Cré na Cille — Leasaithe ag an gCadhnach Féin

Le Máirtín Ó Cadhain agus Fidelma Ní Ghallchobhair.

Réamhrá

Seo roinnt leathanach samplach as an gcéad eagrán de Cré na Cille a ndearna an Cadhnach féin ceartúcháin agus leasuithe air. Tús an leabhair ó leathanach 12 go leathanach 41 atá ann.

Tá an t‑eagrán iomlán i mBailiúchán Uí Chadhain, atá i dtaisce i gColáiste na Tríonóide. Féadfaidh baill den phobal aon chuid den Bhailiúchán sin a scrúdú, ach cead a fháil ó Iontaobhas Uí Chadhain (tá sonraí teagmhála i mbun an leathanaigh seo) agus coinne a dhéanamh le Leabharlann Choláiste na Tríonóide. (Féach ar IE TCD MS 10878 — Páipéir Mháirtín Uí Chadhain ar láithreán an Choláiste.)

Sa tríú heagrán de Cré na Cille, a chuir an tOllamh Cathal Ó Háinle in eagar agus a foilsíodh in 2007, deir sé:

Nil fáil anois ar bhuneagrán Cré na Cille. I measc pháipéir Mháirtín Uí Chadhain i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, áfach, tá cóip den chéad eagrán den leabhar atá breac le leasuithe a rinne an Cadhanach ina lámh féin sa bhliain 1950, ar a bhfuil móran leasuithe poncaíochta agus litrithe agus roinnt leasuithe focal agus comhréire. Cuireadh na leasuithe sin i suim agus an t‑eagrán seo den leabhar á réiteach. Glacadh freisin leis an gcaighdeán litrithe agus foirme ar a bhfuil an dara heagrán bunaithe, agus cuireadh i bhfeidhm é chomh rialta agus ab fhéidir.

Cré na Cille

D’fhoilsigh Cló Iar-Chonnacht eagrán de Cré na Cille in 2016, ach ní deirtear cén t‑eagrán é, ná an gaol atá aige leis an mbuneagrán, ná ní thugtar aon eolas faoi eagarthóireacht a rinneadh nó nach ndearnadh air; níor cuireadh leasuithe an Chadhnaigh i bhfeidhm air.

Baineann formhór mór na leasuithe le cúrsaí litrithe, gramadaí agus poncaíochta, mar a léiríonn an tábla thíos. Cuid de na leasuithe litrithe, is cosúil gur caighdeánú atá i gceist leo, agus cuid eile is a mhalairt atá i gceist leo. Mar shampla, d’athraigh sé ‘th’éis’ go ‘tar éis’, ‘tuit’ go ‘tit’ agus ‘coinneál’ go ‘coinneáil’ tríd síos. Os a choinne sin, d’athraigh sé ‘agóid’ go ‘ágóid’, ‘sá’ go ‘sáitheadh’, agus ‘cén’ go ‘cé an’. Cuid de na leasuithe, tá siad an-mhionchúiseach, m.sh. fleiscín i lár ‘leathbharaille’ a scriosadh. Cuid eile, is cosúil gur bhain siad leis an bhfuaim a bhí i gcluas an údair, m.sh. d’athraigh sé ‘deoir’ go ‘deor’ tríd síos. Is fiú cuimhneamh gur i 1950 a rinne sé na leasuithe seo, tráth a raibh sé ag obair i Rannóg an Aistriúcháin, áit a raibh caighdeán nua litrithe agus gramadaí ar na bacáin, agus naoi mbliana roimh fhoilsiú fhoclóir Béarla-Gaeilge de Bhaldraithe. Corráit, tá sonra athraithe e.g. líne 26 ar leathanach 15, áit a bhfuil aois Bhaba athraithe go haois níos inchreidte.

An córas nodaireachta a d’úsáid Ó Cadhain

Bhain an Cadhnach leas as na comharthaí profála caighdeánacha seo a leanas:

Íomhánna na leathanach bunaidh

Na ceartúcháin go hachomair

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
1	Ní mé arb ar Áit an Phuint nó na gCúig Déag atá mé	gramadach x 2
3	chaithfidís mé, tar éis ar chuir mé…	litriú
5	Phádraig: achainí agam ort, a Phádraig, a leanbh	litriú, poncaíocht
8	Dúirt mé leo an chónra ab fhearr tigh Thaidhg	litriú
10	Agus an bhráilín bharróige.	litriú
12	Bean mo mhic, go siúráilte.	poncaíocht
13	lena cuid pruislíocht’ é. Má chonaic Neil é!	litriú
14	Ní bheadh, dar fia, dhá mbeadh aon	poncaíocht
15	Is místuama a ghearr Cáit Bheag	litriú
17	do Bhid Shorcha,	poncaíocht
20	choinneáil ó choirp.	litriú
25	fhéin ag an misean…	litriú
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
1	as an gCnoc,	poncaíocht
4	Ó a thit an chrois seo…	litriú
7	i gcónaí! Sin í faoi mo cheann í. Nach mairg nach í a	poncaíocht
8	ar mo chliabhrach!…	poncaíocht
9	snaidhm ní b’fhearr a chur ar an bpaidrín ar	litriú
10	dhá dtitfeadh sé ar an talamh	litriú
11	A Thiarna, Thiarna,	poncaíocht
12	a d’fhanfadh sí sin!…	poncaíocht
13	na hocht gcoinneal os cionn mo	litriú
15	chófra, faoi pháipéir an chíosa.	litriú
18	sna mná rialta i Meireacá…	litriú
19	Trí leathbhairille pórtair	litriú
20	ar mo chliabhrach!…	poncaíocht
21	Éamann na Tamhnaí… dhá mbeadh deor ar bith	litriú
22	shliabh go dtiocfadh sé leis, gan cuireadh	poncaíocht
26	uaim iontu, le cúig nó sé	gramadach
30	Locha, leanfaidís sin	poncaíocht
32	iontas orm mura dtagadh	litriú
34	Déarfadh sé nár chuala	litriú
35	“go deimhin duit, a	litriú, poncaíocht
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
2	Níor chomaoin domsa	litriú
5	Scorach le…	litriú
8	racht breá ag Bid Shorcha,	poncaíocht
9	Mara raibh sí ró-óltach.	litriú
11	gan deor lena grua	litriú
12	agus mise beo!…	poncaíocht
13	cúpla bliain eile	litriú
14	go gcuirfinn romham an raicleach.	litriú
15	d’éirigh… coitianta	litriú
16	chuig an dochtúir le scaitheamh roimhe	litriú
20	Dhá dtapaínn an phian sin sul a	litriú
21	Bhuailfeas sé sna duánaí	litriú
24	Bliain go Féile Michíl seo caite	litriú
26	le trí déag agus trí fichid	sonra athraithe
27	anois, tar éis a díchill.	litriú
28	Ní raibh an mhuintir se’againn-ne saolach.	litriú
33	Ach dhá bhfaighinnse saol	litriú
35	Duine sách luathintinneach í Baba.	litriú
36	ag scríobh le trí bliana anois, ó a d’athraigh	litriú, poncaíocht
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
4	ágóid sin as an nGort Ribeach agus gur fhág sé	litriú
5	Ní thaobhódh sí tigh Neil beag ná mór	gramadach
6	sa mbaile as Meireacá, marach gurb é	litriú, poncaíocht
7	Neil a phós Meaig Bhriain Mhóir. Tuige a dtaobhódh?…	gramadach, poncaíocht
8	Prochóigín de theach. Prochóigín bhrocach	litriú
9	Ní teach do Phoncán a bhí ann	litriú
10	ceart ar bith dhe i ndiaidh a bheith	litriú
11	Se’againn-ne agus i dtithe móra Mheireacá	litriú
12	gur ghread sí anonn in athuair…	litriú
14	cé an meanmna… tar éis an chogaidh	litriú, gramadach
16	sách aigeanta lena dhéanamh	litriú
17	Léirscrios uirthi mar chailleach! Tar éis gur	caighdeánú
18	dhealaigh sí ó chlann Bhriain Mhóir i Norwood,	litriú
20	a comhairle agus inín an scólacháin	poncaíocht, litriú
21	ghránna a phósadh!	poncaíocht
22	“Ní phósfainn Meaig Bhriain Mhóir, dhá mba	poncaíocht
24	a buailfí ar an gcluais í agus níor thaobhaigh sí	gramadach, poncaíocht
25	againn-ne ní ba mhó, ach seasamh	litriú, poncaíocht
