dhiaidh sin lena shaoradh, agus faigheann sé bás le tart i gcaitheamh an deireadh seachtaine. Aoir ar an státseirbhís atá ann, ar ndóigh, agus ar an bpairilis a deirtear a bhaineann léi. Chomh maith leis sin, insint mheafarach ar scéal na titime ó ghrásta atá ann, insint a bhaineann casadh íorónta as an mbunscéal. Tarlaíonn an tubaist agus faigheann an duine bás ní de bharr peaca (is é sin, ní de bharr an oilc mhorálta) ach de bharr an nádúir dhaonna, agus níl aon fhoinse údaráis ann chun ‘maiteanas’ ná leigheas a thabhairt. Agus tá an t‑iomlán áiféiseach: go bhfaigheadh duine bás toisc nach raibh sé d’údarás ag éinne an doras a leagan lena scaoileadh saor óna oifig, chomh háiféiseach céanna leis an domhan a leagfadh síos rialacha morálta gan foinse maiteanais. Seo an saol ina dhuibheagán, duibheagán an nádúir dhaonna.

An Laochas

Is beag nach leagan íorónta den laochas atá sa Chríostaíocht. Mar is eol dúinn, tá beathaisnéis Chríost bunaithe ar bheathaisnéis an laoich — an dá athair, na macghníomhartha, an tástáil, an bua agus sa deireadh an bás glórmhar — ach iad casta iomlán bunoscionn. Tá an athinsint ar ghníomhartha gaile Chú Chulainn, an riastradh san áireamh, léirmhínithe ag Gearóid Denvir i gcás an scéil ‘Gorta’25. Bhfuil carachtair eile ann a bhfuil blas an laoich orthu, más searbh féin an blas?

Tá fhios gurbh é an moladh bun agus barr an laochais. Moladh a dhéanamh ar an duine láidir aonair, ar a ghradam, ar a chumas míleata agus a ghaisce, ar a shaibhreas agus a fhéile, ar a ghaolta agus a dhathúlacht, a thionchar ar an domhan cruthaithe trí chomhbhá an dúlra. Bhíodh an t‑iomlán bunaithe ar fhann-chothromaíocht idir an duine agus dúlra, agus sa deireadh thiar tá sé bunaithe ar an tuiscint go bhfuil an duine i réim go dlisteanach. Tuigtear gur chun leasa an duine an córas seo, ar a laghad sa bhfadtéarma ach go minic sa ngearrthéarma freisin. Cloífidh an laoch do namhaid duit agus tabharfaidh sé aire go fial duit freisin.

Le teip chóras na ríthe agus na laochra agus le forás an daonlathais, tá sé spéisiúil a dhéanamh amach cén athinsint, nó cén casadh, is féidir a bhaint as clocha an laochais, ar clocha coirnéil iad san oiread sin den litríocht Ghaelach. Beag an baol go mbeadh aon sampla againn de laoch ar an sean-nós i scéal de chuid an Chadhnaigh.

Cleachtaítear trí fhéidearthacht go forleathan. A haon, gaisce a aithint san áit nach n‑aithnítí é — baill den chosmhuintir, abair, gan aon ghradam ach a chuireann gníomh i gcrích a éilíonn misneach. Sin é atá i gceist ag Somhairle Mac Gill‑Eain, cuirim i gcás, agus é ag ag trácht ar shaighdiúir anaithnid singil sa dán ‘Curaidhean’ (‘Gaiscígh’)26 nó arís an scéal ‘Gorta’ leis an gCadhnach; a dó, é a thabhairt amach as lámha an duine aonair agus é a shamhlú le pobal, ar nós mar a rinne Eoghan Ó Tuairisc ina chaoineadh ar phobal Hiroshima27; a trí, an dearcadh réaduchtaithe, é a chasadh go híorónta isteach ina mhalairt de cháilíocht: an mheatacht, abair, nó an foréigean gan bhrí. Is é an tríú rogha seo, dar liom, an rogha is coitianta ag an gCadhnach. Tá débhrí ag baint le ‘Gorta’ féin. Tá cás an té atá ag an dé deiridh ag iarradh an fata lofa deireanach a chrochadh aníos ón talamh, tá a chás chomh héigeantach sin gur deacair dom gan dhá ais-smaoineamh a bheith agam. Tá sé mínithe ag Denvir go bhfuil macalla soiléir Chú Chulainn ar an scéal, leis na tagairtí don riastradh, don bhadhbh 7rl, agus is cinnte go ndéarfaidh anchuid léitheoirí gur iontach an gaisce atá anseo ag pearsa an scéil, agus é le feiceáil ní i gcogadh mór caithréimeach, ach ag duine den chosmhuintir i ndeireadh na feide. Ach tá an dara ais-smaoineamh ann freisin, agus é níos íorónta, a thugann orainn a bheith in amhras faoi laochas an lae inniu. Ab shin a bhfuil ann? An bhfuil deireadh ré na laoch ann? An bhfuil an domhan tite chomh mór sin ó ré na laoch nach bhfuil aon chothromaíocht ann a thuilleadh idir duine agus dúlra? An é nach bhfuil ann ach domhan scanrúil, neamhchothaitheach, nach bhfágann spás ach don ghníomh is suaraí, agus é sin féin gan a bheith á chur i gcrích ar mhaithe leis an nglóir ach ar mhaithe le teacht slán ar éigean, gníomh ar son an té a dhéanann é agus ní ar son éinne eile, an fata lofa deireanach a chrapadh suas?

Tá mar a bheadh freagra íorónta eile ar an gceist ‘cad is laochas ann?’ sa scéal ‘Fuíoll’28. Cuirtear an fear báire i gcomparáid le Cú Chulainn arís, ach an uair seo léirítear é mar imreoir brúidiúil garbh, a chaithfeas teitheadh sa deireadh i ngeall ar an dochar atá déanta aige ar a chomhimreoirí agus a léirítear a chuid gaisce ar fad mar leithscéal chun drochíde a thabhairt do dhaoine eile.

A mhalairt de phearsa atá chugainn in J., príomhcharachtar ‘An Eochair’. An duine daonna, saor ó laincis Dé, agus céard tá ann? Meatachán. Go deimhin ní hé seo sárfhear Nietzsche. Bás anabaí truamhéileach, ní bás glórmhar an ghaisígh a bhíonn aige i ndomhan gan trócaire nach bhfuil sé in ann aige chor ar bith. Is mó go mór an fuinneamh agus an flosc a bhíonn ar a bhean, atá ar imeall na sochaí mar bhean tí, agus níl aon mheas aici féin ar J. bocht.

Mar a chéile, ar bhealach, N., príomhphearsa an scéil fhada ‘Fuíoll Fuine’29. An lá a bhásaigh a bhean, imíonn sé ar seachrán. Téann sé ag fálróid ar nós Ulysses, ainneoin go bhfuil corp a mhná agus a beirt deirfiúr ag fanacht leis sa mbaile. Faoin deireadh, casann sé le mairnéalach agus tá bealach nua aimsithe aige lena dhualgas a sheachaint. Ní laoch gaisciúil é, ach loiciméara, agus ní bhainfidh sé amach a bhaile go deo.

Ar an iomlán ní bhíonn tréithe gaisciúla ag pearsana an Chadhnaigh ar chor ar bith, ainneoin chomh híorónta is atá sé go bhfuil a shaothar breac le reitric na Fiannaíochta, mar a luann Gearóid Ó Tuathaigh in alt eile sa leabhar seo.

An Grá

Mheabhraigh mé i dtosach an ailt seo gur meán slánaithe ann féin é an grá rómánsúil (uaireanta) i litríocht an Iarthair. Ach oiread leis an gCríostaíocht agus an laochas, ar an iomlán is leagan cráite duibheagánach den ghrá a chruthaítear i scéalta Uí Chadhain. Tá leaganacha de chuid mhaith seánraí traidisiúnta grá ina shaothar, cuid acu íorónta go leor. Is deacair dom gan ‘Beirt Eile’30 a léamh mar insint nua-aimseartha ar an Chanson du malmarié / de la malmariée, amhrán an fhir nó na mná nach bhfuil sásta sa phósadh. Más i mbéal an fhir a bhíonn a leithéid d’amhrán, is iondúil gurb í an bhean chéile nach ndéanfaidh obair cheart a bhíonn á clamhsán aige; fear nach bhfuil sásamh collaí le fáil uaidh ábhar gearáin na mná, nó sin, drochíde á tabhairt aige di. Tá péire de na hábhair ghearáin ag Micil sa scéal seo: ní dhéanann a bhean obair ‘cheart’ mná, agus ní raibh aon chaidreamh collaí acu ó phós siad, rud a d’fhág é gan sac gan mac gan muirín. Roimhe sin, bhí athinsint ar an seanfhocal ‘Gan Murchadh gan Mánas’ sa scéal den ainm céanna in Idir Shúgradh is Dáiríre31, ach ní fheicim go bhfuil aon chasadh nua, íorónta ná eile, bainte aige as an seanscéal aige ann.

Is cinnte, áfach, go bhfuil íorónta de sheánra na haislinge ar an scéal ‘Aisling agus Aisling eile’. Teipeann ar an dá chineál aislinge, an aisling pholaitiúil agus an aisling ghrá, sa scéal seo. Nochtar aisling pholaitiúil nua na Gaeilge (an Ghaeilge ag slánú na tíre agus na staire) mar dhaille agus mar chruas croí. Nuair a thagann an scoláire ag foghlaim Gaeilge ó bhean Ghaeltachta níl sé in ann í a fheiceáil i gceart ar chor ar bith mar dhuine inti féin. Is cinnte nach spéirbhean dósan í. Agus más leagan íorónta í siúd d’Éirinn, bean atá ag fulaingt faoi bhraighdeanas brúidiúil, is cinnte nach aon leannán ná Mac Ceannaí di an scoláire, ach a mhalairt.

I bhformhór na scéalta, ní bhíonn aon rath ar an ngrá. I gcás ‘An Taoille Tuile’32, ní tuile atá ann i gcúrsaí grá, ach trá gan tuile. Is é an íoróin é (leagan íorónta de chomhbhá na dúlra, nach mór) gurb é tuile litriúil na farraige is mó a nochtann trá an ghrá, óir cuireann sé brú ar an mbean óg an fheamainn a bhailiú faoi bhrú in éineacht lena fear céile, agus iad ag obair i gcomhar leis na comharsana atá in ann ag an obair i bhfad níos fearr ná ise. Faoi dheireadh an scéil tuigeann sí go bhfuil dímheas ag a fear uirthi, agus go bhfuil an grá agus an tacaíocht ídithe faoi ualach na náire. Ní léir aon mhaiteanas ann; ábhar díomá an grá. Scéal cruthanta é faoin duibheagán. In ‘Ciumhais an Chriathraigh’, níorbh é an grá, ach an féinmheas agus a cruthaitheacht féin a shábháil Muiréad, mar a míníodh thuas, má bhí aon tsábháil ann. Feicimid an grá iompaithe ina fhaltanas in ‘Muintir na Croise’ agus ‘An tSraith ar Lár’; díomá agus bréagdhóchas toradh an ghrá in ‘Crosaire Iarannróid’; an grá iompaithe searbh ag Caitríona Pháidín in Cré na Cille, agus a saol, a pearsantacht agus compord a muintire curtha ó mhaith i ngeall air.

Conclúid

Ach fós féin, ní hé an duibheagán amháin, ná an teip ghlan, fuíoll na n‑iarrachtaí uile i dtreo aon cheann de na trí chóras luachanna: an Chríostaíocht, an laochas agus an grá. Cuid de na scéalta is áille agus is lonraí i saothar an Chadhnaigh, is faoi Chríost iad, agus gan aon bhlas íorónta orthu: ‘Rinneadh’33, scéal ionchollú Chríost agus ‘Rath’34, scéal an bhuachalla óig a insíonn scéal an fhíona ag bainis Chána.

Agus céard tá an léitheoir le baint, sa deireadh thiar, as Cré na Cille? Tá leigheas beag éigin i gcuid ar a laghad den eolas nua a fhaigheann Caitríona Pháidín: cloiseann sí go bhfuil a mac is clann a clainne ag déanamh go maith, fiú más de bharr í féin a bheith imithe as a mbealach é agus go bhfuil ar a laghad cuid d’uachta Bhaba faighte acu; thar aon rud eile, tá Jeaic curtha in éineacht léi in áit na gcúig déag, agus más in áit a phuint a chuirfear Neil, fágfaidh sé sin gur gaire í féin ná Neil dó go deo, fiú mura bhfuil sé sásta aon amhrán a chasadh di; gach seans nach bhfaighidh sí crois de ghlaschloich an oileáin, ach mar sin féin aontaíonn an easpa sin féin í le Jeaic: ‘ní de ghlaschloich an oileáin mo chrois-se ná do chrois-se’ a ráiteas deireanach leis, agus ráiteas deireanach an leabhair trí chéile. Tá síol an mhaiteanais ann mar a pléadh thuas, bíodh is gur síol beag searbh é, agus í sásta a cuid ‘laigí’ a mhaitheamh do bhean a mic nuair a ionsaíonn sí siúd Neil. Agus tá mír bheag bhídeach íorónta den ghrá féin, agus í chomh dílis sin istigh ina croí dá céadsearc, Jeaic, agus dá clann. I réimse eile ar fad, réimse is tábhachtaí dar liom ná an caidreamh idir na carachtair éagsúla, tugann an téacs cuireadh do na léitheoirí (nó mar sin a bhraitheann an léitheoir seo é ach go háirithe) a gangaid agus a síorfhaltanas a mhaitheamh do Chaitríona Pháidín féin, nó ar a laghad dul sa treo sin, trí ligean dóibh í a thuiscint mar dhuine a gortaíodh sa ghrá agus ar claochlaíodh lasair an ghrá inti ina lasair fhuatha. I mbeagán focal, is tríd an eolas a thugtar dúinn a thagaimid ar an tuiscint a ligeann dúinn olc a saoil a mhaitheamh di. Go deimhin, ní fheicim aon chúis nach n‑áireofaí Caitríona Pháidín ar bhanlaochra móra tragóideacha an ghrá i litríocht an domhain.

