Categories
Ábhar i nGaeilge Léacht Uí Chadhain Léachtaí ⁊ Cainteanna

Ó Chill go Cré: Léamh ar shaothar Mháirtín Uí Chadhain

Leis an Ollamh Gearóid Denvir.

Léacht Uí Chadhain 1986.

Foilsíodh an aiste seo i dtosach in Comhar, Eanáir 1987, 22–31. Athfhoilsithe in Léachtaí Uí Chadhain, Eag. Eoghan Ó hAnluain, An Clóchomhar, Baile Átha Cliath 1989, 134–51.

Tréith bhunúsach de chuid litríocht na Gaeilge ó thús ama, agus go deimhin de chuid mhaith de litríocht Bhéarla na hÉireann chomh maith, is ea an dáimh a léiritear inti idir an duine agus a cheantar dúchais. Ní mórtas cine amháin is bunús do ghné seo an dinnseanchais. Is cuid bhunúsach é de thaithí phearsanta agus de shaoldearcadh an ghnáthdhuine, cosaint, ar bhealach, ar an saol mór amuigh. Ní ábhar iontais ar bith, mar sin, nuair a thug Máirtín Ó Cadhain faoin scríbhneoireacht don chéad uair i bhfichidi déanacha na haoise seo gurb é pobal Chois Fharraige, an ceantar sin cois Caoláire a shíneas ó Chnoc na Cathrach siar le cladach go Ros a’ Mhil Cois Cuain, a chuir sé i láthair.

Tá bunáite na léirmheastóirí ar aon intinn faoi na lochtanna atá ar shaothar luath Uí Chadhain, go háirithe sa chéad dá chnuasach, Idir Shúgradh agus Dáirire (1939) agus An Braon Broghach (1948). Is geall cuid mhaith de na scéalta sa dá chnuasach seo le cuntas ó shaothar na n‑antraipeolaithe éagsúla a rinne cur síos, mar dhóigh de, ar shaol tuaithe (iarthar) na hÉireann, ó cheannródaíocht Arensberg go dtí teachtairí Árann, John Messenger agus a bhean. Déantar an inseacht chomh maith de réir mhodhanna traidisiúnta Gaelacha na litríochta réigiúnaí agus litríocht na hAthbheochana a bhí faoi lánseol ag an am. Is geall le hachoimre ar shaol an duine sa chomhthionól fuinniúil fuinte, local organic community Eliot a dtráchtann Ó Cadhain air in Páipeir Bhána agus Páipeir Bhreaca (1969), cuid mhaith den saothar luath. Is í aidhm an duine i saol seo an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte slí bheatha agus mhaireachtala a bhaint amach ainneoin, i bhfriotal Uí Dhireáin, mórchuid cloch is gannchuid cré i ndúthaigh dhearóil na muintire. An té a mbeadh neart coirp agus intinne aige, agus a bheadh cúramach, seasmhach, agus thar aon ní eile, seiftiúil i mbun a chuid oibre, bheadh leis.

Buanaíocht agus lonad Cinnte

Is é an talamh, a sheilbh agus a shaothrú, bun agus barr choraíocht seo an duine lena thimpeallacht d’fhonn a shlí bheatha a bhaint amach. Is é an gabháltas a thugas buanaíocht agus ionad cinnte d’fhear agus is comhartha follasach so-thomhaiste ar a dhul chun cinn sa saol (nó a mhalairt, ar ndóigh) an chaoi a n‑éiríonn leis an gabháltas sin a shaothrú. Is geall le fíoradh ar theoiricí Uí Chorcra maidir le tábhacht na talún i litríocht na Gaeilge an dáimh a airíos cuid de charachtair Uí Chadhain leis an talamh. Dúirt Nóra faoina fear Micil in ‘An Strainséara’: Bhí an cor caoin ina láimh i gcionn na talúna seo. Ba chomaoin dó: bhí muintir Chéide dhá dheargadh le naoi nglúin. Ba láidre fós a labhair a athair le Micil ar leaba a bháis:

Fágfaidh mé agat an geadán talúna, a Mhicil, adúirt sé. Tusa an naoú glúin de na Céide ann. Níl a shárú ar an mbaile — ná ar an gceathrú, dhá n‑abrainn é. Lig uait do bhean, a Mhicil. Lig uait do chapall, do bhó, do phéire bróg, do róipín láir agus do léine. Ach ná lig uait talamh mhuintir Chéide, dhá mba le greim fiacal aníos as d’uaigh a choinneofá é.

Grá paiseanta den chineál céanna don talamh féin atá le fáil i gcuid mhaith de shaothar Patrick Kavanagh, agus go háirithe in Tarry Flynn a foilsíodh den chéad uair in 1948, bliain roimh Cré na Cille:

Tarry’s face was half covered with mud from wiping the sweat off with wet muddy hands. If Mary Reilly saw him now what would she say? Not that at that moment he’d care, for now he was hot with a profounder passion… Even all the work he had done in that bit of a morning would tell in the meadow in winter. A powerful job.

I léirmheas a scríobh sé féin ar úrscéal seo Khavanagh, agus ar fiú é a lua sa chomhthéacs seo, dúirt an Cadhnach gurbh inseacht fhírinneach a bhí ann ar shaol an fheilméara bhig:

…murab ionann agus saol aoibhinn na tuaithe a léiríos colúnóirí páipéir nuaíochta nár oibrigh ariamh seachtain ar fheilm. Is é saol scrúdtha na tuaithe atá aige ar gach uile leathanach: an chré scrúdtha, an cholainn scrúdtha, an croí atá dhá scrúdadh ag an iomarca carnaoiligh agus ag teirce bláthanna. Is é an sású is mó ag Tarry ar ghorta seo a spride a chroí a líonadh le snua agus le baladh na bhfialus. Tá fiaile ar feadh an leabhair.

Aisteach go leor, is in intinn mná a chuir an Cadhnach féin an ráiteas is paisiúnta dá chuid, b’fhéidir, faoin talamh nuair a dúirt Mairéad in ‘Ciumhais an Chriathraigh’:

É a thriomú. Cuid suntais a dhéanamh dhe. An saol a chur ag caint air amhail is dá mba ar niamhinín é nó ar éachtmhac. Cuimhne a bheith ar a saothar fós mar bhí anois ar amhrán shaobhfhile éicint den tseanaimsir. Í féin a fhágáil ina haisling bhuain ar chlár an chriathraigh le léamh ag an té a thiocfadh…

Sampla maith den saothar luath ina bhfeictear an duine ag sracadh leis an talamh is ea an gearrscéal traidisiúnta ‘Aois na hÓige’ sa chéad chnuasach, Idir Shúgradh agus Dáirire. Ainneoin gurb é téama an scéil taithiú an duine glúin i ndiaidh glúine le cruatan an tsaoil i nGleann na nDeor ar theacht in inmhe dó, agus an neamhaird in athuair (más fíor) ar fhurú is luain an tsaoil ina sheanaois, is mó go mór an bhéim a chuirtear ar chúlra agus ar láthair ná ar eachtraí an scéil féin, gan trácht ar shruth smaointe Sheáinín, an príomhcharachtar. Ceithre radharc as saol Sheáinín, ‘The Four Ages of Man’, atá sa scéal, iad uilig suite sa mhóinéar céanna agus an féar á shábháil. Feicimid é ina phataire beag aerach, ina leaid óg inchúntach, ina fhear tí is urláir agus ar deireadh thiar ina sheanduine craplaithe cráite, a thuig go raibh siocair mhaith luachmhar le síorchrácamas na hoibre i mbraighdeanas seo Ghleann na nDeor:

Níor den duine an furú: ba bhua ó Dhia é in éadan gleacaíochta imeartha an áibhirseora. Sciath cathaithe an talmhaí is an oibrí é. Rosc saighdte an tsoiscéalaí é. Tearmann an imní is an bhróin é. Truaill is taisce na firiúlachta is an fhuinnimh dhaonna é, a bheadh ina mbréagáin ag ainsprideanna dá uireasa… Cén ghair a bhí ag Ádhamh gan a dhul thar na haitheanta má bhí an saol chomh sámh aige is a bhí ráite leis! Is b’fhacthas do Sheáinín go raibh an tsíorchruóg mar leannán na síorghuí i saol na ndíthreabhach.

Micreacosma de shaol an duine sa chomhthionól fuinniúil fuinte is ea scéal Sheáinín, agus ainneoin bhlas na seanmóireachta ar an sliocht sin, agus ainneoin laigí follasacha i gcarachtracht agus i modh inseachta an scéil, is éard atá ann gaois chomhchruinnithe na muintire a seachadadh anuas ó ghlúin go glúin mar chuid bhunúsach de shaoldearcadh an duine féin agus an phobail dar de é. Síneann an scéal siar thar chúig ghlúin agus leanann gach glúin díobh an patrún céanna saoil. ‘Inchúntacht’ an eochairfhocal. Is geall le rite de passage, le teacht i seilbh ar oidhreacht oidhiúil an úill, an dara radharc ina bhfágann Seáinín soineantacht Thír na hÓige nó go scaoiltear isteach é i saol réalach na síorchruóige. Seoltar gairm dhúchasach na talmhaíochta ó ghlúin go glúin sa bhealach traidisiúnta, agus is suntasach an ní é nár tháinig aon athrú ar na modhanna oibre, ar na huirlisí ná ar dhearcadh na gcarachtar éagsúil ar an saol in imeacht chúig ghlúin an scéil. Ní hamháin gur cuid dá chéile iad na carachtair uilig ach is mar a chéile iad. Comhainm Sheáinín é Johnny óg, mac a mhic, agus tig linn a bheith cinnte gurb athleagan de shaol a sheanathar a bheas ag an bpiodarlán óg. Ná déan nós agus ná bris nós. Mar a dúirt Micil in ‘An Strainséara’ ag trácht ar chur na bhfataí:

Mar seo a rinne mise le leathchéad bliain é… Mar seo a chonaic mé chuile dhuine ar na bailte dhá dhéanamh. Mar seo a níodh m’athair é. Agus mo sheanathair…

Ní ribín réidh ar bith a bhí sa saol seo, síorsclábhaíocht an gharraí, an phortaigh is an chladaigh, ach an té a bhí in ann cruachan a dhéanamh in aghaidh na hanachan (nathán agus tuairim bhunúsach i saothar Uí Chadhain) tháinig sé slán, agus bhí sin fíor sa chruinne bhaineann agus sa chruinne fhireann araon.

Teacht in Inmhe

Má tháinig Seáinín in inmhe, má chuaigh sé sna fir in ‘Aois na hÓige’, is féidir a rá go ndeachaigh Nóra Liam Bhid sna mná sa scéal ‘An Bhearna Mhíl’ i ndara cnuasach Uí Chadhain An Braon Broghach. Cleamhnas ar an sean-nós a rinne a hathair di le boicín Achréidh, pósadh den chineál, is dóigh, a raibh an méid seo le rá ag Liam P. Ó Riain faoi ina leabhar The Pope’s Green Island:

Marriage was viewed by the whole countryside much in the same light as trucking with cattle at a fair. The daughter was reserved for the highest bidder, no matter if he was a physical or mental degenerate. The guiding principle resolved itself into ‘Is it a good match?’

Nó mar a dúirt Beairtlín, buachaill aimsire Liam Bhid, fear an bhearna mhíl a mbíodh Nóra ag suirí go soineanta leis:

Ná bíodh cumha ar bith ort. Is maith an mhalairt agat fuíoll na bhfuíoll agus do chomhairle féin anseo ar chlár an Achréidh thar is carracáin agus sclábhaíocht an Aird Bhig…

Ní hamháin sin ach thuig Nóra í féin an méid sin freisin:

B’fheasach do Nóra go mba theach ‘te’ é. B’fheasach di mura mbeadh gurbh ea nach gcuirfeadh a hathair ‘ann’ í, tar éis a liachtaí boicín a d’eitigh sé fuithi, agus an spré a bhí aici. Chuaigh driog fuaicht tríthi ar chuimhniú di nach mbeadih inti feasta ach ball acara de bhaill acara an tí sin.

Thuig sí ar deireadh thiar gurbh earra indíolta í ar mhargadh an phósta agus nach raibh sa phósadh féin ach:

…snaidhmeadh dhá anam le cuing spioradálta is colannda an aontís agus an chéileachais i riocht is go mbuanófaí foinse beatha an tí.

Tá an scéal suite i dteach an fhir ar an Achréidh an mhaidin tar éis na bainise, agus baineann sé leis an gcaoi a ndearna Mrs Ryan de Nóra Liam Bhid. Bean tí is urláir a bheadh inti feasta, í neamhspleách ar thosaíocht a hathar, agus maidir lena stádas nua ní raibh ansin ach an méid a bhí dlite d’iníon fhear airgid. Pé ar bith cén caidreamh a bhí aici le Beairtlín ní grá a bhí ann a bhféadfadh aon bhláth teacht air faoi shéala an phósta agus thuig Nóra féin sin. Ní de thimpiste a fuair sí caidéis dá bhearna mhíl ar an ócaíd ar tháinig an tuiscint sin chuici agus gurbh ag an bpointe sin a ghlac sí col den chéad uair leis an máchail choirp sin ar samhail í den bhearna stádais a bhí eatarthu beirt. Is ionann caidéis sin Nóra agus tús fáis di féin. Fearacht Sheáinín ina phutach inchúntach i ngarraí an fhéir ag dul sna fir, bhí Nóra anois ag dul sna mná, ag sealbhú na ndualgas banda, agus ba chuid bhunúsach de sin Beairtlín a fhágáil ina diaidh. Ag deireadh an scéil agus a fear nuaphósta ag srannadh codlata ina chathaoir le cois na tine thug Nóra faoi deara nach raibh a chroiméal tiubh ag clúdú aon bhearna mhíl. Fear slán a bhí in Máirtín Ó Riain ní hionann is Beairtlín gona mháchail cholúil. Ar fheiceáil an mhéid sin di, shealbhaigh Nóra a cinniúint go fonnmhar, más go faiteach féin freisin é, mar bhean phósta. Déanfaidh sí bonn agus beidh sí ina máistreás. Má tá piorachaí féin le fulaingt aici — agus sin oidhreacht an Úill, mar a shonraigh Seáinín — tuigimid go dtiocfaidh sí slán trína rôle mar bhean i súile an phobail, arb iad a súile féin anois iad, a shealbhú. Agus, mar a fheicfeas muid ar ball, sin rud annamh i saothar Uí Chadhain, agus an saothar luath féin san áireamh, dóchas a bheith ag an duine go mbéidh rith an ráis leis.