26	Meireacá	litriú
27	Mo ghrá é Hitler! Sin é an buachaill acu!…	poncaíocht
28	Má buailtear Sasana beidh an tír in ainriocht	poncaíocht
31	d’fhág anseo mé leathchéad bliain	caighdeánú
32	ariamh fhéin i gCineál na Leathchluaise. Sceana,	litriú
33	clocha agus buidéil.	poncaíocht
34	mé a sháitheadh…	litriú
35	Cead cainte dhom!	poncaíocht
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
1	Crois Críosta coisreagan Dé orainn!	litriú
3	chomh tréan céanna is a bhí os cionn	litriú
4	Shíl mé ó a chuirfí i gcill mé	gramadach
5	go mbeadh suaimhneas i	litriú
6	ach cé an chiall an chathaíocht seo	litriú
7	Cille?…	poncaíocht
10	(teann)táis anseo is a dhéanfá sa mbaile	litriú
13	An cuimhneach leat mé, a Mhuraed,	poncaíocht
15	fós, ar aon nós…	poncaíocht
16	An saol céanna atá anseo, a Chaitríona,	poncaíocht
17	is a bhí san ould country	litriú, athrú cló
18	an uaigh a bhfuil muid inti agus nach bhféadann	poncaíocht
20	céard is cor dó ach do réir mar a inseos	litriú
21	Ach tá muid inár gcomharsanaí	spásail, litriú
22	aríst, a Chaitríona.	poncaíocht
24	Níl a fhios agam arb é Lá Fhéile Pádraig nó an lá ina	gramadach, litriú
25	Bhí mé róchloíte.	caighdeánú
26	Ná níl a fhios agam cáid anseo mé, ach an oiread.	poncaíocht
27	bhfad é, ar chuma ar bith. Tá tusa scaitheamh maith curtha,	poncaíocht, litriú, poncaíocht
30	malrach mná le Tomáisín anuas i mo	litriú
31	Meas tú, ina dhiaidh sin,	spásáil
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
2	Mise a chuir na hordógaí ort, a Mhuraed.	poncaíocht
4	chuile dhuine go mba ghleoite a bhí tú os cionn cláir	poncaíocht, litriú
7	Bun cleite isteach ná barr cleite amach	litriú
8	chomh mín is dhá dtéadh an t‑iarann ort os cionn	litriú
10	Dheamhan mórán liostachais a bhí orm, a Mhuraed	poncaíocht
15	a raibh d’aois mhór mar sin agam, a Mhuraed	poncaíocht
17	Fuair, i nDomhnach, agus	poncaíocht
20	sin a rá, a Mhuraed. Níor chuidigh scobaid	poncaíocht, litriú
21	Cé an smál a bhí ar mo Phádraig	litriú
22	Beannacht Dé dhuit, a Mhuraed chroí	poncaíocht
24	mé amach as mo bhéal ariamh air! Tá sí	poncaíocht
25	Níl ann ach gur shraon	litriú
27	di, déarfainn…	poncaíocht
28	chéill cés moite de Mháirín, an gearrchaile is sine	litriú, poncaíocht
30	liom dhá níochán agus dhá gcoinneáil ón tine,	litriú
31	deoladh chucu chomh maith is a d’fhéadfainn … is fíor dhuit,	litriú, litriú, poncaíocht
33	ní teach atá an scobaid siúd	litriú
34	a choinneáil, bean ar bith a bhíos gacha le lá ar an leaba …	litriú
35	Is mór an truaighe Pádraig	ceannlitir
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
2	Bhí chuile shórt faoi réir agam, a Mhuraed,	poncaíocht
3	M’anam muise go raibh, a	poncaíocht
4	Mhuraed, ocht gcoinneal orm	litriú
5	Chuaigh an chónra ab fhearr tigh Thaidhg	litriú
6	Ní raibh sí pínn as chúig phunt déag, déarfainn	poncaíocht
7	ní dhá phláta atá uirthi seo, a Mhuraed,	poncaíocht
8	shílfeá gurb é an scáthán mór	litriú
11	ceann mar atá ar Pheadar an Ósta agus scríobh-	poncaíocht
12	ainn Ghaeilge uirthi: “Caitríona	poncaíocht
13	É féin a dúirt liom é gan frapa gan taca, a Mhuraed	poncaíocht
14	Ba bheag an baol a bheadh ormsa a iarraidh air, a	poncaíocht
15	ráille timpeall na huagha mar atá	litriú
16	an tSiopa agus go gcuirfeadh sé pabhsaethe os mo	poncaíocht, litriú
18	Ar fheisteas dubh na Máistreása tar éis don	litriú