Lasmuigh ar fad de Cré na Cille, tá duine amháin de Mhicileachaí an Chadhnaigh a fhaigheann beatha nua ag an nóiméad deiridh tríd an ngrá in ‘An Beo is an Marbh’35. Fear óg — Micil Ionnarba (a chiallaíonn ‘deoraíocht’) — ábhar an scéil. Tagann sé isteach i dteach tórraimh gan aon mhuinín as féin ná as a chúlra. Bhí sé in éad leo siúd a raibh an chaint cheart fhaiseanta, na nósanna agus na scéalta cearta acu: na ‘buafhocail’, na ‘geisfhocail’. Faoi dheireadh an scéil, áfach, tá splanc dóchais agus grá ann de bharr a theagmhála le bean óg:

Bhí Micil Ionnarba ar thob imeacht. Rinne a shúil seachrán go dtí an leaba [áit a raibh an corp]. Ba léire anois sa smeara solais lae an dochtdhúna a bhí ar shúil a dhuine muintire… Scior a amharc anonn ar Mheaig. Ba chonna fre chéile a súil fhairsing sise…36

Níor chóir an iomarca a léamh isteach anseo. Níl ann ach go bhfuil correisceacht ann sa saothar, corrscéal a ligeann don ghrá pearsa scéil a shábháil ón duibheagán. Ar éigean, sa deireadh thiar, má tá aon scéal ag an gCadhnach faoin ngrá paiseanta, ach amháin, b’fhéidir, Caitríona Pháidín féin, agus is síorfhulaingt a fuair sise as, ní slánú. Seans go bhféadfaí ‘Ciumhais an Chriathraigh’ a chur san áireamh freisin, agus sa chás sin, is gaire é d’amhrán cráite an chailín óig, an chanson de jeune fille, ná aon rud eile. Ní hé an grá féin a shlánós Muiréad, ach a cumas féin ealaín a dhéanamh dá pian.

Agus sin an áit, dar liom, a bhfuil an mhíorúilt. Is cuma ar fad conas a tharlaíonn sé — tríd an gCríostaíocht, tríd an laochas nó tríd an ghrá — ach uaireanta, corruair, bíonn seans ag an mbeatha. Tá ciorcal na beatha go follasach in ‘An Beo agus an Críon’37. Beireann bean páiste san eileatram agus aithníonn an reacaire an eagna nuair a chuireann sé síos ar scread an pháiste mar seo: Screaidín óg a bhí cho haosta leis an gcine daoine: scread ba thúisce ná scread an bháis agus nach mbeadh aon bhás ann marach í38.

Tá an bheatha féin, is cosúil, lag ach do-chloíte i scéalta an Chadhnaigh, ainneoin a dhorcha is atá an saol a dhearann sé den chuid is mó. Níl aon laoch ann a chloífeas do namhaid; níl Dia ná comhluadar a mhaithfeas do laigí duit ar aon bhealach cuimsitheach. Ach brúchtann síol na beatha amach ó am go chéile tríd an ngrá, trí laochas an spioraid, nó trí leidí dóchasacha a thagann leis an gCríostaíocht. Corruair, go háirithe sna scéalta faoi Chríost agus é ina leanbh ag teacht ar an saol nó ina pháiste, bíonn sé lonrach, lasta. In áiteanna eile aithnítear gur ann don bheatha chomh maith leis an mbás. Ní hé an duibheagán an t‑aon rud amháin atá ann. Seo é, dar liom, fíoreagna an Chadhnaigh ar an gcuid is lú: go bhfuil an maith is an t‑olc do-scartha ó chéile, ar nós mar a thuigeann an-chuid d’ealaíontóirí an domhain. Níl rósanna á mbailiú, ach feictear dom, dá dhearg-ainneoin féin, nárbh é an duibheagán bun agus barr a scéil.

Nótaí

Noda

Saothair de chuid Mháirtín Uí Chadhain a luaitear san alt:

  • BB: An Braon Broghach, Baile Atha Cliath [1948] 1968.
  • CC: Cois Caoláire, Baile Átha Cliath 1953.
  • CNC: Cré na Cille, Baile Átha Cliath [1949] 1970.
  • ISD: Idir Shúgradh is Dáiríre, Baile Átha Cliath [1939] 1975.
  • SL: An tSraith ar Lár, Baile Átha Cliath 1967.
  • ST: An tSraith dhá Tógáil, Baile Átha Cliath 1970.
  • STG: An tSraith Tógtha, Baile Átha Cliath 1977.

Tagairtí

  1. Leabhar Job 28:12.
  2. Leanaim an t‑iniúchadh ar an eagna a rinne Harold Bloom ina leabhar Where Shall Wisdom Be Found?. New York, 2004.
  3. Féach, cuirim i gcás, Breandán Ó Doibhlin, ‘An tSraith ar Lár’ Inniu, 1967, 1 Nollaig: Má tá an lionndubh ar chúl an leabhair is é an gáire is mó a bheas ar bhéal an léitheora, nó R. O’H. ‘Do na Gaeilgeoirí’ Irish Independent, 1953, 14 Samhain: [tá] an taobh dorcha duairc den saol á léiriú — fiú sna scéalta grin, tá iarracht den macabre ag baint leo. Nó arís Flann Mac an tSaoir, ‘Mairtín Ó Chadhin’ Comhar 1953, Bealtaine: Ma tá an bás, an meath, an díoscaoileadh go huileláithreach i saothar Mháirtín Uí Chadhain is de bhrí go bhfuil siad uileláithreach i saol tuaithe na tíre seo é. Dúirt Éogan Ó hAnluain in ‘Léargas Doilíosach: Gnéithe Áirithe de Ghearrscéalaíocht Mháirtín Uí Chadhain’, Comhar 1971, D.Fómh., gur thochail [Ó Cadhain] faoi chraiceann an tsaoil le teacht ar fhórsaí an dochair agus na díobhála… Bhí luí ar leith ag a shamhlaíocht le réanna dorcha duaibhseacha na beatha….
  4. Féach, mar shampla, The Scapegoat, Baltimore 1986 [1982 as Fraincis, Le bouc émissaire].
  5. Féach Where Shall Wisdom Be Found?.
  6. CC 64–72.
  7. CC 71.
  8. ST 118–143.
  9. CC 26–35.
  10. CC 35.
  11. ‘Meon na Ciontachta’, in Irisleabhar Mhá Nuad 1972.
  12. SL 32–40.
  13. SL 40.
  14. CC 36–63.
  15. CC 136–208.
  16. CNC.
  17. CC 63.
  18. CC 206–207.
  19. CNC 1.
  20. CNC 364.
  21. Ó hAnluain, E. ‘Léargas Doilíosach…’.
  22. STG 57.
  23. SL 48.
  24. SL 203–260.
  25. Denvir, G. Cadhan Aonair: Scríbhinní Liteartha Mháirtín Uí Chadhain. Baile Atha Cliath 1987.
  26. ‘Fear beag truagh le gruaidhean pluiceach / …aodann guireanach guntlachd ann   / còmhdach an spiorad bu tréine’ as O Choille gu Bearradh/ From Wood to Ridge London, 208.
  27. Féach ‘Aifreann na Marbh’ in Lux Æterna, Baile Átha Cliath 1964.
  28. ST 101–117.
  29. ST 144–260.
  30. SL 97–110.
  31. ISD 153–164.
  32. BB 35–50.
  33. ST 11–15.
  34. ST 48–64.
  35. SL 125–142.
  36. SL 142.
  37. SL 111–124.
  38. SL 124.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus don fhoilsitheoir as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

There Goes Cré na Cille

Le Louis de Paor.

Is mór an rud ag scríbhneoir aitheantas. É seo a chloisteáil ag dul thart dhom i bPáirc an Chrócaigh lá mórchluiche: ‘there goes Cré na Cille’.

Máirtín Ó Cadhain, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca.

Fiú is gur i bPáirc an Chrócaigh seachas Staid Semple a tharla sé, tá scéilín an Chadhnaigh ag teacht go maith le háiteamh Dhomhnaill Uí Chorcora mar gheall ar an gcaidreamh ba cheart a bheith ann idir an scríbhneoir agus a phobal. Ina leabhar conspóideach Synge and Anglo-Irish Literature, deir Ó Corcora linn gur rith sé leis lá i nDurlas Éile nach raibh aon scríbhneoir Béarla in Éirinn ag freastal ar an 30,000 duine, adeir sé, a bhí i láthair ag Craobh na hÉireann san iomáint. Bhí bearna dá réir, dar leis, idir aigne an phobail agus an chuid is fearr de nuascríbhneoireacht Bhéarla na hÉireann.

Pé ní a déarfaimis le fealsúnacht liteartha Uí Chorcora, is cinnte go raibh aitheantas fairsing ag Máirtín Ó Cadhain i measc an phobail tráth. Nuair a bhí Cré na Cille á fhoilsiú ó sheachtain go seachtain san Irish Press, adeir sé féin linn in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, chuala sé beirt ag caint mar gheall air sa bhus: What do you think of this story serialised in the Irish Press? a d’fhiafraigh cailín a bhí ina suí os a chomhair amach sa bhus dá compánach fir. This Ó Cadhain fellow, adúirt sé. A right galoot if ever there was one. A Joycean smutmonger.

D’aontódh go leor dá mhuintir thiar i gConamara leis an gcáineadh, adeir an Cadhnach, ach níor fhág san nár léadar a shaothar le fonn. Cheannaigh daoine Cré na Cille, adeir sé linn, nár cheannaigh de leabhair ariamh ach Old Moore’s Almanac. Is é míniú an Chadhnaigh ar an tóir neamhchoitianta a bhí ag a mhuintir féin ar an leabhar, go raibh sé sách gar d’intinn na ndaoine go raibh nathaíodóirí ag cur rudaí léi nach raibh inti. Tá fianaise éigin againn go bhfuil an saothar áirithe seo gar go maith d’intinn a mhuintire féin, nó cuid dóibh, fós ón méid a tharla cúpla bliain ó shin nuair a chuir Macdara Ó Fatharta a léiriú cumasach féin de Cré na Cille ar stáitse na Taibhdheirce is gur tugadh lán bus de sheandaoine as Conamara isteach go dtí an réamhléiriú. Chuaigh sé dian ar na haisteoirí, adeirtear liom, cuimhneamh ar a gcuid scripteanna nuair a thosnaigh cuid den lucht féachana ag labhairt os ard leis na carachtaeirí stáitse fé mar gur seanchomarsain leo féin iad ná raibh feicthe acu le tamall. Léiriú is ea é an méid sin ar chuid de mhórbhuanna an Chadhnaigh, barántúlacht an chomhrá aige atá dílis don gcaint chréúil chraicneach a fuair sé óna mhuintir, agus fírinne a léargais ar a mhuintir féin.

Ní chuige sin atáim anso áfach. Is í an cheist ba mhaith liom a chur ná cén pobal atá ag Máirtín Ó Cadhain sa lá atá inniu ann, nó cé a léann a chuid saothair?

De réir na bhfigiúirí atá curtha ar fáil ag an Áisínteacht Dáiliúcháin Leabhar, díoladh 780 cóip de leabhair Mháirtín Uí Chadhain, idir ghearrscéalta agus úrscéalta, le trí bliana anuas go dtí Deireadh Fómhair 2005. Ba iad na leabhair ba mhó a raibh díol orthu ná Cois Caoláire (353), agus An Braon Broghach (288), mar a bhfuil cuid de na scéalta luatha is cumasaí dar scríobh sé. Tar éis na cainte go léir a bhí ann mar gheall orthu sular foilsíodh iad, níor ceannaíodh ach 35 cóip de Athnuachan agus 31 cóip de Barbed Wire sa tréimhse chéanna. Ar shlí, ní miste san; cé gur leabhair iad a bhfuil a dtábhacht féin leo, ní dóigh liom go gcuirfidh siad puinn lena cháil sa bhfadtéarma, ach oiread le Idir Shúgradh agus Dáiríre ar díoladh 51 cóip de le trí bliana anuas, agus An tSraith Tógtha ar díoladh 22 cóip de.

Oiread agus cóip amháin, níor díoladh de An tSraith ar Lár, agus An tSraith Dhá Tógáil, mar a bhfuil na scéalta is snoite agus is substaintiúla i measc an tsaothair a scríobh sé níos déanaí ina shaol, ná de Cré na Cille, an leabhar is mó a shamhlaítear lena ainm i gcónaí.

Ba dheacair iad a cheannach, dar ndóigh, agus iad as cló le fada an lá. Fiú amháin na haistriúcháin a chuir Eoghan Ó Tuairisc ar fáil dúinn in The Road to Brightcity, tá siad as cló le blianta fada.

Tá ceist an-réasúnta a chuirfeadh aon fhoilsitheoir air féin ag an bpointe seo: cé a léifidh na leabhair seo má chuirtear amach arís iad? Tá sé ráite go minic nach bhfuil de phobal fanta ag litríocht na Gaeilge ach léitheoirí proifisiúnta .i. scríbhneoirí, scoláirí, agus lucht ollscoile. Is leor sracfhéachaint ar na cúrsaí litríochta atá á múineadh i ranna Gaeilge na n‑ollscoileanna lena dheimhniú gur beag an margadh atá ansan faoi láthair do shaothar Mháirtín Uí Chadhain. Tríd is tríd, ní thugtar ar mhic léinn aon mhionstaidéar a dhéanamh ar an gCadhnach go dtí leibhéal na hiarchéime. Go deimhin, is féidir céim a bhaint amach sa Ghaeilge sa chuid is mó d’ollscoileanna na hÉireann gan oiread is focal le Máirtín Ó Cadhain a léamh. Níl aon dabht ná go bhfuil stró ag baint le hionramháil na teanga aige, ach ní ghlactar leis sin mar leithscéal le neamhaird a thabhairt ar Chúirt an Mheon-Oíche, ar Dháibhidh Ó Bruadair, ná ar fhilíocht na mbard.