Slis den Mhaide

Ainneoin nach den aicme chéanna shóisialta sa phobal thiar iad le Nóra, sliseacha den mhaide crua céanna iad Bríd in ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’ agus Mairéad in ‘An Taoille Tuille’. Má tá síol na féinaithne, tuiscint sin an duine ar a shainiúlacht indibhidiúil féin, mar mhalairt ar ionad nó rôle réamhbheartaithe, i gcuid de smaointe dílse Bhríd le linn a haistir go Gaillimh, níor dhiúltaigh sí dá rôle mar bhean agus mar mháthair ainneoin an chrácamais a chuaigh leis. Go deimhin féin, feictear faoi chaithréim í i ndeireadh an scéil agus réimeas dorcha na hoíche cloíte aici. Lón bóthair don saol roimpi i leaba ualach doilís a bhí anois ina cliabh, díol a cothaithe féin agus cothú a cúraim — ábhar sásaimh do bhean agus do mháthair chlainne. Maidir le Mairéad, más le grá féin a phós sí Pádraig, ní raibh sí i bhfad sa chladach gur thuig sí go mba chumasaí go mór dlí ceannasach an chomhair ná grá a leaba theolai pósta, áit a bhfeictear í i dtosach an scéil. Ba Iéir di ón tús an rôle a bhí roimpi, an dualgas banda a bhí uirthi. Deir sí luath go maith sa scéal agus í ag dul sa chladach:

Céard í sclábhaíocht na farraige ach cuid den scIábhaíocht a gcaithfidh mé mé féin a thaithiú léi arís? Cé measa í ná sclábhaíocht an phortaigh, sclábhaíocht iompair agus oiliúna má gheallann Dia clann dom.

Caint bhreá ach nach raibh cíos ar bith sa leaba uirthi. Is mór idir an dearcadh rómánsúil sin ar chrácamas oibre an tsaoil thiar agus réalachas dheireadh an scéil. Déantar idirdhealú soiléir tríd síos idir réimse na mothuchán daonna agus réimse an iompair phoiblí. Bean agus fear tí a bhí sa chladach, agus iad faoi dhlí ceannasach an chomhair ann: fágadh lánúin na leapa mar a bhfacthas i dtosach an scéil iad, sa bhaile. Plúchann dualgas poiblí an chomhair mothucháin an duine aonair, mar is léir ón eachtra seo:

Den chéad uair inniu d’ardaigh Pádraig a cheann agus d’fhéach idir an dá shúil ar Mhairéad. Thug sé obainn ar rud éicint a rá ach dhaingnigh na liopaí arís sular tháinig an chaint. B’fhurasta aithint do Mhairéad go gcoiscfeadh sé an saothar sin di, dá bhféadfadh. Guaim chumasach an chomhair a cheansaigh an croí a bhí ag splancadh ina shúil ar an ala sin.

Ainneoin an ghrá idir Mairéad agus Pádraig tá rôle an duine sa phobal níos bunúsaí agus níos tábhachtaí ná aon bhraistintí pearsanta. Sin an tuiscint a thugas an duine slán i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte. An fear nó an bhean a dhéanfas cruachan in aghaidh anachain an tsaoil éireoidh leis sa deireadh.

Ní tada é rôle an fhir i gcomórtas le rôle seo na mná más cuidsúilí poiblí féin é. Níl aon chiapadh ná aon fhulaingt air seachas sclábhaíocht ghaisciúil na lái, na speile, agus an tsleáin — agus is léir ó ‘Aois na hÓige’ nach aon fhál go haer teacht slán ach an chruachan chuí a dhéanamh. An fear a chuirfeas san earrach bainfidh sé san fhómhar, agus ní casta ná sin an chruinne fhireann i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte — nó ba chirte a rá gur mar sin a bhí i saothar Uí Chadhain anuas go dtí Cois Caoláire agus a thríú cnuasach sin a chur san áireamh. Is in An tSraith ar Lár agus sna cnuasaigh a lean a chuirimid fíoraithne i gcéaduair ón taobh istigh ar na fir, i scéalta ar nós ‘Beirt Eile’ agus ‘An Beo agus an Marbh’, a bhaineas leis an seansaol, agus i leithéidí ‘An Eochair’, ‘Fuascailt’, ‘Fuíoll Fuine’, ‘Ag Déanamh Marmair’, ‘Idir Dhá Chomhairle’ agus ‘Ag Déanamh Páipéir’, a chuireas na laochra nua-aoiseacha cathrach i láthair. Ní bréag ar bith a rá gur beag féineolas atá ag carachtair Uí Chadhain sa saothar luath, a bhaineas lena phobal dúchais; agus an méid de atá in An Braon Broghach is i measc na mban atá sé le fáil. Mar a dúradh cheana, típeanna atá i mbunáite na gcarachtar, samplaí ionadaíocha dá gcineál féin ina bpobal féin trí shúile duine de dhúchas an phobail chéanna.

Cealú ar Phearsa

Ní dóigh gur mó ná sásta a bheadh feiminigh radacacha an lae inniu le leithéidí Nóra, Bhríd ná Mhairéad. Ní hamháin gur ghéill siad do dhearcadh fireann ar an saol agus gur ghlac siad le ceannús ceann na bhfear, ach shealbhaigh siad an saol sin go coinfheasach murar go fonnmhar amach is amach é. Déarfadh an feimineach gur cealú ar phearsa shainiúil na mná mar dhuine ar leith inti féin atá sa ghéilliúint seo. Ach ón taobh amuigh ráiteas den chineál sin: ní hí fianaise na taithí atá ann, taithí mhná an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte a rinne cruachan agus a chomhlíon a ndualgas mar ba léir dóibh féin é taobh istigh de dhlíthe neamhscríofa na muintire. Thuig siad ní hamháin cé dar díobh iad, ach cérbh iad féin. Ba léir dóibh an t‑ionad ba dhual dóibh ina gcruinne féin. Má bhí gleic sin na muintire crua — ar an mbean go háirithe — bhí sí cinnte agus is iomaí carachtar i saothar Uí Chadhain, ó Cois Caoláire ar aghaidh go mór mor, a shantódh an chinnteacht sin.

Tá sé ráite ag Alan Titley, i Léacht Uí Chadhain 1981, go ndearna Máirtín Ó Cadhain scríbhneoir nua-aoiseach de féin uair éigin le linn na bearna fada idir Cois Caoláire (1953) agus An tSraith ar Lár (1967). I gcead d’Alan, agus a bhuíochas d’Éamonn de Valera agus do rialtas na Poblachta ag an am, ba mhaith liom an dáta sin a chur siar achar blianta agus saoire Uí Chadhain i Sibéir na hÉireann, Campa Géibhinn an Churraigh le linn an dara cogadh domhanda, a chur san áireamh. Tá a fhios againn ó na litreacha a scríobh sé chuig Tomás Bairéad agus ó thagairti eile thall is abhus go ndearna Ó Cadhain an t‑uafás léitheoireachta le linn na tréimhse ‘ollscolaíochta’ (mar a dúirt sé féin) seo. Ansin, sílim, a cothaíodh an cumas agus an tsamhlaíocht a chuir ar fáil Cré na Cille (1948) agus Cois Caoláire a bhfuil lorg an nua-aoiseachais, a dtiocfadh bláth chomh foirfe air sna sraitheanna éagsúla ina dhiaidh sin, le sonrú go láidir orthu. Mar a dúirt Alan Titley sa léacht chéanna, is deacair an téarma ‘nua-aoiseach’ a shainmhíniú. Ceist choinfheasa agus bhraistinte é idir údar agus a shaothar. Ní chuimhneodh carachtair Uí Chadhain sna scéalta luatha a foilsíodh sna hirisí ná i scéalta Idir Shúgradh agus Dáiríre ar mhalairt cladaigh a chuartú ná a shantú. Ní rithfeadh an smaoineamh leo fiú go bhféadfaí sin a dhéanamh. Is beag nach ionann an cás do mhuintir An Braon Broghach, sna scéalta tuaithe ar a laghad ar bith: má bhí an saol crua, ghlac siad leis agus dhíbir siad aon smaointe craiceáilte faoina mhalairt a chuartú.

Léargas Eile

I gcomórtas lena shaothar go n‑uige sin, léargas eile ar fad ar an bpobal thiar atá in Cré na Cille, léargas an ‘Joycean Smutmonger’ mar a tugadh ar Ó Cadhain más fíor tuairisc Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca. Ní he an pobal a d’athraigh, ach an léargas ba mhian leis an scríbhneoir a thabhairt ar réimse áirithe de shaol an duine ina ghné Chois Fharraigeach. Ní mó ná gur thaitin an léargas le bunáite na léirmheastóirí luatha. Seo mar a scríobh ‘Spailpín ar an Achréidh’, critic Ar Aghaidh:

Seo í an tríomhadh leabhar cheana fhéin ag an Údar céadhna ’s gan é ach óg, bail ó Dhia air. Sé’n truagh gur sa gcló Rómhánach atá sí. Go deimhin ní gádh dhom innseacht dh’aon dhuine a léigh aon cheó dhár sgríobh Máirtín cheana go bhfuil togha na Gaedhilge innti. Móran chuile fhocal beag is mór, coitcheannta agus neamh-choitcheannta, dá bhfuil ó Bhearna na Gaillimhe go Cárna pacáilte i mbéil ochtmhar nó naonbhar. ’Se sin aon cheann aca is féidir a chur sa gcaismirt… ’sí Gaedhilge Chois Fhairrge agus an taobh tíre sin siar atá innti. Gan bhuidheachas duit is tú dhá léigheamh bheitheá ’cuimhniú ar bhaile beag eicínt thiar annsiúd… Ní leigeann an tÚdar ar fhéin gur be fhéin atá ’déanadh na cainnte. Tá sí curtha i mbéil daoine eile aige. Go leor dhi nach gcuirfinn i mbéal an mhada. Is mór an eagchóir ’tá déanta ar fhéith na samhlaidheachta aige. Dhá mbeadh fearamhlacht ins an Údar is é fhéin a bheadh ar a’ bpríomh-pháirtí sa leabhar a’ déanadh na cainnte, ar chaoi ar bith gan cuid dho na ráidhte úd ’tá innti a chuir i leith aon-dhuine sa tír seo beo ná marbhú sa nGaedhealtacht ná taobh amuigh dhi. I leith sídheóg ná púca ná aon fheithideach dár chruthaigh Dia. Níor chuala mise a leithide siúd dho chainnt ariamh. Má chualas ba ag roighneadóirí ceart críochnuigh ar chúla téarmaí é. Ní bheadh mná ná páistí ag éisteacht. Féach ins an leabhar seo tugtha dhon phobal le léigheamh iad. Tá súil le Dia agam-sa nach mbeidh an leabhair seo le fághail ag an bpobal nuair a bheidheas mo chuid páisti fhéin fásta suas le conghnamh Dé. Ar leath. 15 feicfe tú ‘gan bhréig gan mhagadh tá racht breá bogúrach ag Bid Shorcha mara raibh sí ró-óltach’. Nach ‘bhí racht’ i n‑áit ‘tá racht’ a b’fhearr. Freisin cén uair a chonaic tú bean ró-óltach sa nGaedhealtacht?

Lean an spailpín air gur liostáil sé lochtanna eile an leabhair idir bhotúin teanga agus stíle, dar leis, gan trácht ar fheall Uí Chadhain ar nósanna agus ar mhoráltacht mhuintir na Gaeltachta. Mar fhocal scoir dhearbhaigh sé:

Ní ar nós Cré na Cille a dhathaigh an Piarsach ná a chairde Gaedhilgeóirí na Gaedhealtachta. Ní ag casadh míola ná sneá le chéile a chuir sé iad.

Cré na Cille

Is iomaí léamh is féidir a dhéanamh, agus a rinneadh, ar bhuntéama Cré na Cille — aoir shóisialta; cáipéis réalaíoch shóisialta; sciolladh maslaitheach ar mhuintir na Gaeilge agus na Gaeltachta; athbheo ar sheanchreideamh bealoideasúil faoin saol iarbháis; fiú iniúchadh meitifisiciúil à la Beckett ar an mbás beo. Bíodh is go bhfuil gnéithe áirithe de na téamaí sin le sonrú ar an leabhar, níl aon léamh acu sásúil go hiomlán as féin. Ainneoin shuíomh na reilge níl aon iarracht in intinn na gcarachtar sa leabhar ar iniúchadh de shórt ar bith a dhéanamh ar staid iarbháis an duine ná ar aon tráchtaireacht a dhéanamh ar an idirdhealú, más ann dó, idir slí na bréige agus slí na fírinne. Ní haon mhíshuaimhneas meitifisiciuil ná spioradálta atá ar Chaitríona ná ar na corpáin eile, ná, ainneoin ráiteas an Fhrancaigh, aon ennui i sainchiall fhealsúnta agus liteartha na haoise seo. Arae ní ráiteas é Cré na Cille faoi ionad an duine sa chruinne tar éis a bháis, ná iarracht an duine teacht chun réitigh lena bhás pearsanta féin, ná fós bás beo à la Beckett. Más in am ‘de shíor’ atá comhrá na cille suite ní léir sin do na carachtair, agus bheadh sé iomarcach, sílim, a bhaint as an méid sin amháin gur stasis nó breithiúnas síoraí chun na beatha gan fiúntas, ‘anti-phurgadóir de chuid Dante agus Beckett’, mar a dúirt léirmheastoir amháin, atá in Cré na Cille. Níl aon leid den chineál sin coinfheasa le fáil i measc chorpáin na cille, pé ar bith céard faoi Stoc na Cille nach gcloiseann na corpáin fiú má chaitear éisteacht leis, más fíor dó féin. Mar a shonraigh Breandán Ó Doibhlin in ‘Athléamh ar Chré na Cille’ i Léachtaí Cholm Cille 1974, ceann de na píosaí léirmheastóireachta is cumasaí, dar liom, a rinneadh ar shaothar Uí Chadhain, ciúta grinn, deis scigthe, atá i suíomh an leabhair sa reilig, ní hionann is bunphrionsabal meitifisice. Bíodh gurb é léargas na coiméide é, tagann an tuairisc ar an bpobal leis an léargas a fhaighimid ó Idir Shúgradh agus Dáiríre agus An Braon Broghach ina gnéithe tuarascálacha: tábhacht na talún agus an chaoi a mbraitheann saol an duine air gona thionchar ar chúrsaí breithe, bainise agus báis; rôle an fhir agus na mná an tábhacht ní hamháin leis an dul chun cinn ach le comharthaí sóirt na héadála a bheith le feiceáil ag muintir an bhaile; an t‑aicmeachas sóisialta agus an meas ar stádas an duine atá le sonrú ó chéadabairtí Chaitríona go críoch an leabhair áit a bhfágaimid í faoi amhras cráite an crois cheart chuidsúileach ‘de ghlaschloich an oileáin’ a bheas uirthi.