19	don Mháistir Mór bás a fháil. “Níor chomaoin dúinn	gramadach, litriú
20	an méid sin a dhéanamh duit, is chomh maith is a	litriú
22	cogar, a Mhuraed, cé an áit é seo?… Dar brí m’anama,	poncaíocht, litriú, ceannlitir, poncaíocht
23	Áit na gCúig Déag é… Anois, a Mhuraed,	gramadach, poncaíocht
24	ag tnúthán go	litriú
25	ní bheadh aon neart	litriú
27	Neil arb ea? M’anam gur beag nár chuir mé romham í.	litriú
28	Dhá mairinn scaithimhín eile	litriú
29	d’éirigh don mhac	litriú
30	ag an Trá, tá bliain, nó bliain go leith ó shoin agus	litriú, poncaíocht x 3
32	ospidéal	litriú
33	Ó, chuala tú faoi cheana, a Mhuraed	poncaíocht x 2
34	ar chúl a chinn, a Mhuraed	poncaíocht
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
3	Níl na gasúir inchúnta aige, a Mhuraed,	litriú, poncaíocht
4	Sconnachán… D’éireodh sin	litriú
5	A dhul lena sheanathair, lena chomhainm Brian Mór,	litriú
6	scólachán gránna. Cé an bhrí ach a mhamóin Neil?	litriú, poncaíocht
7	Ní dhearna muintir Neil aon Earrach arbh fhiú	gramadach
10	againn-ne	litriú
11	Óra, beannacht Dé dhuit,	poncaíocht
13	as bealach an leoraí!… Mac Neil a caitheadh, a	poncaíocht x 2
15	adeir an giúistís…” Thug sé fear an leoraí chuig an	poncaíocht, litriú
17	a oscailt chor ar bith	gramadach
18	chuig Ard-Chúirt go gairid	litriú
19	Mainnín an Cabhainsiléara	litriú
20	cianóg rua. “Cad ar a shon ru?” adeir sé.	litriú, poncaíocht
21	Is fíor dhuit, a Mhuraed.	poncaíocht
22	ar Neil. A chonách sin uirthi!	litriú, poncaíocht
23	an teach se’againn-ne chomh minic	litriú
24	gabháil	litriú
25	Ara,	poncaíocht
27	ó chuaigh sí isteach sa teach ann!… Nach í mo	poncaíocht, gramadach
28	agus cé an chiall nach	litriú
29	do Jeaic bocht	gramadach
31	Deirimse leatsa, a Mhuraed, gurb	ceannlitir, poncaíocht x 2
33	Tomás Taobh Istigh, a Mhuraed? Mar chonaic	poncaíocht x 2, litriú
34	Tá sé ina bhotháinín i gcónaí. Ach titfidh	litriú
35	Ara, muise, nár thairg mo	poncaíocht x 2, litriú
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe
2	muise, a Phádraig,” a deirimse, “is suarach	poncaíocht, cás beag
3	ort, a dhul ag cur tuí do Thomás	poncaíocht
4	tuí dhó, más breá léi.	poncaíocht
5	gabhfaidh muide	litriú
6	anois ó a gortaíodh cois	gramadach
9	prochóigín	litriú
10	Ach titfidh	litriú
13	Coinnigh ort anois, a Phádraig, a fhleascaigh	poncaíocht x 2
15	dhá báitheadh. Chugainn-ne a chaithfeas sé tarraingt	litriú
18	atheolas!… An iomarca eolais atá agamsa uirthi sin agus	litriú, poncaíocht x 2
19	dhá cineál, a Mhuraed…	poncaíocht
22	Do Nóra Sheáinín… Ab bu búna…	ceannlitreacha
23	de mháistir scoile	litriú
24	…Dar ndóigh, diabha! thiomanta focal foghlaime	litriú
25	ina pluic sin… bean nár sheas ag aon	litriú
26	scoil ariamh, mara dtéadh sí ann lá vótála	poncaíocht, litriú
27	má tá máistir scoile ag coinneáil	litriú
28	Céard adeir tú, a Mhuraed?	poncaíocht
29	Gur an-mhór féin atá sé léi… Níl a fhios aige cé hí fhéin,	ceannlitir, poncaíocht
32	Ach inseoidh mise dhó é… Faoin mairnéalach	litriú x 2, ceannlitir
33	Bhí inín ag Mártan Sheáin Mhóir	poncaíocht, cló iodálach, litriú
34	Agus bhí sí chomh mór le fear ar bith.	cló iodálach, poncaíocht
líne	téacs leasaithe	cineál an leasaithe nó na leasuithe

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch de Chaoimhe Ní Ghormáin, Leabharlann Choláiste na Tríonóide, as íomhánna na leathanach seo a chur chugainn.