Mar a sheasann cúrsaí faoi láthair, tá níos mó léitheoirí ag na manaigh gan ainm a bhreac gluaiseanna ar imeall lámhscríbhinní san ochtú agus sa naoú céad, le teann díomhaointis nó frustráide nó súgartha, ná mar atá ag saothar Mháirtín Uí Chadhain. Tuar dóchais sa mhéid sin is ea na ceardlanna léitheoireachta a chuir Gaelacadamh Chonamara ar bun anuraidh le saothar Uí Chadhain a chur á léamh i measc a mhuintire féin arís. Bhí os cionn leathchéad duine i láthair ag gach ceann de na ceardlanna agus ba bheag stró a chuir teanga an Chadhnaigh, arb í a dteanga féin ar deireadh í, ar a raibh i láthair.

Sa leabhar is déanaí uaidh féin, dearbhaíonn Denis Donoghue nach bhfuil mórshaothair an traidisiúin Mheiriceánaigh á léamh níos mó ag mic léinn, go bhféachann siad orthu le distant reverence i bhfad uathu ar na seilfeanna sa leabharlann. An é sin atá i ndán do shaothar Mháirtín Uí Chadhain, gur mó de thrácht ná de léitheoireacht a dhéanfar ar a shaothar amach anseo, go mbeidh a ainm ar eolas ag daoine agus tuiscint éigin ar an saghas ruda atá scríofa aige, ach ná tiocfaidh an saothar féin faoi shúile léitheoirí san am atá romhainn?

Tá sé in am, agus thar am, rogha scéalta Mháirtín Uí Chadhain, agus eagrán nua de Cré na Cille a chur ar fáil arís. Tá sé in am leis an chuid is fearr dá shaothar a chur á aistriú go teangacha eile, an Béarla ina measc, mura mbeadh ann ach gan an leithscéal a thabhairt do chriticeoirí Béarla neamhaird a thabhairt ar a shaothar agus deis a thabhairt do léitheoirí Béarla a bhfuil ceilte orthu sa chuid is fearr de nualitríocht na Gaeilge a bhlaiseadh. I gcás an léitheora Bhéarla in Éirinn, is boichtede go mór, dar liom, a t(h)uiscint ar litríocht a m(h)uintire féin gan scéalta an Chadhnaigh a bheith léite aige/aici; sa tslí chéanna is gur boichtede tuiscint an Ghaeilgeora ar a litríocht féin gan Joyce, nó Mc Gahern, nó Heaney a bheith léite aige. Tá an chuid is fearr de shaothar an Chadhnaigh, dar liom, ar an mbeagán saothar i gceachtar de dhá theanga oifigiúla an Stáit, go dtabharfá léitheoireacht riachtanach air .i. saothair a chuireann chomh mór sin lenár dtuiscint orainn féin go mbeadh an tuiscint sin easnamhach á gceal.

I gcaint a thug sé ar Radió Éireann ar 11 Bealtaine 1952, is mar seo a chuir an Cadhnach síos ar an aon ‘luach saothair ar cabhair don scríbhneoir Gaeilge a bheith ag súil leis de ghnáth’:

Mé a dhul isteach i siopa leabhar éigin nach mbeidh aon aithne orm. Féachaint go grinn ar fhaitíos aon duine aitheantais a bheith i láthair. Sciorradh suas go dtí an seas ar a mbíonn na leabhra nuafhoilsithe agus gan a fheiceáil ansin i measc na scórtha leabhar, ach aon teideal Athnuachan: Athnuachan, Athnuachan

Athnuachan

Athnuachan ar na seilfeanna i gcónaí ach tá cuid de na scéalta is corraithí agus is doimhne léargas dá bhfuil againn i mBéarla ná i nGaeilge in easnamh orainn i gcónaí. Dá gcaithfinn an rogha a dhéanamh, is iad na scéalta is túisce a luafainn i measc scothshaothar an Chadhnaigh ná ‘An Taoille Tuile’, ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’,‘An Bhearna Mhíl’, ‘An Bhliain 1912’, ‘Fios’, ‘Ciumhais an Chriathraigh’, ‘An Strainséara’, ‘Fuascailt’, ‘Fuíoll Fuine’, ‘An Beo agus an Marbh’, agus ‘Cé Acu?’ Chuirfinn Cré na Cille leosan, agus, b’fhéidir, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca atá ar cheann de na haistí liteartha is fearr agus is tábhachtaí dá bhfuil againn i mBéarla ná i nGaeilge.

Ní hé an liosta céanna a chuirfeadh léirmheastóirí agus léitheoirí eile chun cinn, adéarfainn, comhartha ar scóip na scríbhneoireachta féin ar láimh amháin, agus ar a laghad scagtha atá déanta go dtí seo ar a shaothar, ar an láimh eile. Comhartha beatha is ea é go mbeadh díospóireacht leanúnach ar bun faoi shaothar scríbhneora, comhartha go maireann a shaothar fiú agus an té a thug ann é a bheith caillte.

Agus sinn ag druidim le céad bliain ón lá a rugadh Máirtín Ó Cadhain, is mithid dúinn an briatharchath a thionscnamh.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar as ucht a chead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

An Cadhnach sa Chathair

Réimeanna teanga a níos dráma de ghearrscéal

Le Fidelma Ní Ghallchobhair.

Foilsíodh an t‑alt seo i dtosach in Feasta Aibreán agus Bealtaine 2007.

Ó Cadhain agus an drámaíocht

Sa léacht chlúiteach, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, a thug sé an bhliain sular cailleadh é, dúirt Máirtín Ó Cadhain (Ó Cadhain 1969:24–25) gur scríobh sé ceithre dhráma ar fad, ceann mar aithris ar chuid Shakespeare, ceann faoi Úna Bhán Nic Dhiarmada Rua, ceann fada eile a bhí le léiriú sa Taibhdhearc, agus ceann a scríobh sé sa champa géibhinn dó. Thug sé an ceann deiridh sin, Typhus a theideal, d’Amharclann na Mainistreach agus deir sé gur mhol siad é ach gur eitigh siad é ar an mbonn go mb’fhéidir go mbainfeadh daoine meabhair as a chuid leabhar ach nach dtuigfidís go deo a chuid cainte ar ardán.

Dúirt sé ansin gur leigheas sé sin é de bheith ag scríobh drámaí, agus gur beag nár leigheas sé é de bheith ag scríobh ar fad mar luaigh sé ansin go raibh an scríbhneoireacht caite as a cheann aige nuair a tharla eachtra a thug ugach dó an athuair. Thagair sé ansin do ghearrscéal Béarla a scríobh sé mar chúnamh do mhac léinn i nGaillimh, a aistríodh go Gaeilge agus a cóiríodh mar dhráma. Dúirt sé gur foilsíodh in áit eicínt é agus shíl sé gur léiríodh é freisin cé nach bhfaca sé féin é.

Is díol spéise a chloisteáil óna bhéal féin gur le drámaíocht a thosaigh sé, nó is drámaí faoi chló úrscéalta nó gearrscéalta cuid, ar a laghad, dár scríobh sé ina dhiaidh sin. Chonaic go leor againn nó chuala muid ar stáitse nó ar an raidíó nó ar an teilfís leagan drámata dá mhórshaothar, Cré na Cille, saothar a áirítear mar úrscéal mór na Gaeilge. Ach más ea féin, is léir gur saothar drámatúil a bhí ar intinn ag an údar nuair a d’fhéach sé le liosta na gcarachtar (‘Pearsana’) a chur i dtús an leabhair mar aon le nod clóghrafaíochta maidir le ‘Tús Cainte’, ‘Lár Cainte’, agus ‘Comhrá nó Caint ar Lár’ (Ó Cadhain 1949:v).

Rinneadh cóiriú drámaíochta ar roinnt gearrscéal leis chomh maith. Orthu siúd tá ‘Fios’1, ‘An tOthar’2, ‘Taoille Tuile’3 agus ‘An Eochair’4.

Is iomaí tréith a theastaíonn chun téacs maith drámatúil a cheapadh ach thar aon cheann eile tá cumas an scríbhneora carachtrú éifeachtach a léiriú trí mheán na cainte. Ba mháistir é an Cadhnach sa réimse seo mar bhain sé an-leas go deo as réimeanna teanga chun a charachtair a phéinteáil agus a chur in iúl. Mar a mhínigh sé féin sa léacht úd,

is féidir dath a chur ar an gcaint, le gur léir cén aicme é an cainteoir, cuma arb as an nGaeltacht nó nach ea dó.

(Ó Cadhain 1969:22)

Ag tagairt dó ansin don tseandíospóireacht faoi chaint na ndaoine, dúirt sé:

ní hí caint na ndaoine atá ag aon scríbhneoir Gaeilge, bíodh sé ina chainteoir dúchais nó eile. Is éabhlóidiú mar a adéarfá a níos an scríbhneoir ar an amhábhar arb é caint na ndaoine é, nó caint na ndaoine i dteannta a chuid cainte féin

(Ó Cadhain 1969:21)

Lean sé ar aghaidh:

Uair ar bith a scaraim féin le caint mo chanúinte féin is caint a chuala mé duine eicínt a rá a scríobhaim, nó caint a thuigfeadh fear Gaeltacht a mbeadh aon teanntás aige ar na smaointe a bhí mé ag iarra a fhoilsiú léi. I gCré na Cille an chaint atá i mbéal an mháistir scoile agus a bhean agus daoine eile uaireantaí ní ghnáthchaint Ghaeltacht í, ach caint ealaíonach, caint uaislithe nó bréag-uaislithe.

Cré na Cille

(Ó Cadhain 1969:21)

Maidir leis ‘An Eochair’ agus scéal eile as An tSraith ar Lár, ‘Cé Acu’, dúirt sé:

Is dea-Ghaeilge atá curtha agam i mbéal na bpearsanaí sna scéalta sin, ainneoin nach gcloisfeá aon duine sa Ghaeltacht ag caint díreach ar an gcóir sin.

(Ó Cadhain 1969:21)

Is é sin, gur i nGaeilge Chonamara atá ‘An Eochair’ scríofa ach gur cuireadh caint éabhlóidithe na bréaguaisleachta i mbéal cuid de na carachtair de réir a stádais nó a róil sa saol.

Dúradh leis an gCadhnach go raibh sé de cheart aige Gaeilge bhriste Bhaile Átha Cliath a chur i mbéal J, príomhcharachtar an scéil, státseirbhíseach ar an ngrád ab ísle sa Státseirbhís.

Labhair sé ansin ar céard is Gaeilge bhriste ann:

Is féidir a rá gur Gaeilge bhriste í an Ghaeilge fhoghlamtha ar fad, cé gur briste cuid dhi ná a chéile. Agus ansin tá cineálachaí Gaeilge bhriste ann arb iad clann suirí na dtrí chanúintí faoi seach iad.

(Ó Cadhain 1969:21)

Ach maidir le cineál Gaeilge J, dúirt an t‑údar nach bhfuil aon bhaint aige sin lena scéal ach gurbh é scéal an innill a bhí á chloí a bhí tábhachtach. Lean sé ar aghaidh:

An cineál friotail atá mé ag iarra a shaotharú b’fhéidir go bhfuil sé buille útamálach… Na scéalta nua atá mé ag scríobh anois… ní faoi mo cheantar dúchais ná faoi Ghaillimh chor ar bith iad… Is faide an t‑achar i mBaile Átha Cliath anois mé ná bhí mé i mo cheantar dúchais riamh.

(Ó Cadhain 1969:22)

Réimeanna teanga in ‘An Eochair’

De bharr gur scéal cathrach é, suite in oifig státseirbhíse, agus de bharr a oiread sin carachtar, idir pholaiteoirí agus eile, a bheith ag plódú isteach, tá neart scóipe ann do réimeanna cainte éagsúla. Na carachtair sin nach ndeir ach cúpla líne, go fiú, bíonn a n-aicme agus a bpearsantacht thar a bheith follas.

Tógaimis mar shampla an píosa beag cainte seo ag an mbean ghlantacháin, an t‑aon chaint a luaitear léi sa scéal:

Ó, shíl mé gur thaibhse nó droch-rud, sábhála Dia sinn5, a bhí ann. Is deacair do dhuine fios a bheith aige céard a chónódh sa gcarn aoiligh páipéir sin, fuagraíomuid dea-chomharsanacht orthu! De thimpiste! A J. bhoicht! Beo beathach agus thú faoi ghlas… Crois Críost orainn ar feadh na hoíche! Gan greim, gan blogam gan leaba gan landa… An raibh faitíos ort? — Nach mí-ásach go n‑éireodh rud cho haibéiseach sin duitse, a Mhr. J., duine cho lách, cho ceansa leat…

(Ó Cadhain 1967:234)

Tugann na seamsóga beaga cráifeacha sin uaithi le fios gur bean shimplí neirbhíseach í, agus bean a bhfuil rian an bhéaloidis ar a cuid cainte. Bean lách chineálta í. Bean í nach bhfuil aon stádas measúil aici sa saol agus a chaitheann cur suas le go leor dá réir. Nuair a deir sí gur duine lách ceansa é J, tá sé le tuiscint gur eisceacht é i measc na bhfear eile sa bhfoirgneamh. Mar a thiteann amach, is í an t‑aon duine sa scéal a léiríonn aon chomhbhá cheart le J.