Taobh Míthaitneamhach

D’fhéadfaí a rá gur micreacosma den taobh míthaitneamhach de shaol tuaithe na hÉireann mar a fheictear é i gCois Fharraige atá in Cré na Cille gona thrácht ar mhionchúraimí suaracha an ghnáthdhuine ina ghnáthshaol: aighnis faoi chúrsai talún, creidimh agus polaitíochta; saint agus éad; comharsana agus daoine muintreacha in aghaidh a chéile; gaisce áibhéalach an duine as a chumas agus a fhiúntas féin, agus taobh eile an bhoinn sin, cúlchaint agus biadán d’fhonn an duine eile a chur síos agus a bheith cab dá réir os a chionn. Ar bhealach i bhfad níos forbartha ná atá le feiceáil sa saothar luath, cuirtear fuil agus feoil ar charachtair áirithe, idir chorpáin agus dhaoine atá os cionn talún i gcónaí, trí bhíthin chaint dhílis na gcorpán. Thar aon ní eile, tuigimid gur pobal dlúth ina chéile iad pobal Cré na Cille áit arb eol do chách ní hamháin scéal a chomharsan ach stair a mhuintire siar sna ghlúine. Mar a dúirt an fear a sháigh a chomharsa leis, agus an súgradh tríd an dáirire:

Ó bhí tú le sáitheadh b’fhearr don chomharsa a dhéanamh ná don strainséara. B’fhada uait a bheadh an strainséara curtha: ar chlár gléigeal an Achréidh, b’fhéidir, nó thuas i mBaile Átha Cliath, nó thíos in Íochtar Tíre. Céard a dhéanfa ansin? Féacha an sásamh atá agat ag géaraíocht anseo ormsa. Agus dhá mba é an strainséara a bheadh curtha le t’ais, bheitheá i dteannta d’uireasa fios céard a chaithfeá ina bhéal, nuair nach mbeadh eolas ar a sheacht sinsir agat?

Is é an t‑eolas seo ar ghnóthaí na comharsan a fhágas aighneas Chaitríona agus Neil ní hamháin ina aighneas pearsanta idir beirt deirféar ach ina scéal pobail a bhfuil eolas ag madraí an bhaile air agus muintir an bhaile, fiú, á chothú agus ag cur leis. Ag seo chomh maith an difríocht bhunúsach idir carachtair Cré na Cille agus carachtair Bheckett: ní daoine gan ainm, gan fréamhacha, gan tuiscint ar an dream dár díobh iad carachtair Cré na Cille ainneoin a lochtanna iomaduila mar a nochtas Ó Cadhain iad. Tuigeann Caitríona Pháidín go maith cé hi féin. Go deimhin, is féidir a áiteamh gurbh as sin a d’eascair cuid mhaith dá cuid fadhbanna sa mhéid is go raibh meas rómhór aici uirthi féin, gur chuir sí a súil thar a cuid, agus nuair a theip uirthi go raibh údar magaidh agus mioscaise ag an bpobal as a titim. Ní hamháin sin, ach is pearsana so-aitheanta iad Caitríona, Tomás Taobh Istigh, An Máistir Mór agus go leor eile in Cré na Cille, baill de phobal so-aitheanta, agus tá eolas agus aithne ag an bpobal sin orthu, ní hionann is carachtair Bheckett a mhaireas de shíor i riocht éiginnte na hintinne. Fiche bliain i ndiaidh Cré na Cille, le foilsiú na scéalta cathrach in An tSraith ar Láir, An tSraith dhá Tógáil agus An tSraith Tógtha is ea a tháinig na neamhdhaoine gan aimn gan sainiúlacht indibhídiúil dá gcuid féin à la Beckett agus Kafka chun cinn i saothar Uí Chadhain.

Suarachas an Duine

San am céanna, áfach, is mór idir Caitríona Pháidín agus mná fadfhulangacha An Braon Broghach, Nóra, Mairéad agus Bríd a casadh cheana orainn, agus is féidir forás Uí Chadhain mar scríbhneoir idir an saothar luath agus Cré na Cille a fheiceáil sa difríocht eatarthu. Is é teachtaireacht Cré na Cille, murarb ionann is an dearcadh ar an duine sa saothar go n‑uige sin: go bhfuil an duine suarach gan mhaith, gur mar sin atá agus gur mar sin a bheas. Ní athrófar a nádúr agus leanfaidh an saol mar atá. B’fhéidir gurb é seo an stasis agus an t‑am síoraí ina mairimid ainneoin na mbrat a thriailimid a chur umainn lena chlúdach, mar dhóigh de — leabhar an scríbhneora, focla móra an Ghaeilgeora ar fiú pionta gach ceann, nó cultúr na gcos lofa. Mairimid ar fad faoi mheon ‘murach murach’ an dreama a dúirt ag deireadh Cré na Cille ‘Dhá mairinn scathamh eile’. Dá mairfidís féin tuigimid gurb é an scéal céanna a bheadh le haithris in athuair acu. Ag sin an fáth nach dtagann, mar a shonraigh Seán Ó Tuama, aon fhorbairt ar na carachtair in Cré na Cille. Ní thig leo forbairt arae níl an t‑athrú bisigh sin ar chumas an duine.

Ainneoin go gcreidim gur beag gné mheitifisiciúil atá le sonrú ar Cré na Cille, ní mór a admháil, mar atá tugtha faoi deara ag roinnt léirmheastóirí, go ndéantar comórtas ag pointe amháin sa leabhar idir an reilig agus campaí géibhinn na nGearmánach, agus gur féidir a bhaint as sin gur braighdeanach de shórt éigin é an duine sa saol seo. Bhí leidí fánacha den chineál céanna le sonrú roimhe sin i scéalta ar nós ‘Leatrom na Cinniuina’, ‘Mac Rí na nDeachmann’ agus ‘Gan Murcha gan Mánas’ (Idir Shúgradh agus Dáiríre) agus in ‘Tnúthán an Dúchais’ agus ‘Ag Dul ar Aghaidh’ (An Braon Broghach). Sainscéalta Cadhnacha iad seo a thráchtas ar dhubhchinniúint an duine i saol cruálach leatromach, ach más ea féin is mó den sonas ná den donas, den sásamh (dá theoranta féin é) ná den chrá croí atá sa dá leabhar chéanna.

Dúirt mé ar ball beag nach ionann coinfheas Cré na Cille agus coinfheas an tsaothair roimhe, ó thaobh léargas an údair. A mhalairt a bheadh fíor faoi na carachtair. Thuigfeadh Caitríona Pháidín, Nóra, Bríd agus Mairéad. Seans maith fiú go bhfaighidís píosa dá teanga dá mbeidís ina gcomharsana aici. Ach ní thuigfeadh sí leithéid Mhairéad in ‘Ciumhais an Chriathraigh’ (Cois Caoláire) go deo. Ó chéadabairt an scéil sin mar a foilsíodh in Comhar é (Nollaig 1945) agus sa chnuasach Cois Caoláire, táimid i réimse eile braistine agus coinfheasa. Bhí chuile dheis ag Mairéad ón tús leanúint le patrún saoil a muintire mar a rinne na mná a chonaic muid go n‑uige seo. Fearacht mná tíriúla Loideáin sa scéal ‘An Taoile Tuille’, rúpálaí maith oibre a bhí inti agus bhí gabháltas réasúnta, mar a déarfadh lucht déanta cleamhnais, ‘ag dul léi’. In aonturas, is cosúil, a thug sí cúl leis an saol pósta nuair a d’eitigh sí Pádraig Dhaithi gan fáth gan údar soiléir. Déarfadh feiminigh an lae inniu gur deis chun saoirse a leithéid de chinneadh coinfheasach agus is fíor sin. Ní haon chinneadh deimhneach dá leithéid a bhí ann i gcás Mhairéad, áfach. Chuaigh sí i leataobh ón saol agus ó chomhluadar daoine de réir a chéile ar an gcriathrach: lata sa gcaiseal seo di ba thír theiriúil, ba chríoch námhadúil lámh chabhrach ná béal comhairle ar bith eile. Cineál príosúin a bhí sa chriathrach di, agus tá an scéal breac le tagairtí do ghlais, do bhuaracha, do rópaí ceangail, agus go háirithe don mhaide éamainn a chuireadh Mairéad le doras an tí chuile oíche. Mar a dúirt sí le Neainin nach gcaithfeadh oíche ina leithéid de theach cúlráideach léi féin: Tá doirse agus boltaí dúshlánacha air…

Bonn ar aon le braighdeanas seo Mhairéad in earrach, samhradh, fómhar agus geimhreadh an chriathraigh, tá braighdeanas de chineál eile á fhulaingt aici, braighdeanas a gnéasúlachta féin a chuir sí faoi chois ariamh le ráig oibre, agus nár dúisíodh go dtí eachtra na bainise achar gairid roimh imeachtaí an scéil. D’uasaigh sí a mianta nádúrtha mná (i súile an phobail, ar ndóigh) tríd an saothrú a rinne sí ar an gcriathrach:

É a thriomú. Cuid suntais a dhéanamh dhe. An saol a’ chur ag caint air amhail is dá mba ar niamhinín é, nó ar éachtmhac… Í féin a fhágáil ina haisling bhuain ar chlár an chriathraigh le léamh ag an té a thiocfadh…

Níor éirigh le huasadh seo a mianta máthar mar is léir, ní hamháin ón smál (breith a béil féin, cuimhnímis) a tháinig uirthi de bharr eachtra na bainise, ach ó na híomhánna follasacha gnéasúla atá ar fud gach leagain den scéal. I gcéadleagan Comhar, mar shampla, is éard a bhí i meigeallach gabhair a mhúscail í, leide… go raibh cuireadh céileachais taobh thall den chriathrach. Is léir, áfach, nach raibh ar a cumas glacadh leis an gcuireadh céanna, agus ainneoin go ndeachaigh sí a chodladh an oíche sin gan maide éamainn ná glas ar a doras (fiú is go gcríochnaíonn chéadleagan an scéil ag an bpointe seo) agus go raibh aisling aici go dtiocfadh an t‑ógánach chuici san oíche, tá blas na ciontaíle gnéasúla agus cur faoi chois a mianta go láidir ar chríoch an scéil. Mar a d’admhaigh sí i ndeireadh leagan Comhar bhí sí cho seasc leis an gcriathrach diúltach doicheallach, agus má b’áil léi fiú glacadh le cuireadh an chéileachais, agus géilleadh d’aisling na feola, ní fhéadfadh sí é a insint don sagart de réir leagan deiridh an scéil. Ní bheadh inti feasta ach snámhaí bocht spadchosach ar sheiche an chriathraigh, braighdeanach eile i saol crua na cré.

Ceangailte le Seisce

Leathcheann Mhairéad i measc na bhfear é Micil sa scéal ‘Beirt Eile’ in An tSraith ar Láir, bíodh is go raibh seisean pósta. Nuair a bhí sé ina fhear óg bhí sé i ngrá le Máirín, cailín dathúil aerach de bhunadh na háite. Níor fheil an aeraíl den tseanbheirt a shantaigh deisiúlacht thairis sin, agus sa deireadh ghlac sé lena gcomhairle agus phós an céad punt, na cúpla bearach agus Bríd. Fearacht Mhairéad ceanglaítear le seisce ón tús é agus é ag dul faoi dhéin an lao le buicéad ‘sclamhairí’ síolta, an chuid sin den fhata síl nach bhfuil súil ar bith ann agus, ar an ábhar sin, nach bhfásfaidh. Ag ceasacht tinnis a chaith Bríd a saol ó phós siad, agus sínte tinn ar a leaba a fheicimid í ag tús an scéil, agus Micil go doicheallach i mbun a cuid oibre sise ag tabhairt a chuid ag an lao — obair nár dhual d’fhear i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte. Bhí Bríd ina maighdean tar éis na mblianta. Is léir ón tagairt don phleota mór de phaidrín a tharraingíodh sí amach uair ar bith a n‑iontaíodh Micil chuici sa leaba go raibh sí róbheannaithe, rómhór faoi scáth pheaca na feola le cuimhneamh ar chaidreamh gnéasúil fiú lena fear féin. Seo é is cionsiocair le doicheall Mhicil. Níor éirigh leis a mhianta nádúrtha (dar leis) mar fhear, ná a thualangacht mar athair clainne a chomhlíonadh ina phósadh, agus chuir sin scrúdadh agus frustrachas air. Fearacht Nóra in ‘An Strainséara’ (Cois Caoláire) agus na mban eile atá feicthe againn, ghlac sé le dearcadh na muintire gur d’fhonn clann (agus go háirithe clann mhac) a thabhairt ar an saol a phósas daoine. Sin a sheolas an líne ar aghaidh agus a bhuanaíos seilbh na talún do ghlúin amháin eile ar a laghad. Maidir le Micil, má bhí sac maith aige, bhí sé gan mac gan muirín agus bíodh is gur dhóigh leis féin go raibh beirt mhac ina ghéaga fós, tuigimid nach mar sin a bheas. Bhí a ghabháltas breá ag dul chun báin cheal saothrú ceart, agus in aghaidh ard na míchinniúna ar nós Sisyphus, mar is léir ó ghluaiseacht an scéil, a chaithfeas sé dul feasta. Ach an oiread is laoch úd na seanlitríochta cinnfidh air an chinniúint a bharraíocht agus é féin a shaoradh ó gharraí gabhann a shaoil:

Fear dhá bhocáil idir chomhairlí a bhí ann, ina sheasamh ar an gcoraice i ngarraí gabhann a shaoil, a chaithfeadh a dhul le fána ar dheisiúr nó ar thuathúr nár aithin sé thar a chéile, fear a raibh glas-shnamannaí, buairíní, geiseannaí le fuascailt aige dhe féin.

Daoine as alt, coimhthigh i saol na muintire is ea Mairéad, Nóra agus Micil, daoine a ndeachaigh a saol amú orthu ina súile féin agus i súile an phobail, daoine nach saorfar ó gharraí gabhann sin a saoil. Ar a laghad ar bith, áfach, agus bíodh is gur beag an t‑údar sóláis ná sásaimh dóibh é, tá a fhios cé hiad féin: tá eolas ag an bpobal orthu — más údar magaidh agus cúlchainte féin é i gcás Mhicil — agus níl fiú an méid sin le maíomh ag laochra cathrach Uí Chadhain.

Díol suntais é a laghad de shaol na cathrach atá le feiceáil i saothar luath Uí Chadhain, anuas chomh fada le Cois Caoláire fiú. In Idir Shúgradh agus Dáiríre ní fheictear an chathair, má luaitear féin í, ach mar ionad freastail agus margaíochta do phobal na tuaithe, agus tá an dearcadh céanna le fáil i scéalta ar nós ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’, ‘Clapsholas Fómhair’, agus in Cré na Cille féin. Tá sruth eile ann, áfach, ina gcuirtear síos ar imirce mhac Chonamara thar Ghealchathair soir — leithéidí ‘An tAonú Fleasc Déag’, ‘Oscailt an Dorais’ agus ‘Lá Scíthe’ in An Braon Broghach, agus ‘An Pionta’ agus ‘An Seanfhear’ in Cois Caoláire. I saothar aibí Uí Chadhain sna sraitheanna is mion-státseirbhíseach, sclábhaí anaithnid de chuid an mhaorlathais, an príomhcharachtar a chastar linn.