Is beag bean ar fad a luaitear sa scéal seo, agus ba in aon turas é sin, tá mé dearfa, le léiriú cé chomh fireann is a bhí inneall na státseirbhíse. Tá an scéal seo suite i lár na seascaidí, tráth nár dhócha mórán dul chun cinn a bheith i ndán do bhean i seirbhís an Stáit. An uair sin, thagadh cailíní isteach ag na gráid ísle agus bhí orthu scor ar phósadh dóibh, rud a d’fhág nach raibh de mhná sa státseirbhís ach cailíní óga agus mná níos sine nár phós. Dá chomhartha sin, na tagairtí sa scéal do mhná, cés moite den bhean ghlantacháin agus de Mrs. J, baineann siad leis na cailíní óga seo agus cuirtear i láthair iad mar scinnidí is stiúsaithe. Ní mór a rá, áfach, gur trí shúile J atáimid ag breathnú orthu, agus gur thug an t‑údar ar J dearcadh an-duairc an-fhaiteach a bheith aige i leith na mban. Is ar an ábhar sin go bhfuil na línte sin ag an mbean ghlantacháin chomh tábhachtach. Scéal eile ar fad é Mrs. J, áfach.

Má tá an bhean ghlantacháin séimh umhal cráifeach agus ar easpa stádais, ní hamhlaidh do Mrs. J ach a ghlanmhalairt. Tá sí ar easpa séimhe agus umhlaíochta agus cibé cén stádas a shamhlaíonn sí léi féin is fórsa doshrianta í. Bean dhalba dhásachtach í ina gníomhartha agus ina réim teanga. Ní chuireann aon ní nó aon duine nó aon institiúid fuacht ná faitíos uirthi. Ná níl meas mada aici ar J ná ar obair J ná ar na rudaí ar mór leis iad:

Níorbh fhéidir a chur i gcéill dhá Shean-Cheann go raibh tada le déanamh ag duine nach raibh ach ag láimhseáil páipéir. Dhá mba ag láimhseáil ghuail é, nó Hoovers, nó ‘Marbhfháisc go deo oraibh, croisim arís sibh’ de pháistí.

(Ó Cadhain 1967:206–7)

Deireadh a Shean-Cheann nár bheag dhi scoilteacha na corróige agus gan an aodh thochais sin a bhí tóigthe ag J. as seanpháipéir bhréana a bheith mar ghaimbín anuas ina mullach.

(Ó Cadhain 1967:211)

Maidir leis na scoilteacha sin féin, níl náire ar bith ar Mrs.J a fhógairt céard ba chúis leo, dar léi:

Deireadh a Shean-Cheann leis nár chuimhnigh sé, nó nach raibh sé d’acmhainn ann, a bhríste a bhaint dhe oíche a bpósta agus gur maistín mór dá chnaipí tuatach a chua báite in a corróg an chiontsiocair a bhí ag a cuid scoilteachaí.

(Ó Cadhain 1967:223)

Is fíochmhar mar a ghníomhaíonn sí agus is tíriúil créúil mar a labhraíonn sí:

An bord ru! Tuairteáil an bord in a aghaidh ón taobh sin agus tuairteálfa mise bord eile in a aghaidh ón taobh seo. Ropfa mé le mo thóin é. Muic as a srón, bean as a tóin!

(Ó Cadhain 1967:238)

Agus an tOifigeach Cléireachais a bhfuil an oiread sin ómóis ag J dó, seo an oidhe a thugann Mrs. J air i gcaint bhreá chraicneach:

Ara céard tá tusa a rá, a bhoilg leanna bulláin? — Fág mo bhealach, a phabhsae smaoise… Nach cuma liomsa, a ronnach de smaois, céard a dhéanfas Bord na nOibreacha Poiblí? … Ara ag mac mór an diabhail go raibh do ghúgán de sheanshrón reatha, thú féin agus do chuid póilíos…

(Ó Cadhain 1967:238)

Agus seo an oidhe ainrialta a thugann sí ar na Gardaí a thagann ar an bhfód lena tabhairt ar shiúl:

A phaca diabhal, mo chorróg! A phaca bastard, ní féidir ach le Dia mé a scara ó m’fhear, ó m’fhear dlisteanach — A phaca bastard, a lospairt bhréan. Up the I.R.A

(Ó Cadhain 1967:239)

Agus ní taise dá cuid fíochmhaireachta agus í ar líne ghutháin:

Shíl J. go raibh bean idir chorp, chleite, sciathán agus chorróg ag teacht chuige amach as an nglacadán: ‘Ní leathdhuine féin thú. Is neamhdhuine tú. Ní hé an chéad uair ráite agam é. Ag géilliúint do na bastaird smaois-ghalánta. Caith a bhfuil d’almóirí luchtaithe istigh ansin in aghaidh an dorais agus déanfa siad smúdar dhe. Ní bheidh tú i n‑ann é a dhéanamh gan mórán achair. Tiúrfa mise an scéala do na páipéir, don Easpag. Scoilteachaí mo chuid cnámh, mallacht chráite mo chorróige ar an mbitseach de bhean ghutháin sin …

(Ó Cadhain 1967:242)

Is léir ar a caint agus ar a gníomhartha go bhfuil Mrs. J istigh léi féin, gur léi féin í féin go huile agus go hiomlán, ní hionann agus aon charachtar eile sa scéal. Ach más í an bhanríon í ar a teallach féin agus ina saol féin go dtí seo, níl d’acmhainn aici J bocht a tharrtháil as a ghéibheann.

Baineann tromlach na gcarachtar eile in ‘An Eochair’ le heagraíocht nó le hollchóras géarsmachta, is cuma cén aicme lena mbaineann siad, idir státseirbhísigh, pholaiteoirí, Ghardaí, shagairt agus dhochtúirí. Tá a rian sin ar a gcuid cainte chomh maith. I gcás J féin, is beag ar fad a deir sé, bíodh is nach bhfuil srian lena shruth coinsiasa — rud nach féidir le haon chóras seachtrach a smachtú — ach, os a choinne sin, atá thar cuimse ar fad de bharr thaithí J ar an ansmacht ina shaol laethúil.

Ó thaobh na státseirbhíseach eile de, is iad S (a Shinsear) agus an tOifigeach Cléireachais is mó a imríonn tionchar ar J. Léirítear S mar dhuine mórchúiseach a spalpann deilíní is seamsáin ó cheann ceann an lae. Tá sé oiread na fríde níos sinsearaí ná J agus tá taithí fhada aige sa státseirbhís, rud a thugann le fios gur dóigh nach aon ollamh é. Ach tá taithí aige a fhágann ar a chumas barraíocht ar J nach bhfuil i bhfad sa phost, agus léirítear an taithí seo trína líofacht maidir le téarmaí agus ordlathas na státseirbhíse:

d’uireasa lipéad, ní comhad, d’uireasa comhad ní stáitsheirbhíseach, d’uireasa stáitsheirbhíseach ní grádannaí ordúil, d’uireasa grádannaí ordúil ní rannóg, d’uireasa rannóg ní roinn, d’uireasa roinn ní Stáitsheirbhís, d’uireasa Stáitsheirbhís ní rúnaí, d’uireasa rúnaí ní Aire, d’uireasa Aire ní Rialtas, d’uireasa rialtas ní státa. Is é an lipéad an tairne a ngabhfadh an ríocht le fán dhá uireasa! Féach i ndiaidh na lipéad agus féachfa an Státa in a dhiaidh féin.

(Ó Cadhain 1967:207)

Cuireann an Cadhnach an státseirbhís i láthair mar athleagan den Eaglais, téama a léiríonn sé sna deilíní seo ag S, an Páipéar-Choinneálaí Sinsearach:

Facthas dá intinn go geamchaoch go mba é an chuid den teagasc Críostaí é a bhuailfeadh an séala spriodáilte ar a anam nach scarfadh leis go brach: Cé a chruthaigh an Stáitsheirbhís? Dia. Céard a chruthaíos an Stáitsheirbhís? Stáitsheirbhísigh. Céard é thusa? Stáitsheirbhíseach. Cén fáth ar cruthaíodh thusa? Le bheith sa seomra seo. Cén fáth a bhfuil an seomra seo ann? Le haghaidh páipéir. Cén fáth a bhfuil páipéar, meabhráin, ann? Le haghaidh na Stáitsheirbhíse. Cén fáth a bhfuil an Stáitsheirbhís ann? Le haghaidh an Státa. Cén fáth a bhfuil an Státa ann? Le haghaidh na Stáitsheirbhíse…

(Ó Cadhain 1967:216)

‘Tabhair rí-aire dhuit féin,’ a dúirt sé leis lá. ‘Chí Dia cén bhail atá ar an gcomhad sin anois agus é ar a sheans go gcuirfe an t‑oifigeach riaracháin fios air pointe ar bith, inniu féin, anois féin, b’fhéidir’

(Ó Cadhain 1967:209)

Ach ba i mbéal státseirbhísigh eile, an tOifigeach Cléireachais, a chuir an Cadhnach na deismireachtaí ba rabairní friotail ó thaobh béarlagair de. Tá an carachtar seo níos sinsearaí ná S agus J, agus cheap an t‑údar réim teanga áibhéalta dó, ach is de réir a chéile a thagann sí sin chun solais. Tosaíonn sé ag cur thairis i ndea-Ghaeilge líofa shaibhir:

…Ach mura raibh [tú ólta] cén chaoi a ndearna tú ciseach mar sin ort féin? Eochair a bhrise i nglas! Is minic dhá rá mé: Níor mhór do dhuine a bheith taithíthe ar an obair seo ón a óige. Múille agatsa í mar bhí an iomarca aoise agat ag teacht isteach. “Nuair a chríonas an tslat,” ní chuirfe sí broid i múille. An marcach óg i gcónaí le claidheachaí a shárú… An gcluin tú leat mé, a J? Macasamhail na heochrach sin ní hí m’eochair féin í…

(Ó Cadhain 1967:236)

De réir mar a thagann brú ar an Oifigeach Cléireachais de bharr ionradh Mrs. J, is ea is mó mustair ina chuid cainte:

Fleá cheoil! Tá sí curtha amach anois, an bhean seo atá ag toimhdean, ceart contráilte, gurbh aon fheoil dhleathach leat í… bhuel, dlisteanach mar sin. Ach tá soláthar … déanta agam i gcoinne a cuid foréigin agus báirsíocht feasta. Níl neart agam ar mo chuid focla ar an nóiméad priaclach seo i stair onórach na hoifige seo, glacaim pardún agat. Ní hionann sin is más aon fheoil dhleathach amháin sibh go samhalaím go bhfuil na tréartha céanna comhchoitianta ar fud an aonaid fheola seo uile go léir.

(Ó Cadhain 1967:239)

Rianaíonn sé céimeanna na státseirbhíse chun déileáil le héigeandáil trí roinnt eochairfhocal státseirbhísiúil a fhí isteach go cruinn tráthúíl:

Thú a shaoradh as sin? Ní féidir liom aon tsocrú a dhéanamh láthaireach chuige sin. Tá sé idir lámha ag Bord na hOibreacha Poiblí faoi seo agus is céim mhór chun cinn é sin. Féadaim a rá gurb é an chéim chun cinn é. Chua sé uaimse go hiomchuí go dtí an t‑oifigeach foirne, uaidhsean go dtí oifigeach riaracháin, go dtí leasphríomh, go dtí príomhoifigeach, agus rud neamhghnách — fasach feasta — go dtí leasrúnaí. Mararb shin dul ar aghaidh! Chuir an leasrúnaí an cúram cuí ar Bhord na nOibreacha Poiblí ó tharla gan aon eochair ná aon deis fhreagrach … Tá an scéal as mo lámhasa, as lámha na rannóige seo, as lámha na roinne seo, féadaim a rá. Ní féidir scéal a chur as lámha roinne gan é a chur idir lámha duine nó comhlacht eicínt eile.

(Ó Cadhain 1967:239–40)

Agus nuair a bhrúnn J tuilleadh é lena cheisteanna scaoileann sé uaidh a thuile shí cainte, stealladh focal a macasamhail nach ndúradh riamh ach a léiríonn inniúlacht an Chadhnaigh ar an réim fhoirmeálta teanga sin, an teanga dhlíthiúil:

De bharr an chinne chuí atáthar tar éis a dhéanamh agus chun críocha an cháis seo is de chúram Bhord na nOibreacha Poiblí go sealadach an seomra sin, is é sin go tóranta chun críche an dorais sin a oscailt, agus is féidir féachaint air mar sheomra ar cuid den fhoirgneamh seo de réir léargais é, ach chun críocha Stáitsheirbhíse de thuras na huaire ar cuid de Bhord na nOibreacha Poiblí é, gan dochar do dhlínse na Roinne i dtaobh cead isteach ón taobh amuigh go dtí é agus cearta dlínse eile, cearta atá arna bhforchoimeád ag an roinn seo agus atá do-aistrithe gan aisghairm a dhéanamh ar a lán achtannaí agus ordaithe. Ní bheidh dliteanas ar bith i dtaobh cíos ná rátaí ar Bhord na nOibreacha Poiblí de bharr a seilbhe sealadaí agus chun na críche áirid réamhráite ar an seomra, ná ní bheidh dliteanas ar bith i dtaobh cíos ná rátaí ortsa. Níl aon fhasach ann chuige…

(Ó Cadhain 1967:240)

Nuair a thagann na polaiteoirí ar an bhfód, cloisimid cineál eile béarlagair, deilíní polaitiúla:

Mise Pádraig a Breille, do Theachta Dála. Nach n‑aithníonn tú mé, fear Fhine Fáil. Beidh tú amuigh as an bprochóg ghránna seo faoi cheann uair an chloig, cuid is lú na sin… Is feallnáireach an rud é seo. Ach is maith an fáth: Aondearmad a Dheaide, ach ní raibh neart aige air de réir chúrsaí na haimsire sin, gur fágadh brotainn Fhianna Gael istigh in Oifig na nOibreacha Poiblí an tráth a ndeacha muide in ár Rialtas. Sin daingean leo agus ó tá fhios acu gur ar thaobh Fhine Fáil atá tú —

(Ó Cadhain 1967:247–8)

Mise… do Theachta Dála, Tomás ’ac Broma, Fianna Gael, deile?… Sea, tuilleadh de mhírath Fhine FáilNuair ba muide an Rialtas chinnfeadh ar dhuine, th’éis a sheacht ndícheall, é féin a ghlasáil istigh mar seo. Arb iontas ar bith é! Féach Pádraig a Breille… Fóill anois. Poibleo mise é seo. Poibleo mise é seo. Gheobha tú cúitiú. Cuirfe mé faoi deara an Dáil agus an Seanad a ghairm in imeacht cheithre huaire. Suí éigeandála… Ach, ní polaitíocht é seo. Ní bhaineann sé leatsa, ach sa mhéid gurb é do leas-sa leas na tíre. Fág fúmsa

(Ó Cadhain 1967:251–2)

Caint fholamh neamhdhaite a cuireadh i mbéal na bpríomhpháirtithe, ach de réir mar a thagann baill na bpáirtithe imeallacha ar an bhfód is ea is daite an teanga:

An deoir dheire de do chuid allais a shile ar a son! Agus iad ag fás suas in aoileach ár gcuid allais. Tithe móra, carranna móra, mná móra, postaí móra, boilg mhóra acu ar allas na seang. Sin é é. Ní airíonn an sách an seang. Thuas sa gCaisleán ag ithe agus ag ól ar allas na mbocht atá siad féin agus a gcuid ban mórbholgach mórthónach, mórshliastach mórchíochach mórghabhalach ar ala na huaire seo. An dtarlódh sé in aon tír faoin mbogha bán ach sa tír mhíchinniúnach seo?

(Ó Cadhain 1967:256)

Cloisimid réim teanga sho-aitheanta ag an sagart, ar ndóigh:

Bhí a fhios aige go raibh an neart spriodáilte i J. le cor i bhfad ní ba chruaí ná é seo a shárú

(Ó Cadhain 1967:244)

Agus an sampla deiridh a thabharfaidh mé de na réimeanna teanga in ‘An Eochair’, is i mbéal dochtúra atá sé:

gur thrombóis chorónach ba chiontsiocair, ar luathaigh ocras agus tart go háirid léi, i dteannta fuadach croí as imní agus scáfaireacht

(Ó Cadhain 1967:259–60)

Scéalta cathrach eile

De bharr shaibhreas na réimeanna teanga in ‘An Eochair’, agus a fheiliúnaí mar ábhar dráma é dá réir, chuaigh mé trí scéalta eile cathrach an Chadhnaigh féachaint an mbeadh cuid acu sochóirithe don stáitse nó do mheán drámata eile. Ní hé sin le rá, ar ndóigh, gur ar na scéalta cathrach amháin ba chóir díriú. Níl ann ach gur dócha níos mó scóipe a bheith iontu le haghaidh éagsúlacht réimeanna.

Cois Caoláire

Dhá cheann atá in Cois Caoláire, ‘An Pionta’ agus ‘An Seanfhear’, agus tá cosúlachtaí eatarthu mar scéalta mar gur comhrá nó dialóg idir beirt den aicme chéanna atá iontu, beirt fhear a chastar ar a chéile i dteach ósta in ’An Pionta’ agus beirt fhear a chastar ar a chéile i gclinic dochtúra in ‘An Seanfhear’. Beirt ghiolla gruama iad sa dá chás. An bheirt sa teach ósta, tá spéis acu sna capaill, san aimsir agus, shílfeá, i gcúrsaí sláinte nó drochshláinte. Mar an gcéanna an réim teanga acu beirt — aithníonn siad a chéile gan mórán achair:

M’anam gur furasta dhuit comrádaí a fháil, ní ag ceasacht ar Dhia é, arsa mise, dhá fhreagairt go spleodrach den chéad uair. Ar ardú mo phionta dom shantaíos a shíneadh uaim amach agus sláinte an duinín éidreoraigh seo a ghoiriúint. Coimiúineachas forleathan na ngeall mí-amhantrach agus an “fhliú bhradaigh” a shnadhm i gcomrádaíocht thobann muid.

(Ó Cadhain 1953:14)

Bunaítear teannas an scéil ar an gcluiche beag suarach a fhéachann fear tuaithe le himirt ar a leathbhádóir cathrach, ach tá siad ar comhchéim. Fiú nuair a fhíonn an bobaire an nath Fraincise il sent le bois isteach sa chomhrá le teann barraíochta, léirítear a chomh-aineolas agus é ag fógairt gur Gréigis atá ann, agus comh-aineolas an óstóra — Corcaíoch, mar dhea — a cheapann gur Gaeilge atá ann.

Nuair a chastar Garda isteach sa scéal, is i gcomhréim cainte a thosaíonn sé leis an mbobaire tuaithe:

Creid mé dhuit ann, arsa an póilí, ag féachaint ormsa de shúil chomhthuisceanach tuaithe, nach bhfuil in ól na cathrach seo ach múnlach ar ghualainn…

(Ó Cadhain 1953:21)

cé go leanann sé air i réim a ghairme:

Greadadh sé go beo, arsa seisean, de ghlór neamodhach. Ar an gcéad aitheasc dhe, is cion tromchúiseach dó a bheith ag urlacan muiní réama in áit phoiblí, ag cur a bhoilgleanna amach ar shlí a thaithíos an pobal; ag spré bitheoga, ag craobhscaoileadh galair…

(Ó Cadhain 1953:21–22)

Maidir leis an mbeirt a chastar ar a chéile in ‘An Seanfhear’, is gealt a d’éalaigh as ospidéal meabhairghalair an laoch ach aithníonn an fear eile mar leathbhádóir é. Tá an bheirt ar comhchéim ar bhealach osréalach áirithe agus ní taise dá réimeanna teanga.

Shílfeá gurbh iad mo chuid smaointe a bhraith sé:

Níl aon choir dhár dearnadh ar talamh nach bhfuil mé ciontach inti…dúnmharú, fionaíl, tréas, slad, cneamhaireacht, éitheach, ceilg…

Is diabhlaí nár crochadh thú sa gcaibidil deiridh, arsa mise. Go dtí go léinnse an chríoch ní bheinn i ndon tosaí ar eachtra an bhithiúnaigh…!

(Ó Cadhain 1953:69)

Bíodh is nach éagsúlacht réimeanna ach a ghlanmhalairt a fhaightear sa dá scéal seo, sílim gur ábhar gearrdhrámaí iad de bharr neart dialóige a bheith iontu araon agus, ar ndóigh, de bharr gur scéalta fiúntacha iad ar chineál caidrimh idir stráinséirí fir. Airím go mb’ fhusa iad a léiriú ar an scáileán ná ar an stáitse, áfach, de bharr go mbraitheann cuid dá ndéantús ar randamachas na hilchineálachta cathrach, gné ar dheacair a chur i láthair ar urlár príobháideach teanntásach an stáitse nó ar mheán príobháideach pearsanta an raidió.

An tSraith ar Lár

Ceithre scéal cathrach atá in An tSraith ar Lár, ‘An Sean agus an Nua’, ‘Círéib’, ‘Cé Acu?…’ agus ‘An Eochair’.

‘An Sean agus an Nua’

Níl a fhios agam ar chóir dom scéal cathrach a thabhairt ar ‘An Sean agus an Nua’ ach scéilín faoi chathair, nó níl pearsana ar bith ná dialóg ar bith sa dá leathanach giortach den scéal seo. Mar sin féin, feictear dom go bhfuil tábhacht ag baint leis mar scéal, ós é an chéad cheann sa leabhar seo é, áit a gcuirtear i láthair téama an leabhair — is é sin, an choimhlint idir na seanrudaí atá á gcailliúint agus na rudaí nua atá tagtha ina n‑áit. I measc na sean atá ar lár nó á gcailliúint tá daoine, grá, féidearthachtaí, an teanga, nósanna, luachanna, modhanna maireachtála. Agus cuimsítear an choimhlint seo go gonta cóngarach san íomhá de chathair ársa nua-aoiseach gona teannas inmheánach dá réir á díothú ar iompú boise agus, is cosúil, d’aon oghaim.

Tar éis don údar pictiúr den chathair mar dhúil bheo, mar chrannduine, a phéinteáil, cuireann sé dúil eile inár láthair le sraith briathra, dúil arrachtach bhagrach:

Bhí an dúil eile i bhfraigh an aeir. An-ard. Ag guairdeall. Ag sméarthacht. Ag sireoireacht, ag ardú, ag ísliú agus ag ardú arís de sciotáin, ag athrú treo ar íne reatha, ag imghabháil, ag seachaint, ag forcamás. Oirille an mheandair, chlog na cinniúinte …

(Ó Cadhain 1967:10)

Ní réim teanga í seo, ar ndóigh, ach sampla d’inniúlacht agus d’aclaíocht teanga an Chadhnaigh — seift scríbhneoireachta le teannas a thógáil is a mhéadú go tobann. Baineadh leas éifeachtach as íomháineachas an scéil seo sa chlár teilifíse, Rí an Fhocail, a craoladh an fómhar seo caite.

‘Círéib’

Níl a fhios agam, ach an oiread, ar chóir scéal cathrach a thabhairt ar ‘Círéib’. Ní scéal tuaithe é, ar chaoi ar bith. Scéal é atá suite in aimsir Íosa Críost sa Phalaistín, faoi thionól de dhaoine ilchineálacha a chruinnigh le chéile le casaoid is fuasaoid a dhéanamh faoin gcaoi, dar leo, a raibh an crústa á bhaint as a mbéal de bharr theagasc Íosa. Is díol spéise an scéal seo ar bhealaí éagsúla ach, go háirithe, ó thaobh réimeanna teanga de. Ar láthair an chruinnithe seo tá báicéirí, iascairí, ceannaithe éisc, striapacha, grúdairí, snaidhmeadóirí cnáimhe, luibhlianna, déantóirí maidí croise, poitigéirí, dlíodóirí, óstóirí, ionadaithe ceardchumainn, agus mná lóistín. Tá neart dialóige sa scéal agus, mar a bheifeá ag súil, tá a réim cainte féin ag chuile dhuine a labhraíonn de réir a aicme sa saol. Thairis sin, tá tagairtí bíobalta ann agus tagairtí do chóras riaracháin na Palaistíne ag an am.

Go luath sa scéal tagraíonn an reacaire féin do na réimeanna teanga ar bhealach íoróineach:

Agus fear beag fallaing-dhorcha a raibh dhá shúil ina cheann cho foistineach, aclaí, suáilceach — ócáid-fhreastalach, iomchuí deile — le dhá scriú nua cónra, in a shuí sa gcrannóg.

(Ó Cadhain 1967:12)

Agus nuair a osclaíonn an carachtar seo a bhéal is mar seo a labhraíonn sé:

A dhaoine chóir cheartchreidmheach! Tá údar callóide anseo. Tá údar clamhsáin ag cách. — Caithfe muid éisteacht a thabhairt dhá chéile agus ansin cinne ar bheart iomchuí… Teagaim leat, a dhuine chóir. Is cóir a chionta a aifear air. Déanfar é, ach is go cuí a dhéanfar. Cine diaga muid ar mó againn an chóir agus an ceart ná ag ciníochaí eile uilig an domhain. Ní mór dúinn meabhrú dúinn féin i gcónaí an reacht atá againn—

(Ó Cadhain 1967:12)

Anois ní hiomchuí caint den tsórt sin ó fhear dár gcine agus dár reacht… Anois, ní hiomchuí cneamhaire, ní áirím cneamhaire crónta, a thabhairt ar chomhchiníoch, agus tá an reacht agus an dlí fite fuaite le chéile. Ar mhodh mar sin is ionann cneamhaire a thabhairt ar dhlíodóir agus ar an reacht. Ní hiomchuí

(Ó Cadhain 1967:14–15)

Nuair a labhraíonn na ceardaithe éagsúla, áfach, is i réim níos nádúrtha agus i gcaint chréúil chraicneach a labhraíonn siad:

Sílimse go raibh mé ag cur comaoin bheag ar an tsráidbhaile sin agam féin le mo dhéantúsán maidí croise. Tosú go fánach, le duine eile agus mé féin.

(Ó Cadhain 1967:13)

Ba éard a bhí i mo bhailese cuailín cnámh briste. Bruínte. Titim de thithe. Ciceannaí ó mhúillí agus camaill. Tuairteáil i mbáid. Tá a fhios agamsa é. Snamadóir cnámh mé. Bhíodh ó chéad go dtí céad go leith coisliméara sa tseachtain agam agus go háirid nuair a bhíodh rúsca faoi mhná ar bun.

(Ó Cadhain 1967:13)

Níl galra faoi spéir Dé nach bhfuil anseo agus nach raibh mise a leigheas. Bhí cheithre bhadhbh fhichead eile ar líon mo thí. Anois tá iothlainn luibheannaí ar sás leigheasta aon ghalra iad i mbéal mo dhorais, mo chuid potaí agus crúscáin in a gcarn aoiligh meirge ar chúl an tí agus mo chuid arthaíochaí ag imeacht ina ngail shoip as mo chuimhne. Níl aon éiliú orthu: artha an sceith ailt, artha an bhriota, na féithe móire, an Caisleán Pléimeannach, artha an ádh éisce, más í artha choisce na fola féin í ar leigheas mé na táinte léi—

(Ó Cadhain 1967:13)

Agus nuair a thosaíonn na mná ar a bhfuasaoid, ní chuireann a n‑urlabhraí fiacail ann:

Ní éitheach muis ná cuid d’éitheach. Muide a fuair le léamh é, mo chreach mhainne, muide Cuallacht na mBan. Ba iad na hiascairí ar a gcuid drabhláis na coisliméirí ab fhearr. Th’éis a mbíonn de sháile agus de ghoirteanna sna píobáin acu i gcónaí tá siad curtha suas den drabhlás ó casadh an crann smala sin lena chuid sacannaí luaithreamháin agus a lán clab de nathaíocht mhilis timpeall. Ní féidir aon tslí bheatha a dhéanamh ach san áit a mbíonn drabhlás.