Duine den slua gan ainm é J. in ‘An Eochair’ (An tSraith ar Láir), cime sa chóras stáit a shloigeas an duine aonair agus a fhágas é gan rian ar bith den daonnacht ná dá indibhidiúlacht féin. Ar nós charachtair Khafka, Joseph K., in Der Prozess (An Triail) agus K., in Das Schloss (An Caisleán) a bhí ag coraíocht chomh maith in aghaidh córais a bhí docht do-lúbtha, ní ghairtear de ach J., lena chur in iúl gurb é Fear‑Mar‑Chách é. Ní hamháin sin, ach cuirtear in iúl i gcéadabairt an scéil é ní mar dhuine ach mar pháipéarchoinneálaí — an fheidhm a bhí aige mar mhionsearbhónta de chuid an stáit uilechumhachtaigh. Is geall le gairm bheatha an rôle seo, nó is í an bheatha féin dó í. Is tábhachtaí an stát, an córas, daoine, ná an duine féin. Tá feidhm ag chuile dhuine taobh istigh den chóras sin a leagas amach a chuid dualgas chomh maith leis na laincisí atá air, agus ghéill J. go huile agus go hiomlán don saoldearcadh seo. Sin í an tsiocair a raibh an méid seo le rá ag a bhean leis nuair nach raibh sé sásta dlí beannaithe an stáit a bhriseadh agus an doras a raibh sé faoi ghlas taobh thiar de a réabadh: Ní leathdhuine féin thú. Is neamhdhuine thú. Ní he an chéad uair ráite agam é. Mheabhródh seo an rud a dúirt a bhas le mion-státseirbhíseach eile, Poprishchin, i scéal Ghogol Notes of a Madman: Well look at yourself, just think a minute, what are you? Why you are zero, nothing more. Fearacht an fhir óig i scéal Khafka Conversations With a Drunkard a chuir é féin i láthair mar seo, I am 23 years old, and as yet have no name, ar éigean is féidir a rá gurbh ann do J. mar phearsa shainiúil taobh amuigh dá fheidhm mar pháipéarchoinneálaí.

Eochair an Phríosúin

De réir a chéile in imeacht an scéil tháinig J. ar an tuiscint gur príosún a bhí sa seomra ina raibh sé agus go raibh sé féin scoite amach ón saol d’uireasa na heochrach cuí a shaorfadh é. Ní féidir go ndeachaigh an macalla ó Chaoineadh Airt Uí Laoghaire amú ar Ó Cadhain:

Ní scaipfidh ar mo chumha
Atá i lár mo chroí a bhrú,
Dúnta suas go dlúth
Mar a bheadh glas a bheadh ar thrúnc
’S go raghadh an eochair amú.

Dúiseacht coinfheasa dó a bhí ina bhrionglóid chorraithe sa phríosún sin nuair a shamhlaigh sé gur chlaochlaigh sé ina chomhad — eachtra, ar ndóigh, a mheabhraíos scéal cáiliúil Khafka Metamorphosis, mar a shonraigh roinnt léirmheastóirí cheana. Is ionann cuimhniú agus dearbhú sa chás seo, arae is féidir a rá sa saol réalach go raibh sé ar chumas J. éalú uair ar bith tríd an doras a bhriseadh nó glaoch a dhéanamh ar an nguthán toirmeasctha — ach nach ndearna sé sin. Mar a dúirt T. S. Eliot in The Wasteland:

…I have heard the key
Turn in the door once and turn once only
We think of the key each in his prison
Thinking of the key each confirms a prison.

Le réimse na samhlaíochta agus na meafarachta a bhaineas claochlú J.: ráiteas fochoinfheasach atá sa bhrionglóid ina ndearna comhad de, ní hionann is claochlú iomlán Ghregor Samsa in Metamorphosis. Thug an Cadhnach an chéim Khafka-ach sin sa scéal ‘Ag Déanamh Páipéir’ (An tSraith Tógtha) áit a ndearnadh páipéar go fírinneach den phríomhcharachtar, más fíor. Ní hionann is cás Ghregor, a ríomhtar sa tríú pearsa uile-eolach, níl againn ach focal an scéalaí sa chás seo faoin gclaochlú. I leaba inseacht fhuarchúiseach oibiachtúil Khafka (agus an chruinne scanraitheach fantaisíochta a chruthaítear dá bharr) faighimid cur síos thar a bheith suibiachtúil ó fhear an pháipéir, agus is deacair don léitheoir idirdhealú a dhéanamh idir an réalachas fírinneach agus réalachas sonraithe an reacaire. Níl aon amhras faoi ach go bhfuilimid ag plé ag an bpointe seo le saochan iomlán céille, Mind At The End of Its Tether, agus briseadh síos phearsantacht shainiúil an duine.

Duine eile fós de shlua na státseirbhíseach gan ainm nach raibh fiúntas ná sainiúlacht ar bith dá chuid féin ag roinnt leis is ea N. in ‘Fuíoll Fuine’ (An tSraith dhá Togáil). Mar a deir sé féin in imeacht an scéil:

Ba mhinic N. ag cuimhniú ar scéal a bheatha a scríobh. Ach i gcónaí deireadh sé leis féin nár chuid aithris a shaol. Bhí sé caite aige ag cipiléaracht le mionrudaí fánach, le brus, le na cuileogaí a ghreamaíos do rothaí móra an tsaoil, a deireadh sé leis féin.

Duine scoite a bhí ann nár airigh dáimh ar bith caidrimh le daoine eile, fiú lena bhean féin nár léar dó mar phearsa shainiúil inti féin, ach a chuirtear i láthair sa scéal de réir na bhfeidhmeanna éagsúla a chomhlíonadh sí ina shaol seisean — an teach a ghlanadh, béile a réiteach, tine a chur síos. Ba chosúil N. le duine a bhí ag suansiúl tríd an saol ó lá go lá ina lúb gan tábhacht i gcóras maorlathach nó gur bhásaigh a bhean, eachtra tosaigh an scéil. Chuir a bás sise iallach air teacht ar réiteach de shórt éigin lena shaol. I radharc a mheabhródh garraí gabhann Mhicil, feicimid é ag fágáil teach ól go gairid tar éis scéala an bháis a fháil agus é mar a bheadh sé ag crosbhóthar saoil:

Taobh amuigh den doras, ámh, d’fhan sé gan a dhul deiseal ná tuaifeal… Bhí an tsráid ansin soir siar roimhe mar scian thrin a shaol, ag glan-dluíú a chaite agus a fháistineach ó chéile.

Clapsholas na hIntinne

Níor éirigh leis aon réiteach a fháil ar a chás agus is éard atá ina fhuaidreamh buile óil ar fud an bhaile mhóir ina dhiaidh sin clapsholas riastrach na hintinne agus a scarúint de réir a chéile leis an réalachas. Ainneoin gan aon ‘pheaca’ (seachas, b’fhéidir, codladh le Fáiscín Fionn) ná aon ‘choir’ a bheith déanta aige, d’fhás meon ciontaíle in N. le linn a fhuaidrimh ba chionsiocair i ndeireadh báire, fearacht fhear an pháipéir cheana, le saochan céille — sampla clasaiceach, déarfainn, de mheath scitsifréineach. Is í ciontaíl seo N. (chomh maith le J. agus cimi eile Uí Chadhain) go maireann siad, ní hionann is muintir an chomhthionóil fhuinniuiil fhuinte, i gcruinne nach roinneann norm ná míniú aonghnéach leis. Mar a dúirt H. G. Wells sa leabhar leis a luaigh mé ar ball:

Hitherto events had been held together by a certain logical consistency, as the heavenly bodies have been held together by gravitation. Now it is as if the cord had vanished, and everything was driving anyhow to anywhere at a steadily increasing velocity…

As an gcorda sin a bheith ar iarraidh a eascraíos ciontaíl na freacnairce mar atá sonraithe againn. Má bhí leithéid Oedipus Rex sa seansaol ciontach as ainghníomh, ba de bharr aineolais é agus de bharr na dubhchinniúna a bhí leagtha amach ag na déithe dó. I gcás chimí Uí Chadhain, áfach, gan trácht ar K. agus Joseph K. a bhí chomh haineolach céanna, níl aon catharsis i ndán dóibh. Tá siad uilig daortha — daortha chun na beatha gan bhrí ná fiúntas, cúisithe as peaca na beatha, le peche d’exister mar a dúirt Sartre in aiste cháiliúil faoi Phroust sna tríochaidí. Más de bhunadh tuaithe féin iad N., J., agus fear an pháipéir, is fada an bóthar aniar é ó shaol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte.

Is iomaí bealach a fhéachas an duine le héalú as gábh eisiach seo na beatha gan bhrí: cúrsaí creidimh agus reiligiúin den uile chineál, nó Tóraíocht Inis na Fírinne; asamhlú iomlán leis an saol ina maireann sé; nó a mhalairt ghlan, leota den teanga a chur amach faoi shaol nach fiú mórán é agus racht breá den gháire raibiléiseach a ligean — cleas coitianta Cadhnach. Cheal ama, áfach, ní dhíreoidh mé ach ar bhealach éalaithe amháin a bhaineas le hábhar anseo.

Mar a shonraigh Wagner i magnum opus, dar liom, an 19ú haois, Der Ring des Nibelungen, is é a theastódh ón duine comhaimseartha sárdhuine, laoch ar nós laochra an tseansaoil, a thiocfadh ar an bhfód le barraí an phríosúin a réabadh agus lena shaoirse a bhronnadh in athuair ar an duine. Seasann an fíorlaoch don cheart, don uaisleacht agus don fhírinne. Is é an t‑idéal é i súile an phobail. De bhrí go n‑éiríonn leis bacanna agus srianta an ghnáthdhuine a chur de (fiú má mharaítear san iarracht é) dearbhaíonn sé fiúntas an phobail dó féin, agus tríd sin fiúntas an uile bhaill den phobal sin chomh maith. Ar bhealach, is slánaitheoir an laoch a fhuasclaíos an gnáthdhuine ó bhraighdeanas an ghnáthshaoil trí chruinne idéalach a thairiscint dó ina réitítear chuile fhadhb agus inar féidir leis é féin a shamhhú ina laoch. Tá seo fíor faoi laoch na seanlitríochta agus an bhéaloidis chomh maith le ‘laoch’ litríochta agus scannán na haoise seo ar nós James Bond, Mr T., Superman, buachaillí bó an Wild West (a ‘fhaigheann’ an fear i gcónaí!) agus bleachtairí agus spiadóirí sárchumasacha i saothar daoine ar nós Le Carré, Ludlum, Forsythe agus údair iliomad thrillers eile.

Den mhianach seo dar leis féin, ar chuma ar bith, laoch an scéil ‘Fuíoll’ (An tSraith dhá Tógáil), tuairisc peileadóra, An Mhucarlach Mhór ar a chuid gníomhartha gaile agus gaisce, mar dhóigh de, ar pháirc na peile agus dá mb’fhíor a leath dá raibh le rá aige theastódh a leithéid ó chontae is fiche in Éirinn faoi Mheán Fómhair chuile bhliain i dtóraíocht soithigh naofa áirithe! Déantar comórtas soiléir, más go scigiúil féin é, síos tríd an scéal idir an Mhucarlach agus Cú Chulainn, ó mhacghníomhartha na beirte go dtí a dteacht in inmhe trí mharú ainmhí — cú i gcás Chú Chulainn, stail i gcas na Mucarlaí. Maidir le cleasa gaisce na Mucarlaí, is éard atá iontu scigaithris cuid mhaith ar chleasanna Chú Chulainn mar atá le léamh in Tocmarc Emere — agus ar an gcleas ab éifeachtaí ag laoch na peile bhí an tufóg, gaoth boilg nár thada é gae bolga Chú Chulainn i gcomórtas leis!

Imirce Faitís

B’é críoch scéal na Mucarlaí gur tugadh a Fhionntrá i bPáirc an Chrócaigh nuair a bhasc an Mortarlach Mór é agus iad i mbun comhraic, agus is ionann a imirce faitís ina dhiaidh sin agus bás de chineál tharla deireadh a bheith lena chaithréim mar laoch. Má bhí fiúntas, áfach, le bás na seanlaochra a mhalairt atá fíor i gcás threascairt na Mucarlaí. Laochas inbhéartaithe gan bhrí, gan fheidhm atá ina chuid gníomhartha, ní hionann is laochas Chú Chulainn a raibh gá ag a phobal (má ba é pobal teoranta na huasaicme féin é) leis. Agus ní hé an Mhucarlach an t‑aon ghaiscíoch ar fhág an Cadhnach a shraith ar lár. Thug sé an íde (nó an oidhe) chéanna do laochra eile dá chuid: M. a cuireadh i gcosúlacht le Cú Chulainn agus le Suibhne; an Cú Chulainnín in ‘Ce Acu’ (An tSraith ar Láir); lánúin ‘Mhuintir na Croise’ (An tSraith Tógtha) a shamhlaítear le Diarmaid agus Gráinne; agus fiú J., ar féidir a bhás a chur i gcosúlacht le bás Chonaire in Togail Bruidne Da Derga.

Sa scéal ‘Gorta’ (An tSraith ar Láir) is láidre agus is scanraithí a dhéantar forbairt ar an téama seo. Táimid i láthair ag bás duine nach fear ná bean, ach duine díphearsanaithe, dighnéasaithe, dídhaonnaithe — agus is léir ón tús go bhfuil macallaí á mbaint ag an gCadhnach as Oided Con gCulainn le comhthéacs eile a thabhairt d’anbhás an duine seo i ngarraí fataí a bhí millte ag an dúchan. Bhí éan dubh i láthair an duine, fearacht na Baidhbhe a bhí ag faire ar bhás Chú Chulainn. Íomhá choitianta sa tseanlitríocht in Éirinn agus i gcultúir eile is ea Bandia an Bháis i bhfoirm éin á cothú féin ar chonablach na laochra i ndiaidh catha, agus d’fhéach éan ‘Ghorta’ leis an íde chéanna a thabhairt don duine. In Oided Con gCulainn lig an Bhadhbh ‘trí sgrécha comóra’ nuair a shéalaigh Cú Chulainn. In ‘Gorta’ áfach d’imigh sí léi, i bhfocail an scéil, ‘gan fáiteall ar bith a thabhairt léi’ agus gan aici ach ‘scréachaíl dhiomúch’. Ní hamháin go bhfuil an duine ar lár ach tá an dia ar lár chomh maith leis cheal cothú i gcruinne gan bhrí. Cuireann alt deiridh an scéil leis an léamh seo:

Go tobann níor fhan spéir ná talamh, aghaidh ná cul gréine. D’fháisc scaoilteog duifin reatha ar shúil lasta na gréine mar ghabhfadh ordóg a múchta agus marbhfáisc uirthi…

Is ionann seo agus múchadh na beatha féin agus teacht i réim na hainrialach, nó léiriú samhailteach ar ráiteas cáiliúil Schopenhauer Kein Wille, keine Vorstellung, keine Welt, ‘Gan aon toil, gan aon íomhá, gan aon domhan’, nó i dtéarmaí Cadhnacha sraith an duine ar lár.