(Ó Cadhain 1967:16)

Is beag leid ann go luath sa scéal nach in Éirinn atá an scéal seo lonnaithe, sa chaoi go mbíonn a dhá dtrian inste nuair a leagann an t‑údar isteach na tagairtí bíobalta go rábach, rud a thugann leid den suíomh dúinn:

Tá neart éisc agus aráin úir le fáil in aisce ach iad a thógáil den talamh. Nach bhfuil an manna againn, an manna agus anlann?

(Ó Cadhain 1967:20)

Lán a ladhaire de sheicil dom an lá faoi dheire…

(Ó Cadhain 1967:20)

Gaoth fhionnuar an tráthnóna thar loch agus í luchtaithe le cumhracht rósannaí Sharan. Balsam.

(Ó Cadhain 1967:21)

agus nuair a thagraítear do Mháire Mhaigdealéana, seo mar a dhéantar é:

Seanbháire iad na mná ag an soidéalach. Nach mbíonn sé ag plé leis an gceann is gáifí ghrísghruannaí san Ard-Chathair, Máire siúd.

(Ó Cadhain 1967:22)

Níor tagraíodh do dhamhna na círéibe ach mar ‘an soidéalach’ go dtí trí cheathrú bealaigh isteach sa scéal, nuair a nochtar an rún:

Muise, meastú an mac, mac mídhlisteanach, le Caesar é?

Sáinníodh agus cúinneáladh agus is beag nár hiontaíodh an taobh bunoscionn dhe amach ach baineadh amhdachtáil as gurb é Mac Dé é, mac Jehovah Mhóir.

(Ó Cadhain 1967:22)

Ach tá an tionól chomh círéibiúil mí-ómósach leis an gcomhchruinniú i gCré na Cille:

Ag Béalsabúb go raibh sé mar Chaesar! Níl dliteanas ar bith as seo ag dul dó. Nár dhúirt mé libh gur mac mí—

Is iomchuí dom a rá nach bhfuil reacht Mhaoise balbh faoi cheart an lucht oibre.

(Ó Cadhain 1967:23)

Duine díchoisricthe í seo, a mheirdreach, a chomhchealgaire.

A chomhchealgaire in aghaidh reacht Mhaoise.

A chomhchealgaire sa gcomhchumannachas.

San ainrialachas.

Sa nihileachas.

Is é an Frith-Mhessiah é.

Creachadóir tíre é. Bhasc an diabhalánach mo thréad muc.

Fáisc—

Anois!—

(Ó Cadhain 1967:24)

Is éachtach mar a chruthaigh an Cadhnach caint agus réimeanna na gcarachtar sa scéal seo mar, ní hamháin go bhfuil gnáthaicmí aitheanta á léiriú, ach tá siad á léiriú mar a bheidís ag labhairt i scéalta an Bhíobla, i nglan-Ghaeilge Chonamara, ar ndóigh. Sílimse, ar an ábhar sin, go bhfuil dráma breá le baint as ‘Círéib’. Cúis eile ar chóir díriú ar an scéal seo ná gur téama mór de chuid an Chadhnaigh claonadh grúpa nó pobail titim chun círéibe tráth éigeandála.

‘Cé Acu?…’

Scéal é seo faoi bhaile mór darb ainm H, áit a dtosaíonn tithe agus foirgnimh ag bualadh in aghaidh a chéile. Scéal é faoin olc is an mhaith, faoi nádúr an duine a bhfuil meon an tslua ann agus mianach na círéibe. Tá cosúlachtaí idir an scéal seo agus ‘Círéib’, go deimhin — cuid de na téamaí céanna iontu araon. Níl gné na réimeanna teanga le sonrú mórán ar ‘Cé Acu?…’, áfach. I nGaeilge shaibhir nádúrtha atá sé scríofa, an Ghaeilge chréúil chraicneach sin ar thagair an Cadhnach di arís agus arís eile. Cur síos atá sa chéad trian den scéal, cur síos ar cé mar a thosaigh tithe H ag bualadh in aghaidh a chéile agus cé mar a chuaigh sé sin i bhfeidhm ar chúrsaí an tsaoil sa bhaile mór. Tugtar leideanna go leor gur in Éirinn atá H cé gur dócha gur cuma ó thaobh ábhar an scéil de cén tír ina bhfuil sé. Mianach leithleasach fimíneachta an duine is bunábhar do ‘Cé Acu?…’, gné uilíoch, dár ndóigh.

Sílim go mba dheacair é a thiontú ina dhráma, áfach, bíodh is go bhfuil neart dialóige sa dá thrian deiridh de. Ba dhúshlán mór é, cuir i gcás, na tithe is na foirgnimh imbuailteacha sin a léiriú ar stáitse, mura mbainfí leas as acmhainn físe. Agus ansin féin, is dóigh go gcaithfí é a dhéanamh trí chartún beochana. Ar bhealach, meabhraíonn an scéal seo ‘Glantachán Earraigh’ dom, an scéal in Cois Caoláire ina labhraíonn an troscán tí amach, ball ar bhall. Chuala mé caint go rabhthas ag smaoineamh ar scannán beochana a dhéanamh den scéal sin agus, más ea, ba dheas mar chartún é. Tionscadal ní ba dhúshlánaí i bhfad ach nár mhiste cuimhneamh air, scannán beochana a dhéanamh de ‘Cé Acu?…’, ach go mba scannán do dhaoine fásta é.

An tSraith dhá Thógáil

Trí scéal cathrach atá in An tSraith dhá Thógáil, ‘Fuíoll Fuine’, ‘I mBus Cathrach’ agus ‘Fuascailt’.

‘I mBus Cathrach’

I nglór páiste, páiste béalráiteach neamhbhalbh, agus é ar thuras bus cathrach in éineacht lena mháthair a insítear ‘I mBus Cathrach’. Gan fuacht gan náire tagraíonn an páiste os ard do na paisinéirí eile ar an mbus agus do pé ar bith a thiteann isteach ina chloigeann a rá fúthu, agus freisin sceitheann sé roinnt rún faoin saol baile nár mhiste dá mháthair a d’fhanfadh ina rúin. Scéal fíorghreannmhar é, ach sa mhéid is gur aon charachtar amháin a labhraíonn ó thús deireadh ní thagann ceist na réimeanna teanga chun cinn. Mar sin féin, tá ábhar maith dráma ann. Samhlaím seó aonair leis, a leithéid is atá déanta ag Diarmaid de Faoite.

‘Fuíoll Fuine’

Agus é ag tagairt do Bhaile Átha Cliath ina léacht úd, dúirt an Cadhnach:

Ní fhéadfadh duine a rá gur comhthionól a bhí ann ó aimsir Joyce, tráth a raibh an baile mór i bhfad ní ba lú agus ní ba chomhdhlúite theanntásaí. Ba é a scríobh chéad úrscéalta agus úrscéalta deiridh Bhaile Átha Cliath de réir cosúlachta. Ní úrscéal coinbhliocht ná gnímh ceachtar acu sin. Is den chineál picaresque é Ulysses, cineál nach fada ar chor ar bith é ó Dhiarmaid agus Gráinne, agus tá an-chosúlacht ag Finnegan’s Wake, ina cuid easpa gnímh ar aon nós, le drámaí Shaw. Sílim go bhfuil cathair mhór griobháin mar Bhaile Átha Cliath an-chóiriúil don scéalaíocht picaresque.

Ulysses

(Ó Cadhain 1969:22)

Deir m’fhoclóir liom go gciallaíonn picaresque: of or relating to an episodic style of fiction dealing with the adventures of a rough and dishonest but appealing hero (Oxford 1998:1401).

Mar sin, is dóigh gur scéal picaresque é ‘Fuíoll Fuine’, scéal faoi státseirbhíseach atá i ndiaidh scéala a fháil go bhfuil a bhean básaithe sa bhaile agus atá ceaptha a bheith ar a bhealach abhaile ón oifig le cúram a dhéanamh de na socruithe. Más ea, ní caol díreach abhaile a théann sé ach tapaíonn sé chuile dheis le fad a chur leis an aistear, sa chaoi go gcastar isteach i siopaí, tithe ósta, siopa geallghlacadóra, séipéil, árasán mná, etc. é agus is iomaí duine agus eachtra a chastar dó thar thréimhse lá go leith agus gan an baile bainte amach aige go fóill. Fear é seo — N is ainm dó — atá buille beag níos oilte agus níos sinsearaí ná ár seanchara J in ‘An Eochair’, ach atá glasáilte mar an gcéanna isteach ina ghéibheann beag faiteach féin d’intinn. Tharla go bhfuil N ar a chois ag dul ó áit go háit ó thús deireadh an scéil, sílim go mba dheacair ‘Fuíoll Fuine’ a chur ar stáitse ach déarfainn go ndéanfadh sé scannán inspéise. Tá réimeanna teanga fite fuaite ann, ar ndóigh, agus cúlra státseirbhíse ag an laoch, bíodh is go gcastar scuaidrín ilchineálach daoine air le linn a odaisé.

‘Fuascailt’

Mír d’odaisé eile atá sa scéal seo, áit a gcastar an laoch, Tomás, ar eachtra cois canála sa chathair. Fear óg atá san uisce ag snámh, de réir dealraimh, ach téann sé i bhfostú ar chuma eicínt sa luifearnach agus tá sé i mbaol a bháite. Bailíonn slua thart, slua círéibiúil neamhfheidhmiúil eile de chuid an Chadhnaigh. Maidir le Tomás, áfach, tá snámh aige ach tá col aige le huisce agus iompaíonn sé a dhroim féachaint le hé féin a dhealú ón eachtra. Caitear an dá thrian eile den scéal ar chíoradh Thomáis ina intinn le réasúnaíocht a dhéanamh ar a easpa gnímh. Is sárscéal é seo áit a dtéann an t-údar go smior lena anailís ar mhianach an duine ach, sa mhéid is gur sa chéad trian de a tharlaíonn an ghníomhaíocht agus an dialóg ar fad, ba dheacair é a léiriú ina iomláine ar stáitse. Machnamh inmheánach Thomáis, is gníomh neamhghníomhaíochta ann féin é. Mar sin féin, ach an machnamh a choimriú go mór, bheadh ábhar ann do dhráma Beckettúil.

An tSraith Tógtha

Trí cinn de scéalta cathrach a fhaightear sa chnuasach deiridh seo leis an gCadhnach, ‘Ag Déanamh Marmair’, ‘Idir Dhá Chomhairle’ agus ‘Ag Déanamh Páipéir’.

‘Ag Déanamh Marmair’

Scéal eile é seo ar ionsaí íoróineach ar inneall córais é, ar dhídhaonnú an duine aonair. Istigh i mbarda ospidéil ar fhleasc a dhroma atá laoch an scéil seo agus samhlaítear dó gur mó ag na húdaráis a gcuid deasghnáthas féin ná daonnacht a gcúraimí, a n‑othar agus, dá réir sin, go bhfuil a dhaonnacht ag síothlú as dá ainneoin agus go bhfuil sé á thiontú ina dhealbh marmair. Scéal gearr é gan mórán dialóige, é domhain agus cineál teibí, ach seans go bhféadfaí dráma gearr Beckettúil a dhéanamh as.

‘Idir Dhá Chomhairle’

Státseirbhíseach eile, Mr. F, is ea an laoch sa scéal seo agus, arís, is carachtar é atá iata ina ghéibheann faitís roimh an saol. Ag tús an scéil faigheann sé cuireadh chuig cóisir imeachta cailín óna oifig atá ag dul ag pósadh, agus tugann F an chuid eile den scéal ag iarraidh a intinn a dhéanamh suas an rachaidh sé chuig an gcóisir nó nach rachaidh. Níl mórán dialóige ann ach sílim go n-oibreodh sé seo mar dhráma raidió.

‘Ag Déanamh Páipéir’

Státseirbhíseach eile, ar mhúnla J in ‘An Eochair’, N in ‘Fuíoll Fuine’, F in ‘Idir Dhá Chomhairle’, atá glasáilte sa ngéibheann céanna faitís atá chugainn an babhta seo. Ach tá bealach éalaithe aimsithe ag an laoch seo ón bhfaitíos — le teann dídhaonnú tá sé ag iompú de réir a chéile ina pháipéar. Tá macallai den scéal seo le léamh in ‘An Eochair’, áit a raibh J chomh muirneach sin ar pháipéar, áit ar shamhlaigh a bhean go ndéanfadh sé burla páipéir istigh ina oifig (Ó Cadhain 1967:238). Forbairt, más ea, ar ‘An Eochair’ é an scéal seo. Ní scéal mór gníomhaíochta ná dialóige é, dá réir sin. Ní dráma é ach fíor-ghearrscéal. Cuirtear an claochlú seo inár láthair mar théis fealsúnachta agus, dá réir sin, is i bhfriotal cineál teibí fealsúnach a labhraíonn an laoch:

Ach ní miste a rá, fiú má bhím réamhscéalach orm féin, nár chuimil an dian-áilleacht a friota fuar dhíomsa nó go ndearna mé páipéar. Focal a mheabhraíos dom arís go ndearna mé páipéar. Mar sé sin an fáth: ainneoin mé ag déanamh páipéir agus mé i mo pháipéar anois — an páipéar is mise atá dhá rá seo — ní cosúil gur chuir mé amach an seanduine ar fad mar a déarfadh an Naomh Pól nach ndearna é féin ach Críostaí, ná gur héadaíodh an dúil nua is mise i ngile gréine pháipéarúil amach agus amach. Is fada a chaith corrphreabán den tseancholainn, den bhuncholainn (ba mé leis) — fonn a bheadh orm urcholainn sa modh Gearmánach a rá anois — ainneoin an tsaoil.

(Ó Cadhain 1977:132)

Sárléiriú an píosa deiridh sin ar chumas an Chadhnaigh sa teanga — tá réim bainte amach aige anseo gan mórán stró, shílfeá, gan carraigeacha d’fhocail aduaine cé gur ábhar teibí fealsúnach atá á ionramháil aige.