Thosaigh muid le Seáinín i ngarraí an fhéir ag saothrú chré na muintire. Má bhí an líne féin ag dul chun lagair agus gan aige ach dhá choca san áit a mbíodh trí cinn fadó, bhí díol a chothaithe aige ina dhiaidh sin. Rinne sé cruachan agus tháinig sé slán. In Cré na Cille féin ní fhaca muid an duine ag déanamh créafóige arae ar an saol os cionn talún a bhí a aird. Scéal eile ar fad é ag duine ‘Ghorta’. Den chré é agus ar an gcré a fhilleas sé, ach nach talamh coisricthe ar bith é a théalta deiridh. Fágtar ag morgadh é os cionn talún, ag filleadh ar an gcré is gan sásamh na cille féin aige.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar, de Comhar, agus de Chló Iar-Chonnacht as a gcead an aiste seo a fhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Máirtín Ó Cadhain — Poblachtach agus Sóisialaí

Le Proinsias Mac Aonghusa. Marais, Páras, An Cháisc, 1989.

Ag Dáil Uí Chadhain a tugadh an léacht seo ar an 8 Aibreán 1989.

Céadfhoilsíodh i riocht na haiste í in Comhar, 49(10), 5–17.

Bhí Máirtín Ó Cadhain chomh Gaelach le ceaig poitín; meas an stiléara is mó a bhí aige ar reachtanna agus dhlithe stáit ar a raibh dímheas aige. Is iomaí sin Máirtín Ó Cadhain a bhí ann. Is mar scríbhneoir is dóigh is faide a mhairfeas a chliú. Is mar sin ab fhearr leis féin an scéal a bheith. Dá mhéad dá ndearna sé agus clócaí eile ar a ghuaillí thuig sé go rímhaith, formhór a shaoil, gurb í an scríbhneoireacht an cheird a bhí leagtha amach dó. Ach múinteoir de chineálacha éagsúla a bhí ann ó thosaigh sé ag teagasc ar Dhaighnis sa bhliain 1926 agus é bliain is fiche d’aois, nó gur cailleadh é agus é ina Ollamh i gColáiste na Tríonóide agus é ina Chomhalta de chuid an Choláiste (FTCD) sa bhliain 1970.

Léachtóir poiblí thar cionn a bhí ann agus óraidí breá a raibh an greann agus an dáiríreacht measctha trína chéile go healaíonta aige. Iriseoir bisiúil ba ea é mar a thuigfeas an té ar cuimhin leis Caiscín san Irish Times, altanna dá chuid in The Gaelic Weekly, litreacha a bhain le saol an lae inniu san Evening Mail agus aistí dá lán cineálacha in Feasta agus in Comhar agus in An Stoc agus in Ar Aghaidh, agus in irisí nach iad.

Ach is faoin gCadhnach mar fhear poiblí, mar agóidí, mar Phoblachtach, mar Shóisialaí atáimse ag trácht anocht ag Céad Dáil seo Uí Chadhain. Ní ar nithe eile atá m’aird; beidh daoine nach mé ag trácht ar Mháirtíní Ó Cadhain eile. Agus, dar mo leabhar, tá neart le rá.

Ní bheadh sé indéanta Máirtín Ó Cadhain a chur i gcomórtas le duine ar bith eile, Éireannach nó coimhthíoch. Duine ann féin ar fad a bhí ann a raibh gnéithe de stíl mhaithe móra an Renaissance ag baint leis.

Ní naomh ar bith a bhí ann, ach sheas sé i gcónaí leis na nithe a gceapfaí, b’fhéidir, naoimh Éireann a bheith ar a son. Céard a bhí uaidh a thabhairt chun críche, an conraitheoir réabhlóideach seo as an gCnocán Glas? Is ar éigean atá mórán dabht faoi sin: Poblacht lucht oibre ina mbeadh an Ghaeilge i réim, agus ocastóirí faoi dhímheas. Fear caol caintiúil a bhí ann, a dúirt cara leis liom, nuair a casadh airsean é den chéad uair ina theach féin i gCamas in earrach na bliana 1928. Bhí sé féin agus Seosamh Mac Mathúna, múinteor Leitir Mucú, in aon teach le chéile. Bhí time ar siúl do mháistreás a bhí ag imeacht as an áit. Bhí ól ann — ceaig poitín. Mhair an time go dtí a ceathair nó a cúig ar maidin. Muintir na háite agus múinteoirí le chéile. Béarla is mó ar fad a bhí á labhairt ag na múinteoirí, agus Gaeilge ag an bpobal. Mar sin a bhíodh cúrsaí san am. Tháinig athrú ar an saol. Agus ansin tháinig athrú eile arís air. Ní dheachthas chuig aifreann an mhaidin dár gcionn, agus faoi cheann seachtaine d’ionsaigh an sagart Máirtín agus Joe Mac Mahon agus an chuid eile díobh ón altóir. Is dóigh gurbh í sin an chéad uair ar déanadh ionsaí den chineál ar Mháirtín, agus is spéisiúil gur faoi phoitín a tharla sé agus faoi gan dul chuig an aifreann.

Ach bhí sé cheana féin san IRA. Dála an scéil, bhí gnaoi na ndaoine air, rud ab annamh san am ar mháistir scoile. Théadh sé thart le muintir óg an cheantair. Bhíodh sé ag comrádaíocht leo, ag ól leo, ag dul chuig damhsaí leo. Duine dá gcuid féin a bhí ann. Tuigeadh sin. Tuigeadh nárbh ionann é agus na máistrí agus máistreásaí scoile a bhíodh ann roimhe, dá fheabhas iad. Is fiú a lua gur bheag ar fad de mhuintir Ghaeltacht Chonamara a fuair aon mhéid oideachais san am, ní áirim a bheith ina múinteoirí ná dul ar ollscoil. Ar ndóigh, b’ionann scéal do dhaone bochta ar fud na tíre ar fad agus ní hé an oiread sin athrú a tháinig ar an saol nó gur chuir Donnchadh Ó Máille a scéim saoroideachais ar bun.

Cé gur inis sé féin neart scéalta barúla faoina bhreith ina dhiaidh sin, agus go bhfuil ceist ann faoin mbliain inar rugadh é, is cinnte go leor gur ar an gCnocán Glas a tháinig sé ar an saol. B’fhéidir gur rugadh é in Eanáir na bliana 1905 nó ar an 13ú lá d’Fheabhra, 1906 nó ar an 20ú lá d’Eanáir, 1906. Tá scéal a bhreithe chomh casta le scéal Phádraic Uí Chonaire, geall leis! Bhíodh sé ag ligean air scaití gur i Learpholl Shasana a rugadh é. Bhaineadh sé greann as nithe mar seo, agus as dream údaráis a chur amú. Beidh cuimhne ag cuid agaibh ar an mbréagphictiúr de féin a cuireadh ar fáil don Ghúm do An Braon Broghach sa bhliain 1969. Chuir siad i gcló é. Shéan an Cadhnach gurbh é féin a bhí ann agus chuir sé milleán ar an nGúm. Dúirt sé go raibh dealramh ag an bpictiúir le Stalin óg sular éirigh sé brúidiúil. Ach shíl a lán a raibh eolas acu ar intinn Mháirtín Uí Chadhain gur dhóigh ná a mhalairt gurbh eisean féin a thug an pictiúr don Ghúm le teann diabhlaíochta agus mioscaise. Ní ar an eagraíocht áirithe stáit sin is mó a bhí a ghean. B’as saol an bhéaloidis, saol nach raibh mórán athrú air le míle bliain anuas, a fáisceadh mé, a dúirt sé féin le Scoil Merriman an lá deiridh d’Eanáir, 1969. Duine de thriúr déag clainne a bhí ann agus bhí an teaghlach chomh bocht céanna le gach teaghlach eile san áit. Bhí sé fíormheabhrach agus bhí máistir scoile, Éamon Ó Gógáin, sa Spidéal a thuig a fheabhas, agus a chuidigh leis. Is dóigh gur ina fhear oibre i Sasana a bheadh Máirtín Ó Cadhain murach a ndearna an máistir scoile breá seo ar a shon. Ghnóthaigh Máirtín an King’s Scholarship faoi dhó, sa bhliain 1923 agus é ró-óg le glacadh leis, agus arís an bhliain dár gcionn. B’in éacht. Bhí coimhlint mhór ann.

Chuaigh sé chuig Coláiste Phádraig i nDroim Conrach i bhfómhar na bliana 1924. As an scoil náisiúnta a tháinig sé; níor chaith sé lá riamh i meánscoil. Bhí sé ina mháistir scoile déanta dhá bhliain dár gcionn. I bhfómhar na bliana 1927 ceapadh é ina phríomhoide ar Scoil Chamais i bParóiste Ros Muc agus is ann a bhí sé go dtí tús 1932 nuair a fuair sé post mar phríomhoide ar an gCeaird Mhór*, taobh thoir de Ghaillimh mar a bhfuil aerfort anois. Is anseo a bhí sé sa bhliain 1936 nuair a bhris Easpag na Gaillimhe, an Dochartach, é de bharr a dhílseachta don IRA. Scéal mór a bhí sa bhriseadh san am. Sheas muintir an Chairn Mhóir leis. Ionsaíodh Marrinan, an máistir a thóg post Mháirtín, agus sílim gur baineadh a chuid ingne de. B’éigean cosaint phoiblí a chur ar fáil dó ar feadh i bhfad. Níor sheas an INTO le Máirtín. I ndeireadh 1936 bhí a cheird bainte de agus é curtha ar an mbóthar, rud a tharla, ar ndóigh, do chuid mhaith eile múinteoirí misniúla roimhe agus ina dhiaidh. Ach níorbh ionann mórán acu siúd agus Máirtín Ó Cadhain.

Cad chuige a raibh sé san IRA? Céard a chuir ar bhóthar na Poblachta é? Daoine ciúin go leor a bhí i muintir Mháirtín. Ní raibh sá na scine, caitheamh na cloiche ná bualadh maide ionainn, a dúirt sé féin tráth. Más fíor, léigh sé cóip den iris Nationality le linn dó a bheith ina mhac léinn i gColáiste Phádraig agus sin a mhúscail a spéis sa Phoblachtachas. Ach ní miste aird a thabhairt ar an méid seo, freisin: bhí sé 14 bliana nuair a cuireadh an chéad Dáil ar bun agus nuair a thosaigh Cogadh na Saoirse; 17 mbliana nuair a thosaigh an Cogadh Cathartha. Bhí na hÓglaigh bunaithe go maith ina cheantar dúchais. Scoilt siad; chuaigh an chuid is mó díobh leis an Saorstát de bharr cheannaireacht Mhíchíl Uí Dhraighneáin — a mhalairt a tharla in iarthar Chonamara de bharr Ghearóid Mhic Pharthaláin agus Petie Mc Donnell. Is é sin le rá gur cinnte go raibh an-chaint ar a raibh ag tarlú go háitiúil agus ar fud na tíre. An bhféadfadh buachaill fíormheabhrach ar nós Mháirtín Uí Chadhain gan spéis a bheith aige ina raibh ag tarlú?

Tá a fhios agam céard a thug san IRA mé féin. Ba chall troid le mo mhuintir, boicht na tuaithe, a fhuascailt, a scríobh sé in Feasta sa bhliain 1960 agus é ag déanamh léirmheasa ar Ar Thóir mo Shealbha le Tarlach Ó hUid, fear eile a bhí sna hÓglaigh ach nár fhan leo. D’fhan Máirtín san IRA. Ní feasach mise nach raibh sé taobhach i gcónaí leis na hÓglaigh cé gur díbríodh é astu, tuairim is 1946, gur mhinic dó iad a lochtú, gur thuig sé bunlaigeachtaí a bheith orthu. Bhí a fhios aige gurbh iad Óglaigh an IRA na Gaeil ba dhílse sa tír, gurbh iadsan i gcónaí a sheas le leas an náisiúin agus le cearta bunúsacha na tíre nuair a bhíodh drochmhisneach ar fhormhór na coda eile, gur acu a bhí an Holy Grail.

Seosamh Mac Mathúna a chuir móid dílseachta an IRA ar Mháirtín ag geata theach an mhúinteora i gCamas, mar a raibh an bheirt acu ina gcónaí. Bhí Mac Mathúna sna hÓglaigh ó bhliain a ’18 agus nuair a tháinig sé ag teagasc go Leitir Mucú ceapadh é mar Aidiúnach ar Chathlán Chonamara den IRA. Duine é a bhí fíorghníomhach, a chaith seal ina phríosúnach ar an gCurrach le linn an Dara Cogadh Domhanda, agus a d’fhan i nGluaiseacht na Poblachta go deireadh a shaoil. Níorbh fhada Máirtín san IRA nó gur roghnaíodh é mar Chaptaen ar Óglaigh Chamais. Ar ndóigh, bhí Cumann na nGaedhael i réim san am agus tóir mhór acu ar lucht na Poblachta. Bhí neart i bpríosún. Ní raibh an Cogadh Cathartha thart ach le ríbheagán blianta. Bhí polaitíocht an-teasaí, ach in ainneoin bhriseadh Éamon de Valera leis an IRA ar dtús agus ansin le Sinn Féin, agus bhunú Fhianna Fáil, bhí comhoibriú an-dlúth fós idir na dreamanna éagsúla poblachtacha. Níl aon amhras ann ach go raibh neart i gCumainn Fhianna Fáil fós a bhí san IRA freisin, nó taobhach leis na hÓglaigh. Mar sin a bhí an Cochlánach, duine den triúr a mharaigh Caoimhín Ó hUiginn, mar shampla. Bhain sé le Cumann Inse Chóir d’Fhianna Fáil. I litir a chuir Seosamh Mac Mathúna chuig an tSiúir Bosco Costigan agus Seán Ó Curraoin, údair bheathaisnéis an Chadhnaigh, dúirt sé an méid seo:

Bhí orainn dul ar fud Chonamara ar obair na nÓglach agus bleachtairí ag faire orainn. Cheapamar plean. Chuireamar coiste ar bun le leacht a thógáil do na buachaillí ó Chonamara a thug a n‑anamacha ar son na Poblachta, agus bhí cruinniú i chuile áit faoin leithscéal sin, agus d’éirigh go maith linn.

Ní miste súil a chaitheamh ar bhaill an Choiste sin, Coiste Chuimhne na nÓglach i gConamara, mar a bhí air. Bhí sé eagraithe, más fíor, i sé cheantar éagsúla. Mac Mathúna agus Ó Cadhain na Rúnaithe. Bhí aon mhúinteoir déag ar an gCoiste ar fad agus ceathrar Comhairleoirí Contae de chuid Fhianna Fáil. Aithním cuid mhór de na hainmneacha, agus Fianna Fáilithe is mó a bhí iontu. Peadar Mac Domhnaill, Petie Mc Donnell, Fianna Fáilí tréan agus Poblachtach dílis, a bhí ina Chathaoirleach, agus bhí Gearóid Mac Parthaláin, Gerald Bartley, a bhí ina dhiaidh sin ina Aire Cosanta, mar Chisteoir. Orthu siúd eile a bhí ar an gCoiste bhí John Keane, a bhíodh ina dhiaidh sin ina TD ag Fianna Fáil. An amhlaidh nár thuig an dream seo, a raibh ceird na comhcheilge acu féin, go raibh an IRA ag baint leasa astu? An amhlaidh gur chuma leo? Agus ceist eile, an é Coiste sin Chuimhne Óglaigh Chonamara tús saoil an Chadhnaigh mar chomhcealgaire, ceird a thug sé leis go binn?