Ar ndóigh, ba chóir scéalta Uí Chadhain a léamh mar a scríobhadh iad, de bharr a bhfeabhais mar scéalta agus de bharr shaibhreas na teanga atá iontu. Tá siad dúshlánach, áfach, agus glacann sé tamall dul i dtaithí ar a theanga agus a théamaí. Mar sin, chun go sroisfidh a shaothar pobal níos leithne sílim nár mhiste féachaint le drámatú a dhéanamh ar a thuilleadh de. Fágfaidh mé an focal deireanach ag an údar féin:

Ní dóigh go bhfanfaidh í ndrámaí ach léiriú ar an teilifís. Ná i scéalta ach an oiread… Ní bheidh de leabhair á léamh ach cinn faoi theicneolaíocht agus ceird. Ní sa scríbhneoir ach sa script-scríbhneoir agus san aisteoir a bhéas tábhacht.

(Ó Cadhain 1969:39)

Leabharliosta

  • Ó Cadhain, Máirtín, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, Baile Átha Cliath 1969.
  • Ó Cadhain, Máirtín, Cré na Cille, Baile Átha Cliath 1949.
  • Ó Cadhain, Máirtín, Cois Caoláire, Baile Átha Cliath 1953.
  • Ó Cadhain, Máirtín, An tSraith ar Lár, Baile Átha Cliath 1967.
  • Ó Cadhain, Máirtín, An tSraith dhá Thógáil, Baile Átha Cliath 1970.
  • Ó Cadhain, Máirtín, An tSraith Tógtha, Baile Átha Cliath 1977.
  • Oxford University Press, The New Oxford Dictionary of English, Nua-Eabhrac 1998.

Nótaí

  1. Aisteoirí an Spidéil, 2006.
  2. Aisteoirí an Spidéil, 2006.
  3. ‘Rí an Fhocail’ (clár faisnéise), 2006.
  4. Aisteoirí Bulfin, 2006.
  5. Liomsa an cló tróm tríd síos le samplaí de réimeanna teanga a aibhsiú.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí

An Cadhnach

Le Liam Mac Cóil.

Tugadh an léacht seo ag Scoil Gheimhridh Chumann Merriman i 2006, mar chuid den siompósiam den teideal céanna.

Ní cuimhin liomsa an áit a raibh mé nuair a fuair Johh F. Kennedy, bás; ní cuimhin liom an áit a raibh mé nuair a fuair Éamon de Valéra bás. Ach is cuimhin liom go maith an áit a raibh mé nuair a chuala mé go raibh Máirtín Ó Cadhain básaithe.

Tús rang maidine Breatnaise a bhí ann, sa chéad bhliain i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath; triúr nó ceathrar dínn i seomra beag i mbloc nua na n‑ealaíon i mBelfield, ag fanacht ar an Ollamh Proinsias Mac Cana; boird dhorcha, fuinneoga leathana le frámaí dorcha miotail, dallóga veinéiseacha, b’fhéidir. Ní cuimhin liom aon ghrian sa seomra. Tháinig an tOllamh isteach agus chuaigh chuig an deasc ag barr an ranga. Bhí cailín fionn dathúil, is cuimhin liom, ina seasamh gar don deasc. Labhair sí leis an Ollamh: Ar chuala tú faoi Mháirtín? ar sise.

Sílim gurb é úsáid an ainm dhílis a chuaigh i gcion orm; ar an nós Gaelach, gan sloinne: Máirtín. Agus sin le cion agus le trua. Bhí mise, mar Bhleá Cliathach ó theaghlach Béarla, lasmuigh de sin uile — lasmuigh den chomhrá, lasmuigh den saol Gaelach ar chuid é an comhrá de, lasmuigh den chomhluadar comhthuisceana sin a bhí cruinnithe timpeall ar an gCadhanach anois agus é ar shlí na fírinne.

Ina orlaí trí bhrón oibiachtúil an lae sin, tríd an duairceas Gaelach sin a leanann bás an duine mhóir, go háirithe duine a sheas an fód ar son na Gaeilge féin agus a bhí fós ag saothrú ar a son, bhí rud eile, brón beag leithleasach de mo chuid féin: go raibh mé ródhéanach; go raibh an seó thart; go raibh mise i mo philibín eitre i ndeireadh an fhómhair, casta isteach i dteach seo na Gaeilge, agus féach, an choinneal ba mhó a rinne solas don teach sin, múchta.

Airím go beo nach mise is ceart a bheith anseo ar chor ar bith ar maidin ag labhairt faoin gCadhanach. Is le fada a airím an easpa aithne sin ar an gCadhanach ina éalaing de shaghas éigin orm. Fabht é, nó éasc, i measc na bhfabhtanna iomadúla eile a airím ionam féin mar scríbhneoir.

Ach thug Cumann Merriman cuireadh dom agus táim fíorbhuíoch daoibh. Is pribhléid é labhairt ag an Scoil Gheimhridh; labhairt ag an Scoil Gheimhridh faoi Mháirtín Ó Cadhain is rómhór an onóir é. B’fhéidir, má tá ciall ar bith le mé a bheith anseo ar maidin, gurb é seo é: gur féidir liomsa seasamh ar son — agus go cinnte ní thar a gceann, ach ar son — na ndaoine sin cosúil liom féin, nach raibh sé d’ádh orthu aithne a chur ar Mháirtín Ó Cadhain.

Ní féidir an Cadhanach ná a chuid scríbhinní ná a chuid gníomhartha a chuimsiú ná a bheachtú go hiomlán. Deacair dréim leis an muir mór mar a dúirt file éigin uair éigin faoi mhuintir Néill. Ní dhéanfaidh mise aon iarracht. Mar a chéile le beathaisnéis, mar a chéile le stair, ní mór peirspictíocht. Agus déanann an pheisptictíocht rogha. Ní bheidh sa mhéid seo agamsa inniu ach roinnt imprisean, iarracht ó pheirspictíocht phearsanta freagairt don teideal diamhair sin, “An Cadhanach”.

Gabhlánach an focal a d’úsáid Breandán Ó hEithir; ní bhfaighfinn é a shárú. Duine casta. Agus duine mór. Ab é toisc gur duine mór é an Cadhanach go mbreathnaíonn sé casta dúinn. Nó ab é go bhfuilimid ag breathnú air le gloine méadaithe a cháile féin agus go bhfeicimid na castaíochtaí ar fad ann go soiléir anois mar a bheadh braon fola faoi mhicreascóp. Ní hé a chasta a bhí sé nó a ghabhlánaí an príomhrud, dar liom, ach gur dhuine mór é.

Tugaim duine mór ar an gCadhanach ar thrí chúis: sa chéad áit, toisc na tréithe pearsanta a bhí aige; sa dara háit toisc an chuma íocónach nó eiseamláireach, geall leis, a bhí ar a shaol; agus sa tríú háit, toisc gur scríbhneoir iontach é, duine de na scríbhneoirí Éireannacha ba mhó san fhichiú aois, scríbhneoir Gaeilge a bhfuil stádas idirnáisiúnta aige. Pléifidh mé, chomh maith is is féidir liom, an trí ghné sin den Chadhanach.

Na tréithe

Dar liom go raibh ceithre thréith phearsanta nó phearsantachta ag an gCadhanach a rinne duine mór de, b’fhéidir cúig cinn. (Níl anseo ach mo thuairimí féin; mar a chéile le chuile shórt eile dá ndeirim anseo, tá sé thar a bheith triaileach. Is iomaí uair agus an chaint seo á réiteach agam go raibh ráiteas cruinn foirmithe agam faoin gCadhanach agus ansin gur léigh mé rud éigin a dúirt sé nó léigh mé faoi rud éigin a rinne sé agus bréagnaíodh mo ráiteas. Ní raibh an Cadhanach féin i gcónaí de réir a chéile. Dúirt sé rudaí difriúla ag amanta difriúla.)

Na tréithe móra pearsanta a chuirim i gcás, is iad seo iad: Misneach, Éirim intinne, Ionraiceas, agus Dílseacht. Agus b’fhéidir an cúigiú ceann Dúthracht nó Díocas. Acrainm atá ann ar aon chuma a litríonn an focal, “méid”. Má chuireann muid an ceithre nó an cúig shuáilce chlasaiceacha sin le tréithe suntasacha eile a bhí ag an gCadhanach, mar an greann, an nádúr, cumas labhartha, cumas múinteoireachta, cumas scríbhneoireachta, oscailteacht, cantal, deisbhéalaíocht, drisíneacht, mífhoighid — iad sin agus é a bheith fáiscthe as an traidisiún ársa Gaelach sin a raibh sé mar oidhre air — agus ar bhraith sé é féin mar oidhre air — tá coimpléacs nó cumasc as an gcoitiantacht againn. Ní hamháin mór ach casta chomh maith. Ní hamháin casta ach mór chomh maith.

Chuir na tréithe suntasacha seo ar chumas an Chadhanaigh na gnéithe ba thábhachtaí ina shaol gníomhaíochta agus ina shaol litríochta a bhrú go bun an angair, go himeall na fulaingte geall leis, go teorainn na hurlabhra, fiú amháin.
B’fhéidir gurbh fhearr don Chadhanach féin é dá nglacfadh sé stuaim; bheadh saol níos suaimhní aige, b’fhéidir, dá n‑éisteodh sé beagán. Níl a fhios agam. Ní hin a rinne sé. Agus ba é Ard-Chomhairle Óglaigh Éireann, Campa Géibhinn an Churraigh, Ráth Cairn, Misneach, Ollúnacht i gColáiste na Tríonóide (Ollúnacht a chuaigh ar fheachtas toghchánaíochta ar son Pheadair Mhic an Iomaire, i 1969), agus corpas dochreidte litríochta a thoradh. Bhí an Cadhanach mór mar bhí méid ann.

An saol íocónach

Nuair a cheanglaímid na tréithe móra sin leis an saol a chaith sé feicimid an duine eiseamláireach, íocónach. Ba ghníomhaí teanga agus poblachtach é an Cadhanach i rith a shaoil fhásta, geall leis, trodaire ar son na teanga, agus an rud iontach sin, scríbhneoir leanúnach. Bhí sé polaitiúil ar an gcaoi chéanna a raibh Eochaidh Ó hEoghasa polaitiúil, nó Pádraigín Haicéad, nó Dáibhí Ó Bruadair, nó Aogán Ó Raithille. Duine de na seanfhilí a bhí ann. Níor strainséartha leis “Fúbún fúibh”, nó “Múscail do mhisneach a Bhanbha”, nó fiú “Céad buí le Dia i ndiaidh an anfa” le Dáibhí Ó Bruadair, é ag fáiltiú roimh theacht Shéamais II i gcoróin mar a d’fháiltigh an Cadhanach roimh fhógairt na Poblachta i 1949. Léann Uí Eoghasa, Soilbhreas agus Searbhas Uí Bhruadair, Uabhar Uí Raithille, bhí siad uile ag an gCadhanach.

Ach ó thaobh na polaitíochta sa chiall chúng de, bain an Cadhanach le traidisiún réasúnta óg: an poblachtachas sin ar chuir Liam Ó Maolruanaidh tús leis thart ar 1898. Gaeilgeoir óg as Baile Átha Cliath, ba ea Ó Maolruanaidh, agus ball den IRB, Bráithreachas Poblachtach na hÉireann. Ba é siúd an chéad duine go bhfios dom a rinne ionannú idir cás na Gaeilge, Éire Ghaelach — an Irish speaking Ireland – agus Éire shaor, Éire neamhspleách — an Phoblacht.1 Chuir Ó Maolruanaidh aidhmeanna an phoblachtachais agus athréimniú na Gaeilge le chéile in aon sintéis pholaitiúil amháin.

Ba chur i gcás é. Níorbh é sin a bhí i gceist ag Conradh an Gaeilge — a d’fhan glan ar pholaitiocht ach polaitíocht na teanga féin — ná, ar an taobh eile, ag an IRB nach bhfaca mórán maitheasa sa Ghaeilge. Má bhí tábhacht le Gaeilge dar leis an IRB, ba mar ghléas earcaíochta é, nó mar ábhar scoile: díreach an ról a tugadh di i bpolasaí Shinn Féin i 1904.

Ach shoilsigh Ó Maolruanaidh an bóthar i dtreo 1916, mar a dúirt Brian Ó hUiginn, agus ar an mbealach, rinne an IRB gabháil ar Chonradh na Gaeilge, i 1915. Ar an gcaoi sin a cuireadh tús leis an leagan amach poblachtach ar thiomnaigh an Cadhanach é féin dó ó bhí sé ina fhear óg agus ar fhan sé dílis dó, bealach amháin nó bealach eile, go dtí deireadh a shaoil.

Agus seo é, dar liom, an íoróin ghránna a bhfuil cuid nach beag de chrá croí an Chadhanaigh lonnaithe ann: ó 1915 i leith tá an Ghaeilge ag géilleadh do Phoblachtachas an Bhéarla agus do Phoblacht an Bhéarla. Tharla sé i bhForógra na Cásca mar a shonraigh an Cadhanach féin. Agus tá sé ag tarlú inniu féin, mar shampla, sa chaoi a bhfuil Foras na Gaeilge — a bhfuil foclóireacht, téarmaíocht, téacsleabhair, foilsitheoireacht, agus cuid mhór d’infreastruchtúr na Gaeilge scríofa ag brath air — coillte agus sportha ag leibhéal os cionn leibhéil de mhaorlathas breithnithe agus athbhreithnithe. Agus cén fáth? Toisc gur theastaigh institiúid trasteorann ón bPoblacht. (Mar scríbhneoir táim thíos go mór leis mar níl córas ceart ann le mo chuid leabhar a chur sna siopaí. Ní taise do leabhair Mháirtín Uí Chadhain é — míniú beag eile a laghad an phobail léitheoireachta seans).