Bhí m’athair, Críostóir Mac Aonghusa, cara mór le Máirtín, ar an gCoiste. Ar seisean:

An uair sin b’ionann Cumannaigh, an tIRA, Sinn Féin agus Fianna Fáil. An mhuintir a raibh airgead acu agus ceannas agus cumhacht, ar nós siopadóirí, feirmeoirí móra, lucht gnó i mBaile Átha Cliath agus sagairt agus easpaig, bhíodar go léir ar thaobh Chumann na nGaedhal. Aon dream amháin a bhí ionainne, freisin. Bhíomar ina n‑aghaidh siúd.

Bhí dream maith óg sna hÓglaigh i gCamas faoi cheannas an Chadhnaigh. Bhí an tIRA beo i ngach baile fearainn i gConamara. Bhí fonn ar dhaoine óga rud éigin a dhéanamh. Ach céard é an rud sin agus cén chaoi a ndéanfaí é? Bhí cuma i bhfad níos fearr ar Fhianna Fáil. Agus bhí de Valera ar an gceannaire ab fhearr sa tír. Ní raibh aon pholasaí tarraingteach ag an IRA. Chlis air i gConamara mar a chlis i ngach áit eile. Bhí Rialtas an Chosgaraigh brúidiúil. Bhí suarachas ag baint leis agus frithnáisiúnachas a bhí ag dul i méid de réir a chéile. Bhí an seoiníneachas in airde in ainneoin fheabhas léithéidí an Bhlaghdaigh agus Risteárd Uí Mhaolchatha ar a mbealaí féin. Ba léir má bhí siad le cur de dhroim seoil gurbh é bealach Fhianna Fáil agus ceannaireacht chliste, ghlic de Valera a dhéanfadh sin, agus nach iad gunnaí na nÓglach. Sa bhliain 1932 thug baill an IRA an-chúnamh go deo d’Fhianna Fáil leis an toghchán a bhuachan agus rinne siad sin arís i dtoghchán na bliana dár gcionn. Cumann na nGaedhael a chriogadh, agus Poblachtaigh Fhianna Fáil a chuirfeadh an Phoblacht ar bun a chur i réim, aidhm bhaill an IRA sna blianta sin. B’in, freisin, aidhm chinnte Mháirtín Uí Chadhain. Ach cé go ndeachaigh a lán den IRA le Fianna Fáil ar fad, agus cuid acu isteach sna Gardaí, sna ‘Broy Harriers’, mar a thugtaí orthu, agus san Arm Náisiúnta, níor chuimhnigh an Cadhnach riamh ar dhul leis an bpáirtí. Ceithre bliana sular cailleadh é, thosaigh sé a phaimfléad An Aisling mar seo:

Mar phoblachtóir neamhleiscéalach atá mé dá scríobh seo. Má chuireann tada dhá bhfuil ann múisiam ar aon duine ní shin é is rún dom. Ach mas roghain idir múisiam a chur ar dhaoine é agus an fhírinne — an fhírinne mar is léir dom-sa í — a chur as a riocht, is í an fhírinne mo roghain.

D’fhág sé Camas i dtús 1932 agus thug a aghaidh soir ar an gCeaird Mhór*, áit ina raibh an Ghaeilge láidir san am. Taobh istigh de bhliain bhí sé ceaptha ag IRA na háite mar Chaptaen orthu. Bhí traidisiún fíorláidir poblachtach sa dúiche sin. Ní miste cuimhneamh gur taobh thoir de Ghaillimh is mó a bhí Éirí Amach 1916 taobh amuigh de Bhaile Átha Cliath. Agus níl deireadh fós, ná baol air, ar Phoblachtachas an réigiúin. Má bhí Máirtín thoir féin bhí baint dhlúth aige le cúrsaí thiar i gConamara. Go deimhin b’fhéidir gur mhó a spéis i ndeacrachtaí agus i ndrochshaol mhuintir na Gaeltachta agus é gafa soir agus ina dhiaidh sin ná roimhe sin. B’fhéidir gur léir dó cruatan saoil na muintire thiar nuair a conaic sé cé mar a bhí an saol laethúil ag daoine eile a raibh talamh níos fearr agus bealaí níos nua-aoisí acu.

Sheas sé i gcónaí leis an nGaeltacht agus le muintir na Gaeltachta. Níl a fhios agam duine ar bith a shéanfadh sin. Ach ní shin le rá é a bheith dall ar lochtanna mhuintir na Gaeltachta. The Gaeltacht mentality is as crotchety a bag of tricks as that of the Ceithearnach Caoilriabhach, a dúirt sé in The Gaelic Weekly i Márta na bliana 1964.

Thuig sé riachtanais mhuintir na Gaeltachta. Thuig sé an chiall a bhaineann le drochthalamh clochach ar deacair saothrú a bhaint as. Chonaic sé a mhuintir ag plé le drochthalamh. Agus d’oibrigh sé féin agus é ina ghasúr ar dhrochthalamh. Thuig sé dúil pobal bocht tuaithe i dtalamh maith agus i dtuilleadh talún, bíodh an talamh maith nó olc.

Sa bhliain 1969 a scríobh sé an méid seo:

Tugann sibh faoi deara go mbainim leas as an bhfocal ‘aicme’ sách minic, focal is ionann agamsa agus ‘class’. Cuimhneo cuid agaibh ar an gclass warfare. Bhí an smaoine seo téaltaithe i m’intinn sul ar fhága mé an Ghaeltacht ná ar chuala mé ag caint ar Mharx ná ar an gConaolach ariamh.

Dar liom, tá tábhacht ag baint leis an dearbhú seo agus le ráitis eile gaolta leis ar a mbeidh trácht agam ar ball. Mar ba mhinic a deirtí gur bheag é tuiscint Uí Chadhain ar Shóisialachas agus ar choimhlint na cosmhuintire i gcoinne lucht an rachmais. Ar bhealach sílim meascán a bheith déanta idir Ó Cadhain, crann taca mhuintir na Gaeltachta agus lucht lag eile, agus Ó Cadhain an tÓglach ar theastaigh uaidh go mbuailfí buillí móra marfacha ar impireacht Shasana, fiú is dá mba é réimeas coirpeach Hitler sa Ghearmáin a bhí á dhéanamh sin. Tá neart eolais anois ar réimeas na Naitsíoch. Is cinnte go raibh a lán roimh dheireadh an Dara Cogadh Domhanda, agus roimhe, a thuig a ndonacht go soiléir agus a bhí i gcoinne an Fhaisisteachais, bíodh sé sa bhaile nó i gcéin. Ach go fiú is cuid mhaith a bhí lochtach ar na Léinte Gorma agus a thuig an chontúirt a bhain leo, ní raibh siad go háirithe in aghaidh na Gearmáine sa chogadh le hImpireacht Shasana. Le forlámhas Shasana ar Éirinn a bhriseadh agus le deireadh iomlán a chur le bréagéileamh Shasana ar cheannaireacht sa tír seo atá, agus a bhí, an tIRA ann. A thúisce a chuirfear deireadh le réimeas na Sasanach ní bheidh aon ghá leis an IRA agus imeoidh sé i léig. Ach go dtí sin, is corr-Éireannach grinn nach dtuigfeadh call a bheith leis na Hillside Men. Mar sin a bhí an Cadhnach.

I ngéibheann i Sibéir na hÉireann, mar a thug sé air, a chaith sé formhór an Chogaidh. An iontas ar bith súil a bheith aige go gcriocfadh an Ghearmáin Impireacht Shasana agus go mbeadh deireadh go deo le ceannas fimíneach brúidiúil Londan ar Éirinn dá bharr seo? Ar ndóigh, thuig sé nach le saoirse a bhaint amach don tír seo a bhí Hitler agus a lucht leanúna ag troid. Ach thuig sé freisin go mbeadh athrú mór millteach ar an saol ach Seán Buí a bheith thíos. Is iomaí Éireannach agus daonlathaí maith eile a raibh súil aige go mbuailfí an Sasanach agus ní bheadh sé ceart ná cóir a rá gur réimeas faisisteach a bheadh uaidh ina dhiaidh sin sa tír seo.

Ní shin le rá, áfach, an ceart a bheith acu siúd a thacaigh leis na Gearmánaigh an uair úd. Bhí an saol casta. Bhí bréaga móra an Chéad Chogadh Domhanda i gcuimhne daoine fós. Níor creideadh a raibh Sasana a rá faoin réimeas in Beirlín. Ach b’fhíor é, mar a thuigtear anois.

Tabhair faoi deara, áfach, roinnt dá bhfuil le rá ag Mícheál Ó Ríordáin, príomh-Shóisialaí Éireann, le fada an lá. Bhí seisean i ngéibheann ar an gCurrach le Máirtín Ó Cadhain. Ní raibh sé i bhfad tagtha abhaile ó bheith ag troid ar son na Poblachta sa Spáinn nuair a gabhadh é. Cé go raibh sé óg, throid sé an Faisisteachas lena ghunna agus ar gach slí eile dá raibh aige.

San Irish Socialist i bhFeabhra, 1976, rinne sé cur síos ar chuid de shaol na bpríosúnach agus a leagan amach. D’inis sé faoi thráthnóna sa champa géibhinn sa bhliain 1941 nuair a luaigh sé le Máirtín Ó Cadhain go raibh amhrán an lucht oibre, L’Internationale, aistrithe ón mbun-Fhraincis go dtí gach teanga ach amháin Gaeilge. Bhí comhrá acu faoi seo. Dhá lá dár gcionn bhí aistriú cumasach curtha ar fáil ag an gCadhnach:

Músclaigí, a bhratainn na cruinne,
A dhíogha an ocrais, aire dhaoibh!
Tá an tuiscint ina bhuabhall buile
Ag saighdeadh an duine chun malrait saoil.
De sheanré na ngeasróg déanaim easair,
A ál na laincise, músclaigí,
Sinne nach faic muid, gheobhaidh muid gradam.
An seanreacht leagfar bunoscionn.

Loinneog

Sí an troid scoir í, a bhráithre, éirímis chun gnímh,
An tInternationale — snaidhm chomhair an chine dhaonn’
Sí ’n troid scoir í: a bhráithre, éirímís chun gnímh,
An tInternationale a bheas mar chine daonn’.

Ní bheadh mórán céille ann a cheapadh a leithéid seo nó siúd de leagan polaitíochta a bheith ag duine de bhrí gur scríobh sé amhrán nó gur aistrigh sé iomann. Céard faoi John Kells Ingram agus Who Fears to Speak of ’98? Ach dúirt Mícheál Ó Ríordáin tuilleadh:

It was very early in 1940 that Ó Cadhain was first interned in the ‘Glasshouse’ — the Military Detention Barracks in the Curragh at a time when the Phoney War was on between Britain and Nazi Germany. He then shared the view of the vast majority of Republican prisoners that a German victory would be an advantage to the cause of Irish independence. As the war went on, and more internees came in, the debate on the issues of the war, the character of German Nazism, and the whole future of Ireland, became more and more vigorous. At this time there was established a Communist Group which clearly opposed Fascism.

With the Nazi attack on the Soviet Union in 1941, there emerged three streams among the internees:

  1. The Communist Group.
  2. Those who still wished for a British defeat.
  3. A minority which had passed over from the traditional anti-British stand to one of acceptance of Fascism as an ideology.

Ó Cadhain belonged to the second stream.

Glacaim leis gurbh é sin an dream ba mhó. Rud eile a dúirt Mícheál Ó Riordáin ar fiú é a lua:

There is no doubt that he gave of all his talents freely in educating his fellow internees. From his Irish classes came a crop of working-class lovers of the Irish language, many of whom became more proficient than the elitist establishment-type language enthusiasts. He himself was also educated. Prison is a great university and the bloody war then in progress was a great stimulant to thinking. These remarks do not pretend to be a comprehensive study of his latter develoment, but in the ’50s — during the imperialist Cold War — he jumped at an opportunity to visit the USSR.

Is fiú anois dul siar de bheagán agus breathnú ar an gCadhnach ag saighdeadh agus ag eagrú na cosmhuintire. Mar a dúirt mé ar ball, talamh bun agus barr réabhlóideachas Éireann, agus go háirithe réabhlóideachas iarthar Éireann. Gabháil na talún ó na Gaeil, agus a bhfeachtais éagsúlasan lena hathghabháil, sin réabhlóid Éireann. Is minic ráite gurbh é an chiall a bhí le saoirse na hÉireann ag cuid mhaith mhór den phobal roinnt talún chothrom sa tír trína dtabharfaí an talamh a bhí tógtha ag na plandóirí agus a bhí anois i seilbh a sleachta do ghnáthfheirmeoirí agus thalamhaithe. Ach tháinig an Saorstát agus chonnachtas nárbh é an chéad chloch ar an bpaidrín ag a cheannairí talamh a roinnt ná cur isteach ar bith a dhéanamh ar shliocht na dTiarnaí Talún. Ná déantar dearmad gur faoi Rialtas Shasana agus de bharr Achtanna Talún George Wyndham a chaill na mór-Thiarnaí Talún a seilbh. Bhí rath ar bhrú agus ar chogaíocht Chonradh na Talún agus Mhíchíl Dháibhéid i bhfad sula raibh parlaimint i mBaile Átha Cliath. Ach is beag dó sin a bhí le feiceáil i gConamara.

Is é Críostóir Mac Aonghusa agus Seosamh Mac Mathúna a thosaigh ag cur an smaoinimh chun cinn i gConamara gur cheart talamh méith i lár tíre a d’fhéadfadh a bheith le roinnt a thabhairt do mhuintir na Gaeltachta. Thug siad cruinnithe móra le chéile i gcuid mhaith ionad i ndeisceart Chonamara agus labhair siad faoi thalamh breá a bhí thoir, faoin drochthalamh a bhí ag muintir Chonamara de bharr ruaigeadh Chromaill agus gur chóir anois a gcearta a thabhairt dá sliocht siúd a díbríodh anoir ag dul ar 300 bliain roimhe sin.

B’in caint réabhlóideach. Agus tugadh aird uirthi. Chuir daoine óga spéis inti go háirithe. Ach bhí siopadóirí agus sagairt agus polaiteoirí a bhí i gcontúirt pobail a chailleadh dá n‑éireodh léi, go tréan ina gcoinne. Rinneadh fonóid fúthu. Agus ina measc siúd a shíl agus a dúirt gur caint gan chéill a bhí inti, gur uprooting of tradition a bheadh ann daoine as cladaí Chonamara a chur soir bhí Máirtín Ó Cadhain. Choinnigh sé glan amach ón bhfeachtas. Dar leis gur cur amú contúirteach ama a bhí i gcruinniú a réitíodh le hUachtarán Rialtas an tSaorstáit, Éamon de Valera ar an 11 Samhain, 1932. Seosamh Mac Mathúna, Aidiúnach an IRA i gConamara, ar ndóigh, Críostóir Mac Aonghusa a bhí gníomhach i bhFianna Fáil, Mícheál Ó Loideáin as Roisín an Chalaidh in Iorras Aithneach agus an tAthair Maitiú Ó Cionnaith, sagart paróiste Ros Muc, a chuaigh chun cainte le de Valera.