Mura bhfuil muinín ag an bPoblacht asainn-ne, pobal na Gaeilge, abraíodh sí sin. Má tá, tugtar an an fiche milliún dár bhForas gan ceangal na gcúig gcaol a bheith air — ceangail nach bhfuil ar an gcuid is mó mór d’fhorais is d’institiúidí an Bhéarla.

Eascraíonn cuid mhaith d’fhadhbúlacht an Chadhanaigh as an míréiteach sin. Dála fear eile a chreid i dteagasc Tone, san ionraiceas, agus sa neamhspleáchas intinne, an scríbhneoir, Hubert Butler, ní raibh aon ghéilleadh ag an gCadhanach don choimpléacs Gaelach Caitliceach Rómhánach. Ba phoblachtach ceart fíníneach é.

Agus sin é an fáth a raibh saol an Chadhanaigh íocónach agus eiseamláireach. Ba phoblachtach déanta é a d’fhulaing campa géibhinn agus go leor splaíontaíochta eile ar son na poblachta — ach san am céanna, b’fhear Gaeltachta é — Gael, go simplí — agus míle, dhá mhíle bliain, de theanga agus de chultúr ar iompar aige. Ba phoblachtach é a chonaic go raibh níos lú agus níos lú daoine ag labhairt a theanga féin mar gháth-theanga laethúil; is ea, agus go raibh dar leis, an pobal — is é an focal céanna é is atá san fhocal, poblacht — an pobal dar díobh é ag imeacht as.

Tá an scéal fós amhlaidh, mar a shonraigh Príomh-Fheidhmeannach Údarás na Gaeltachta, Pádraig Ó hAoláin, le déanaí. Más é Ráth Cairn an t‑aon Ghaeltacht i 2002 a chuir le líon na gcainteoirí Gaeilge ann, céard deir sé sin faoi na Gaeltachtaí eile?

Ar an gcaoi sin is mó go mór d’íocón é an Cadhanach domsa, ná Liam Ó Maolruanaidh, ná an Piarsach féin, fear nach dtuigim, ná an Gaeilgeoir lách eile úd a shínigh Forógra Béarla na Poblachta, Éamonn Ceannt. Somhairle Mac Gilleathain an t‑aon scríbhneoir Gaeilge eile a ritheann a ainm liom a raibh an stádas íocónach céanna aige. Ritheann Thomas Mann liom sa Ghearmáinis.

An scríbhneoir

Scríbneoirí go smior na gcnámh ba ea an bheirt sin. Creidim gurbh ea an Cadhanach freisin. Cinnte mar a dúirt Seán Ó Tuairisc le déanaí, níorbh aon pholaiteoir é. Tá aithne againn ar fad ar na daoine ciúine éifeachtacha sin a fhulaingíonn brácáil na gcoistí agus a chuireann rudaí i gcrích. Níor dhuine acu sin an Cadhanach. Féach, mar shampla, an chaoi ar fhreagair sé don Pháipéar Bán cáiliúil úd: Tá pléascán agam anseo, a dúirt sé le Breandán Ó hEithir. Seo é báire na fola.

Tugaigí faoi deara na meafair mhíleata, na meafair chogaíochta. Is ea más ea; ach ní aithním aon straitéis chogaíochta ann; ní aithním, ná ginearál airm gan trácht ar an gcoisteoir éifeachtach. Ní aithním ach an scríbhneoir. An scríbhneoir ionraic paiseanta a ndealaíonn a cheird amach é ó chaidreamh daoine eile — is ea, a dúirt Niall Ó Dónaill faoi, bheifeá mór leis ar feadh tamaill agus ansin tharlódh rud éigin.

Seo é an scríbhneoir a dtugann a shamhlaíocht an cumas gránna seo dó: go bhfeiceann sé rudaí i dtéarmaí absalóideacha, go drámatúil, ar bealach dosheachanta. Agus níl aon mhodh ná aon scil aige leis na léirstiní iontacha absalóideacha sin a chur ag obair ach le focail amháin: focail atá chomh contúirteach céanna le piléir agus le pléascáin, is chomh scriostach céanna in amannta.

Sin fáth amháin nach n‑aontaím beag ná mór leis na meafair bhitheolaíocha, na meafair mheitreolaíocha, na meafair mhíleata, fiú, a raibh an Cadhanach chomh ceanúil sin orthu. Tá siad docharach: cuireann siad na mothúcháin ag obair san áit ba cheart an réasún a bheith agus baineann siad dár n‑éífeacht dá réir.

Ach tuigim go maith do na daoine a bhíonn á n‑úsáid. Tá cuma na fáideoireachta agus na fáistine ar an rud uile — seanscil eile de chuid na bhfilí fadó — Iaramáia seachas, Isáiá.

Baineann sin lena chuid neamhfhicsin go háirithe, na haistí, na léirmheasanna, na litreacha, na hailt, na paimfléid, na haighneachtaí. Céard faoin bhficsean idir ghearrscéalta agus úrscéalta? Ní dhéanfaidh mé anois ach cúpla cur chuige a chur faoi bhur mbráid agus ansin tabharfaidh mé freagairt bheag léitheoireachta de mo chuid féin daoibh.

Go prionsabálta, mar chriticeoir, déarfainn gur cheart dúinn an scríbhneoireacht — agus an Cadhanach mar ealaíontóir — a dheighilt ó chinntíochtaí a bheatha. Is é sin, ag leanúint Roland Barthes dom, deirim nach ceart an bheatha a úsáid mar fhoinsi brí na litríochta. Más féidir linn Diarmaid de Faoite a dheighilt ó phearsa Phádraig Uí Chonaire ar an stáitse, tuige nach féidir linn Ó Cadhain an t‑ealaíontóir a dheighilt ó Mháirtín Ó Cadhain an polaiteoir, an poblachtach, an pubeolaí, an pobaleolaí, an piardálaí, an póteolaí, an plaiteolaí, nó eile.

Fáth amháin nach n‑éiríonn linn an deighilt a dhéanamh, go mbíonn an chuma ar an scéal go minic, dála an fhile Béarla, Byron, go sáraíonn an Cadhanach é — go bhfuil sé rómhór. Tá bealach thart air sin agus seo é an dara cur chuige a chuirfinn faoi bhur mbráid: an saol a chur mar théacs leis an saothar; a ndeirtear faoin gCadhanach a chur mar aguisín lenar scríobh sé féin. If its Irish you want, Mr. De Valera, you’ll have to ring before five o’clock. É sin mar chuid den téacs.

Nó b’fhéidir gurbh fhearr le cuid agaibh cur chuige ceart rómansaíoch. Más ea cuirim iomhá an fhealsaimh Soren Kierkegaad sa chéad chaibidil de Enten Eller faoi bhur mbráid; cur síos ard-rómánsaíoch ar an bhfile atá ann. Tá an file á chéasadh istigh i mbolg tairbh práis a gcuirtear tine leis. Éalaíonn screadanna an fhile amach trí pholláiri an tairbh práis ach toisc go bhfuil giolcaí iontu cuirtear cruth an cheoil ar na screadanna. Seasann daoine thart ag éisteacht leis an gceol binn ag teacht amach as an tarbh agus ní chloiseann siad an caoineadh istigh. Coinnigh ort, a deir siad leis an bhfile. Tá sé go hálainn. Ní deacair an Cadhanach a shamhlú á chéasadh i mbolg tarbh an chórais mhídhaonna agus muide ag seasamh thart ag déanamh iontais dá stíl is dá chumas Gaeilge. Ní thagaim leis sin ar fad. Sílim go bhfuil bealaí eile le filíocht a scríobh.

Ach is cinnte, déarfá, go raibh rud éigin ag dó na geirbe ag an gCadhanach sna caogaidí agus sna seascaidí; an t‑éigeart, an cur i gcéill agus cás na Gaeilge sa Ghaeltacht is dócha. Cén fáth eile a bhí le binb chráite cuid mhaith den saothar neamhfhicseanach? Le casadh a bhaint as a fhocail féin, theastódh bolg láidir le cuid acu a léamh.

Ní gá gur rud maith é bolg láidir i gcúrsaí litríochta, bíodh is go seasfadh sé go maith do dhuine i gcúrsaí polaitíochta. Níl goile láidir agamsa i láthair na huaire, ceal máilín an domlais, is dóigh liom. Bíonn orm taibléidí beaga Zoton a thógáil ó am go chéile le nach mbeadh aigéad an bhoilg ag ionsaí líneáil an bhoilg; rud a tharlaíonn nuair a chuirtear an t‑aidreinilín ag obair: tréigeann an fhuil an bolg agus déanann go sciobtha ar an inchinn réidh le haghaidh na freagartha primitíví: teitheadh nó troid.

Ag léamh an léirmheasa ar an Treallán dom, nó b’fhéidir gurb é Do na Fíréin é, d’airigh mé sileadh beag aidreinilín, d’airigh mé an domlas ag oibriú in íochtar mo bhoilg, mhothaigh gur gearr go mbeinn sáinnithe idir troid agus teitheadh — cé throidfinn, cá dteithfinn? Ní raibh ach réiteach amháin air. Chríochnaigh mé an léirmheas go sciobtha, leag mé uaim an leabhar, agus chuaigh mé suas staighre le Zoton a fháil — an chéad cheann ab éigean dom a thógáil le seachtain.

Is ar an ábhar céanna sin ab éigeann dom Barbed Wire a leagan uaim nuair a tháinig sé amach i dtosach. Bhí teorainn leis an méid staire, leis an méid croiméalachais, agus leis an méid scaiteolaíochta a bhí uaim ag an am.

Ach oíche amháin le deireanas, thug mé faoi arís. Dhoirt mé amach taoscán maith fuisce — Grenore — tá sé le moladh — shuigh mé síos, agus thosaigh mé ag an tús. Bhí réamhrá Chathail Uí Áinle léite agam, mar sin thuig mé anois rud nár thuig mé ar dtús, gur colúin faisin a bhí sa leabhar: os cionn cúig chéad leathanach de cholúin faisin, agus iad scríofa — má b’fhianaise na focail dheireanacha — ag Mahomet Páidín Dhúda. Go maith. Lean mé orm, go mall réidh, ag súil le taitneamh a bhaint as uaireanta deireanacha na hoíche roimh dhul a chodladh dom. Faoin dara leathanach bhí mé ag gáirí os ard; faoin tríú leathanach — agus seo é an rud iontach — bhraith mé go raibh duine ag labhairt liom. Qui parle? B’fhéidir gurb é an Cadhanach é. Ach más ea níor le glór garg é nó le glór searúsach. Ní hea, bhí an glór seo ag labhairt go héadrom, le spraoi, le cion fiú. Jouisance. Pléisiúr na léitheoireachta. Nuair a chonaic mé ainm mo sheanchomrádaí oibre, Séamas Ó Dúgáin, sa téacs, bhí a fhios agam cá raibh mé. Neafais a thugadh muid air seo sa Ghúm. Agus ba é seo Taj Mahal na neafaise. An bhféadfadh sé go raibh mé ag léamh an leabhair ab áiféisí i litríocht na hEorpa. Dála an scéil, ní raibh deoir ar bith den fhuisce blasta fós agam.

Ina fhianaise sin, b’fhéidir gur tráthúil an comóradh seo. B’fhéidir go gcaithfimid dul siar ar shaothar scríofa an Chadhanaigh as an nua ar fad, agus réabhlóid bheag léitheoireachta a chur i bhfeidhm air. Mar a chaithfimid a dhéanamh sa pholaitíocht, freisin, b’fhéidir, agus dul siar go dtí obair bhunaidh chéad leathanta an Chonartha: Irish above politics.

Ní dhéarfaidh mé tada faoi sin, ach déarfaidh mé an méid seo. B’fhéidir i ndeireadh a shaoil gur thug an Cadhanach leid dúinn faoi na hathruithe bunúsacha a chaithfimid a dhéanamh inár ndearcadh. D’fhéadfadh sé go bhfuil leagan nua den phoblachtas ag teastáil, mar shampla, nó gan leagan ar bith. Mar a dúirt an Cadhanach faoi féin sa chomhthéacs céanna agus é ag caint faoin bPoblachtachas sa Churrach: When the ideology did not suit he had to cut it off.2

B’fhéidir go bhfuil treoir san Acht Teanga dúinn. Braithim dá mbeadh sé ag an gCadhanach go n-úsáidfeadh sé é. Níl a fhios agam. Ach úsáidimisne é — ar mhaithe le cearta, ar mhaithe le fostaíocht, agus ar mhaithe le haitheantas dúinn féin agus dá bhfuil ar siúl againn: aitheantas don phobal sin is muide.

Ná ceapaimis go gcaithimis aithris a dhéanamh ar an gCadhanach. Déanaimis ár gcuid féin de. Mar scríbhneoir níor bhrath mise riamh gur cheart dom aithris a dhéanamh air, gur ní é a rachach ar fónamh do mo chuid scríbhneoireachta é go ndéanfainn iarracht aithris a dhéanamh air. Má tá dualgas orainn — agus nílim ag rá go bhfuil — ach má tá, is dualgas é a bheith éifeachtach agus dilis dúinn féin. A bheith éifeachtach ar son na teanga sin a raibh an Cadhanach féin ag fónamh di: an Ghaeilge mar ghnáththeanga laethúil ag pobal aitheanta. Agus a bheith dílis dúinn féin mar bhaill den chomhluadar iontach oirearc ársa sin. An comhthionól fuinniúil sin ar fuinneadh agus ar fáisceadh an Cadhanach as agus arb é ár gcomhthionól féin chomh maith é.

Nótaí

  1. William Rooney (Fear na Muinntire) ‘The Limitations of the Language Movement’ in Prose Writings (Baile Átha Cliath agus Port Láirge: M.H. Gill & Son, Ltd., [1909]) lch 242.
  2. Aindrias Ó Cathasaigh Ag Samhlú Troda: Máirtín Ó Cadhain 1905–1970 (Baile Átha Cliath: Coiscéim, 2002) lch 246.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus de Chumann Merriman as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.