Tar éis cuid mhaith cainte agus cur síos, gheall seisean dóibh go dtabharfaí talamh a bhí i seilbh Choimisiún na Talún do mhuintir Gaeltachta. Níor cheadaigh sé aon Aire eile; é féin a rinne an cinneadh gan dul i gcomhairle lena chomh-Airí, rud a thaispeánann an chumhacht mhór phearsanta a bhí aige agus an chaoi a nglacadh a chomh-Airí le rud ar bith a bheartódh sé a dhéanamh. Corr-Phríomh-Aire a mbeadh an chumacht sin anois aige! Ach bhí moill ann a raibh geallta ag de Valera a chur i gcionn agus tháinig imní ar dhaoine.

Foilsíodh geallúint de Valera go gairid tar éis dó í a thabhairt. Scathamh gearr ina dhiaidh sin tháinig athrú intinne ar shagart Ros Muc, an tAthair Maitiú Ó Cionnaith, faoin bhfeachtas. Faitíos a tháinig air go mbánófaí an pobal thiar! Dá bharr sin cuireadh amach as Cumann na Gaeltachta (cumann a bhí faoi cheannas Sheosaimh Mhic Mhathúna, Mhíchíl Mhic Dhonnchadha agus Chríostóir Mhic Aonghusa) é agus chuir an raic a tharla dá bharr sin deireadh, nach mór, leis an gcumann.

Ach, um an dtaca seo, bhí a intinn athraithe ar an tslí eile ag Máirtín Ó Cadhain. Bhunaigh sé féin agus Seán Ó Coistealbha, a bhí ina mhúinteoir san am ar an Tulach agus ina dhiaidh sin ar feadh na mblianta i Ráth Cairn, eagraíocht úr, Muintir na Gaeltachta, a bhí faoi cheannas an IRA. Rinne an eagraíocht seo neart gníomhartha feiceálacha, drámatúla le spéis an phobail thiar a mhúscailt sa scéim. Eagraíodh turas mór feiceálach lucht rothar go Baile Átha Cliath agus go Teamhair na Rí le haird na hÉireann ar fad a tharraingt ar a raibh ó mhuintir an iarthair. Tugadh óráidí lasracha. Tugadh le fios don Rialtas go gcaithfí cur leis an ngeallúint a bhí tugtha. Casadh ar Uachtarán na hArdchomhairle, Éamonn de Valera, cuid acu agus dúirt seisean arís go mbeadh an scéal ina cheart.

Ansin thosaigh Teachtaí Dála de chuid Fhianna Fáil i gContae na Gaillimhe, go háirithe Gearóid Mac Pharthaláin, ag caint faoin scéal. B’fhéidir go raibh polaiteoirí mall ag plé leis go dtí sin mar, ar ndóigh, chiallódh imeacht daoine cailleadh vótaí dóibh! Agus, tar éis tamaill eile, cuireadh póstaeraí oifigiúla in airde ag tabhairt eolais faoina mbeadh i gceist agus ag insint cá mbeadh tuilleadh eolais le fáil.

I Meitheamh na bliana 1934 thosaigh páipéar nua seachtainiúil i mBaile Átha Cliath, An tÉireannach, iris a bhunaigh Seán Beaumont, fear ar leith, scoláire paiteanta, sóisialaí agus poblachtach den scoth. Bhí an páipéar seo go tréan ar son mhuintir na Gaeltachta. Sa chéad eagrán luadh gur thug Éamonn de Valera cuairt ar Chonamara an tseachtain roimhe sin le go bhfeicfeadh sé féin cén chóir a bhí ar na daoine.

Bhí cur síos, freisin, sa chéad eagrán sin ar an oiread talún is a bhí fós bán ar fud an stáit. I gContae na Mí féin dúradh go raibh 234,575 acra bán! Agus dúradh ann, fresin:

Tá go leor cainte dá dhéanamh faoi cheist na Gaeltachta ón gcéad lá a thosaigh gluaiseacht na Gaeilge go dtí an lá atá inniu ann; ach is cosúil go n‑imíonn an chaint seo le gaoith mar ní mórán tairbhe a thagann as do mhuintir na Gaeltachta. Tá siad chomh bocht inniu agus níos boichte ná bhíodar an chéad lá.

Ar an Domhnach, an 19ú lá de Lúnasa, 1934, is é Máirtín Ó Cadhain a d’oscail Feis Iar-Chonnachta ar an gCeathrú Rua. Bhí slua ollmhór i láthair. Thug sé an-óráid ar a raibh tuairisc fhada ar An tÉireannach. I measc a lán nithe eile, dúirt sé an méid seo:

Níl muide, Muintir na Gaeltachta, sásta daoine ar leith a dhéanamh dínn ná Claí na Muice Duibhe ar bith a chur orainn le muid a sháinniú… Le na cianta ba é an dá mhar‑a‑chéile an Ghaeilge agus boichteanas. Níl mórán athruithe ar an scéal fós. Tá caint ar an tír seo a Ghaelú le dhá fhichead bliain. Ní raibh faill againn mórán a dhéanamh go bhfuaireamar roinnt saoirse timpeall dhá bhliain déag ó shoin.

Bhí súil againn gurb é an chéad chuspóir a chuirfeadh rialtas dúchasach roimhe fuigheall Gael a fhuascailt ó mhallacht Chromail. Ba í súil Uí Dhubhda le Ard na Ríogh againn í… Tá feilméaraí i lár na tíre, lucht na mbulán agus an fhéaraigh, lucht na mbolg sáthach agus an ghreim bhuig, agus níl siad sásta an leas a cheap Dia dó a bhaint as taltaí míne méithe na tíre seo. Tá muidne sásta é dhéanamh. Dúradh linn nach bhfuil muid i ndon iad a oibriú, go gcosnódh sé an iomarca airgid muid a athrú suas iontu, go gcaillfeadh muid an Ghaeilge, go mbeadh friotholóid ann ón muintir thuas, agus leithscéil nach iad.

Is furasta leith-scéal a fháil, nuair nach mbíonn fonn ar dhuine maith a dhéanamh dá ghealladh… An bhfuil muintir na Ceathrú Rua sásta cur ar shon a gcirt? Bhfuil muinín agaibh féin as a chéile? Bhfuil misneach agaibh tabhairt faoi thalamh bhur sinsear a bhaint amach…? Táimid fada go leor ag súil le muir, agus níor thainic ‘long an óir’ fós. Cáide eile a fhanfas an capall beo go bhfagha sí an féar atá geallta di? An go Seana-Phéistín nó go taltaí méithe na Mí a rachas sibh?

Faoi fheachtas eile talún nár éirigh leis ach go bacach a bhí sé ag tagairt nuair a luaigh sé Seanadh Phéistín.

Thug an óráid sin agus an chaint ar fad a lean í an-ugach don fheachtas. Astu ar fad a tháinig bunú Ghaeltacht na Mí agus teacht i réim an bhaile iontaigh sin i lár tíre, Ráth Cairn. Cé nach é an Cadhnach a chuir tús leis an obair agus cé go raibh sé in amhras air ar feadh i bhfad ba mhór ar fad an cuidiú a bhí lena athrú intinne. Bhí sé i gcónaí bródúil as Ráth Cairn agus chomh maith agus a d’éirigh leis. Blianta ina dhiaidh sin bhí sé ina measc siúd a rinne agóid maidir le haifreann agus seirbhísí eile eaglasta a chur ar fáil i nGaeilge do mhuintir Ráth Cairn. Tá teach pobal dá gcuid féin anois ag muintir Ghaeltacht sin na Mí. An mbeadh murach agóidíocht Uí Chadhain agus a chairde?

Ar an gCeaird Mhór* a bhí Máirtín ag obair le linn na n‑agóidí talún sin i gConamara. Níl aon amhras ann ach go raibh sé ag deánamh a chuid oibre mar mháistir scoile thar cionn cé gur mhúinteoir é a bhí dian go leor ar na daltaí. Níl aon amhras ann ach an oiread ach go raibh sé fíorghníomhach san IRA, sna feachtais i gcoinne na Léinte Gorma, agus go ginearálta ag cur i gcoinne an Stáit. Cineál síochána a bhí ann idir an Rialtas nua sa Saorstát agus an tIRA. Ach ní móide gur shíl mórán go mairfeadh an tsíocháin seo. Bhíothas ag éirí tuirseach de mhoill de Valera maidir le gairm na Poblachta in ainneoin meas a bheith air faoi dheireadh a chur leis an Móid Dílseachta do Rí Shasana agus faoi dhiúltú na hAnáidí Talún a íoc le Sasana.

Bhí cuspóirí Sheachtain na Cásca fós le cur i gcionn, dar le Máirtín Ó Cadhain agus le neart eile san am. Níor chóir glacadh le leithscéalachas ó pholaiteoirí ná le cúltroid ocastóirí i gcoinne phrionsabail an Phiarsaigh agus Uí Chonghaile. Chaithfí leanúint leis an troid a thosaigh nuair is túisce a cuireadh in aghaidh ionradh na nGael. Ní raibh sé de cheart agus ní bheadh sé go deo ina cheart ag aon ghlúin Éireannach glacadh lena dhath ba lú ná saoirse iomlán. Leis an gceart a dhéanamh, ar ndóigh, ní hiad Óglaigh an IRA a ghlac cuid mhór leis an leagan amach sin sna Tríochaidí ach cuid mhaith den phobal intleachtúil, formhór bhaill Fhianna Fáil agus daoine measúla dá lán cineálacha. Ach ba iad na hÓglaigh amháin a bhí sásta a ndícheall a dhéanamh leis an bPoblacht a bhunú an athuair agus a saoirse agus a mbeatha féin a chur i gcontúirt leis sin a dhéanamh.

Is fíor ar fad an méid sin. Is fíor ar fad, freisin, nach raibh aon tuairim réadúil ag na hÓglaigh ná ag aon dream eile cén chaoi leis sin a dhéanamh. Bhí siad sáite sa rómánsaíocht, sa stair sheanchaite agus san fhoiréigean. Mar a scríobh an file Meiriceánach Joyce Kilmer:

Romantic Ireland never dies
O’Leary lies in fertile ground
And songs and spears throughout the years
Arise where patriot graves abound.

Leigheas gach rud tuilleadh fola a dhoirteadh, do chuid fola féin agus fuil an namhad. Sin leagan amach leithéid Sheáin Russell, ceannaire a raibh an-tionchar aige ar an IRA sna Tríochaidí. Níorbh in go háirithe leagan amach Mháirtín Uí Chadhain. Ach ní thréigfeadh sé go deo a chomrádaithe.

Nuair a rinne Tomás Bairéad, a dhlúthchara, agus Larry de Lacy, cliamhain Stephen Hayes agus fear a mbaineann roinnt de dhústair na dTríochaidí leis, iarracht, oíche amháin, a chur ina luí air éirí as an IRA, dúirt sé nach dtréigfeadh sé an eagraíocht agus a bhfuil de bhuachaillí meallta isteach agam ann. Bhí sé an uair sin ina Oifigeach Earcaíochta agus is iomaí sin fear óg a tháinig isteach san IRA de bharr a thionchair. Breandán Ó Beacháin agus Cathal Goulding ina measc, dála an scéil.

Ceithre bliana roimh a bhás ar seisean:

Is cosúil gur muide an chéad ghlúin réasúin a bhí ariamh in Éirinn agus go maire muid ár nuaíocht! Céard ba mhíréasúnaí ná Seachtain na Cásca? Marach chomh míréasúnach is bhí cine Gael ariamh anall is fadó gur imithe as an stair a bheadh muid.

An bhfuil mórán a shéanfadh sin agus a bheadh freisin ar son shaoirse Éireann?

Ceardchumannaí gníomhach a bhí sa Chadhnach. Is é a ceapadh ina Chathaoirleach ar Chraobh Iar-Chonnacht de Chumann na Múinteoirí sa bhliain 1930, craobh láidir ar feadh na mblianta. Bhí sé gníomhach i gConradh na Gaeilge agus toghadh é mar bhall den Choiste Gnó sa bhliain 1935. Bhí sé ag comhoibriú le dreamanna éagsúla. De réir tuairisce ar An Curadh Connachtach den 18 Aibreán, 1936 bhí tabhairt amach sholúnta ina gcuimhne siúd a fuair bás ar son na hÉireann sa Reilig Úr i nGaillimh, agus Fianna Fáil agus an tIRA ag obair as lámha a chéile. Domhnall Ó Donnchadha a thug an óráid agus, arsa an tuairisc:

At the graveside the rosary was recited in Irish by Máirtín Ó Cadhain.

Déarfainn go raibh an comóradh sin ar cheann de na cinn deiridh ina raibh comhoibiú idir Fianna Fáil agus an tIRA. Trí seachtaine roimhe sin mharaigh an tIRA an Leas-Aimiréal Henry Boyle Somerville in Castletownsend, in iarthar Chorcaí de bharr a bheith ag cuidiú le fir óga dul isteach i gCabhlach Shasana. Ar an 26 Aibreán, 1936, i lár sráide i nDún Garbhán mharaigh an tIRA John Egan, buachaill óg a thug fianaise i gcúis a bhain le druileáil. Chuir na gníomhartha seo uafás ar an bpobal, go háirithe lámhach an bhuachalla óig. Bhí brú mór ar an Rialtas an tIRA a chur faoi smacht mar a bhí an eagraíocht nuair a bhí Cumann na nGaedhal i réim.

D’fhógair an Rialtas an tIRA a bheith ina eagraíocht mhídhleathach ar an 18 Meitheamh, 1936. Is amhlaidh dó ó shin i leith. Cuireadh Comóradh Wolfe Tone i mBaile Bhuadáin faoi chois cúpla lá ina dhiaidh sin. Is é Máirtín Ó Cadhain a bhí i mbun an dreama a bhí le dul soir as Gaillimh. Tháinig siad le chéile mar sin féin. An Curadh Connachtach arís den 27 Meitheamh, 1936:

There was considerable Garda activity in Galway on Saturday night and Sunday morning as a result of the Government ban on the Republican parade at Bodenstown, Co. Kildare. About 24 men were rounded up in the city during the early hours of Sunday morning and were detained at Eglington St. Garda station until 2.30 p.m. on Sunday afternoon… Among those arrested were the brothers Mc Namara and Mr Martin White, three men who had travelled from the Lisdoonvarna area to join the Galway party going to Bodenstown; Messrs Edward Walsh, Patrick Walsh and Fursey Walsh, three sons of the late Mr Michael Walsh who was killed by the Black and Tans during the Anglo-Irish war; James Fay, Joseph Coyne, M. Coyne, Patrick Smith, J. Burgoyne…

agus tuilleadh nach mbacfaidh mé anois lena lua.

Go bhfios dom, sin an chéad uair a raibh Máirtín Ó Cadhain ina phríosúnach i mbeairic Gardaí. Ní móide gur thuig sé féin sin an Domhnach sin i Meitheamh na bliana 1936 ach bhí deireadh tagtha le cuid amháin dá shaol agus cuid eile ag dul ag tosú. Bhí an tIRA cáinte go foirmiúil ag easpaig Éireann roimhe sin — minic go leor, ar ndóigh. An lá i ndiaidh é a ligean amach as Beairic Shráid Eglington tháinig Bainisteoir a scoile, an Canónach Pádraig Ó Móráin, isteach ina rang ar an gCeaird Mhór* agus dúirt sé leis é a bheith le briseadh mar mhúinteoir ar ordú Easpag na Gaillimhe, an Dr. Ó Dochartaigh, de bharr a chuid imeachtaí san IRA.

Is minic a mheasaim nach dtuigeann a lán a luann an briseadh seo cé chomh mór de bhuille is a bhí ann. Creidim go raibh Máirtín ag cúnamh dóibh sa bhaile. Eisean an t‑aon duine dá mhuintir a raibh post rathúil aige as a raibh teacht isteach cothrom. Eisean an t‑aon duine dá mhuintir ar éirigh leis é féin a chur chun cinn sa ghlúin sin. Thug a cheird mar mháistir scoile seasamh áirithe dá mhuintir. Fíor-chorrfhear óg nó beag Gaeltachta a bhí ina oide scoile an t‑am sin. Bhí náire ag baint le bheith briste mar mhúinteoir. Eachtra é sin nach ndearna sé dearmad riamh dó. Roinnt míonna sular cailleadh é bhíomar ag tiomáint le chéile as Cill Chaoi go Baile Átha Cliath agus arís bhí sé ag cur síos ar ar tharla ar an gCeaird Mhór*, ar bhealaí an Chanónaigh Ó Móráin agus ar Dhochartach na Gaillimhe a bheith leathólta agus boladh láidir pórtair uaidh nuair a chuaigh Máirtín féin isteach chuige ag déanamh achomhairc. In áit éigin scríobh Seán Ó Maoilbhríde:

Máirtín did not fight the victimisation…

Níl sin cruinn. Rinne sé a sheacht ndícheall cur ina luí ar na húdaráis a phost a fhágáil aige. Ní raibh ach rud amháin nach ndéanfadh sé. Sin éirí as Gluaiseacht na Poblachta nó a dhath a rá in aghaidh an IRA.

Blianta bochta crua a bhí roimhe go ceann tuilleadh agus deich mbliana nuair a ceapadh é mar Aistritheoir sealadach Sóisearach i Rannóg an Aistriúcháin i dTeach Laighean. Is dona an ní a bheith os cionn deich mbliana, nó deich lá, go fiú, ar an ngannchuid, gan bacadh in aon chor le príosúin agus campaí géibhinn. D’fhulaing Máirtín Ó Cadhain de bharr a dhílseacht don Phoblacht.

Chuaigh sé ina chónaí i mBaile Átha Cliath tar éis a dhíbirt as Scoil An Chairn Mhóir; seachas an tréimhse ceithre bliana agus tuilleadh a chaith sé i ngéibheann sa Champa Coinneála ar Churrach Chill Dara agus tamall thar lear, agus i gConamara, is i mBaile Átha Cliath a chaith sé an chuid eile dá shaol. Cathair í a thaitin leis, dála an scéil, agus as ar bhain sé neart spóirt agus spraoi go minic. Bhí an‑acmhainn grinn aige, ba bhreá leis deoch agus fear maith comhluadair a bhí ann. Is beag dúire nó dorchadas a bhain le Máirtín Ó Cadhain.

Is cinnte nach raibh aon airgead curtha i dtaisce ag Máirtín nuair a d’fhág sé an áit thiar agus gur shroich sé Baile Átha Cliath sa bhliain 1936. Thosaigh sé ag obair mar Oifigeach Earcaíochta do na hÓglaigh agus bhí cónaí air in éindí le Peadar Ó Flaitheartaigh, Óglach eile, in árasán beag i Sráid Victoria, ag síneadh amach ón gCuarbhóthar Theas. Conradh na Gaeilge is fearr ar fad a sheas leis. Bhí sé ag obair mar Thimire ag an gConradh agus ag teagasc ranganna.

Agus ansin sa bhliain 1939 ceapadh é mar Ard-Rúnaí ar An Fáinne. Ag obair i gceannáras an Chonradh in 14 Cearnóg Pharnell a bhí sé. Is ar éigin gur gá dom a rá nach ar bharrthuarastal a bhí sé.

An cheird is mó a bhí ar siúl aige, áfach, obair an IRA agus cur chun tosaigh phleananna na nÓglach le hionsaí eile a dhéanamh ar réimeas na Sasanach in Éirinn. De bharr a bhriseadh as a phost bhí a ainm in airde i measc Óglach i ngach páirt den tír. Gairmeadh Ard-Chomhdháil Airm in Aibreán na bliana 1938. Dála an scéil, is i dteach ar an tsráid seo ina bhfuil sinn anocht, Sráid na Mainistreach, a tháinig an Chomhdháil le chéile. Bhí neart cur agus cúiteamh ann agus údar leis: céard a bhí i ndán don IRA; cén tslí ar chóir dó dul; céard ba chóir a dhéanamh le Seán Russell, Óglach céimiúil a bhí anois curtha amach as an Arm ar údair chasta a bhlain le mí-iompar agus le heaspa smachta? Bhí ó dhaoine áirithe dul go tréan le polaitíocht agus dúshlán Fhianna Fáil a thabhairt maidir le gairm na Poblachta, dífhostaíocht, imirce, Gaeilge agus nithe eile. Feachtas míleata i gcoinne Shasana i Sasana a bhí ó chuid eile de na hÓglaigh. Tugadh le fios long ar a raibh lasta mór arm agus armlóin a bheith ar a slí cheana féin as Meiriceá go hÉirinn. Lucht tacaíochta Sheáin Russell is mó a bhí in aghaidh dul le polaitíocht páirtí, agus a shíl gur le foiréigean ba dhóigh a dhíbreofaí na Sasanaigh agus a bhunófaí arís an Phoblacht. Bhí a lán ag an gComhdháil a bhí in aghaidh Sheáin Mac Bride, an té is mó a bhí ar son bealaí polaitíochta. Bhí na hargóintí fada, crua. Daoine a raibh blianta caite acu ag síorobair ar son na Poblachta a bhí ar gach aon taobh. Bhí meas orthu agus bhí eolas tríd an Arm ar fad ar chuid díobh. Dúirt Tom Barry é féin a bheith tréan in aghaidh aon fheachtas pléasctha i Sasana. Corrbhall den IRA is mó a raibh cáil air ná ar Tom Barry, an té a bhuail na Black and Tans in iarthar Chorcaí. Ach ní air is mó a tugadh aird ach ar lucht tacaíochta an Óglaigh bhriste, Seán Russell. Beartaíodh glacadh le polasaí armtha agus dóchas a chur sna hairm a bhí ar an bhfarraige mhór as Meiriceá. An gá dom a rá nach raibh a leithéid de lasta airm ná de long ann in aon chor?

Ina measc siúd a roghnaíodh do Chomhairle nua an Airm bhí Seoirse Pluincéad, Stephen Hayes, Peadar Ó Flaithearta, Larry Gogan, Patrick Fleming agus Máirtín Ó Cadhain. Ina dhiaidh sin tugadh Seán Russell ar ais sna hÓglaigh, comhthoghadh é ar Chomhairle an Airm agus ceapadh é mar Cheann Foirne. Ceapadh Máirtín Ó Cadhain mar Rúnaí ar Chomhairle an Airm.

D’éirigh Seán Mac Bride, Con Lehane, Tomás Ó Maoileoin, Tom Barry agus roinnt eile as an IRA ar fad. Ar ndóigh, ní dúirt siad go poiblí sin a bheith déanta acu, agus daoine iad a sheas i gcónaí leis an bPoblacht ach a bhí thar a bheith imníoch faoi Sheán Russell.

Bhí imní, freisin, ar Mháirtín Ó Cadhain. Ní de bharr é a bheith ar son polasaithe pléaschta a toghadh eisean ar Chomhairle an Airm ach de bharr fheabhas a chuid oibre mar Oifigeach Earcaíochta, agus de bharr a bhriseadh ar an gCeaird Mhór*. Dhein sé a raibh le déanamh aige. Ghlac sé páirt áirithe san fheachtas i Sasana cé nach bhféadfaí é a chur ag plé le pléascáin. Bhí sé chomh místuama sin lena lámha. Ach ní raibh sé sásta agus níor shíl sé an beart a bheith ciallmhar.

I mí na Nollag 1938 bhí cruinniú speisialta ann de Comhairle an Airm le dhá ní ar leith a dhéanamh — seasamh Rialtas na Poblachta a thabhairt dó féin agus cogadh a fhógairt go foirmiúil ar Shasana. Bhí Máirtín ina aghaidh seo. Dúirt sé nach raibh an tIRA réidh leis an mbeart a thabhairt chun críche. Bhí imní air, freisin, de bharr iomlán easpa spéise an Ruiséalaigh i gclár eacnamaíochta agus sóisialta. Dar leis an gCadhnach, a bhí anois ag obair san IRA le hos cionn deich mbliana agus a bhí gafa ó a bheith ina ghnáth-Óglach agus ina Chaptaen, agus ina Oifigeach Earcaíochta, go dtí a bheith ina Rúnaí ar Chomhairle an Airm, eagraíocht mhíleata agus sin amháin a bhí san IRA. Ní fhéadfadh Comhairle an Airm ligean air é a bheith ina Rialtas ar an bPoblacht. Níor mhór Tríú Dáil Éireann a bheith ann ar dtús.

Ach níor sheas duine ar bith eile leis ar Chomhairle an Airm. Gníomhartha móra feiceálacha agus sin chomh luath agus ab fhéidir a bhí óna chomhbhaill.

Lean sé leis sna hÓglaigh. Cuidiú dó a bhí sa chineál oibre a bhí le déanamh aige mar Thimire de chuid Chonradh na Gaeilge. Bhí air dul thart timpeall na tíre ar rothar ag eagrú.

Ní go maith a d’éirigh leis an ionsaí pléasctha ar Shasana. Ach fuarthas poiblíocht mhór as ar fud na hEorpa, anseo, agus sa Bhreatain féin agus, ar ndóigh, i Meiriceá.

Tharraing sé aird daoine ar fhorlámhas Shasana a bheith fós ar chuid den tír seo agus chuir sé cúrsaí aimhréiteacha na hÉireann in athchuimhne dóibh siúd sa Ghearmáin a bhí ag beartú cogaidh, agus a chuir spéis i ndreamanna éagsúla ar fud na hEorpa nach raibh sásta leis an bhFrainc nó le Sasana agus, b’fhéidir, a dhéanfadh beart a d’fheilfeadh don Ghearmáin.

Tairgéidí eacnamaíochta agus míleata a bhí i gceist ag na hÓglaigh. Ach tharla roinnt dearmad. Maraíodh daoine nach raibh aon bhaint acu leis an Impiriúlachas agus loiteadh tuilleadh. D’éirigh leis na Sasanaigh propaganda mór i gcoinne an IRA a bhaint as seo, agus pobail anseo agus i Sasana a chur go tréan in aghaidh an IRA. Cuireadh príosún fada ar Óglaigh ar rugadh orthu, díbríodh Éireannaigh as an tír agus crochadh beirt Óglach. De réir a chéile bhí an Eoraip ag druidim níos gaire do mhórchogadh. Bhí sé beartaithe ag Rialtas na hÉireann a bheith neodrach ina leithéid de chogadh agus gan ligean do dhream ar bith an Stát a chur i gcontúirt trína gcuid gníomhartha. Bhí tóir mhór á déanamh ag Gardaí ar Óglaigh agus bhí roinnt mhaith acu i bpríosúin ar chúiseanna éagsúla. Sa mhéid go raibh mórán tacaíochta ón bpobal ag an IRA roimh an bhfeachtas i Sasana bhíothas á chailleadh. Cuireadh in aghaidh chrochadh na nÓglach thall. Ach ní raibh ansin ach ní amháin áirithe. Is beag a chuir na téarmaí fada príosúin a bhí á ngearradh ar Óglaigh i Sasana isteach ar an bpobal i gcoitinne. Thug an Rialtas i mBaile Átha Cliath sin faoi deara, ní nach ionadh.

Faoin Acht um Chionta in aghaidh an Stáit, 1939, gabhadh scata mór Óglach i dtús an Fhómhair, 1939 agus cuireadh iad mar gheíbheannaigh i mBeairic Chnoc an Arbhair. Bhí Máirtín Ó Cadhain ina measc. Is ag obair i gceannáras an Chonradh a bhí sé nuair a tógadh é. Níor cúisíodh iad. Níor síleadh gur ghá sin
a dhéanamh faoin dlí nua. Ach bhí breall ar an Rialtas. Ní raibh an Bunreacht léite sách grinn ag a gcuid comhairleoirí dlí. Orthu siúd a léigh é agus a thuig é agus a thug aird air ón tús bhí Seán Mac Bride.

I mí na Nollag thug Mac Bride cás Habeas Corpus ar son duine de na príosúnaigh os comhair na gcúirteanna. Chaill an t‑abhcóide sinsir a bhí leis an misneach agus dúirt nach raibh aon seans ann leas a bhaint as an mBunreacht. Lean Seán, nach raibh ina abhcóide ach le dhá bhliain, leis an gcúis agus ghlac an Chúirt lena chuid argóintí. Ligeadh saor na géibheannaigh ar fad.

Ach ansin leasaíodh an tAcht agus tugtar anois air an tAcht um Chionta in Aghaidh an Stáit 1939/1940. Dréachtaíodh an Leasú go ríchliste ar fad.

I dtús 1940 chuaigh roinnt príosúnach Poblachtach, Seán Mac Neela agus Tony d’Arcy ina measc, ar stailc ocrais. Aitheantas mar phríosúnaigh pholaitíochta seachas mar choirpigh a bhí á iarradh acu. Fuair Mac Neela agus d’Arcy bás ar an stailc ocrais. B’as Áth Cinn do Tony d’Arcy agus bhí aithne mhaith ag Máirtín air. Is air a iarradh an óráid a thabhairt os cionn na huaighe. B’in lár Aibreáin. Thóg bleachtairí é i ndiaidh na sochraide. Níor cuireadh aon ní ar leith ina aghaidh ach seoladh é go Currach Chill Dara, Sibéir na hÉireann mar a thug sé féin ar an áit. Is ansin a coinníodh é faoi gharda míleata go dtí Iúil, 1944 ach amháin ar feadh coicíse i mí Iúil, 1942 nuair a bhí a athair an-tinn in Ospidéal na Gaillimhe agus gur scaoileadh amach ar paról é. Dhá mhí tar éis a thógáil sa bhliain 1940 fuair a mháthair bás tobann. Ní raibh paról i gceist an uair sin.

Ar chuid mhaith slite b’fhéidir gurb iad na ceithre bliana go leith sin ar an gCurrach in éindí le Poblachtaigh agus Sóisialaithe agus réabhlóidithe eile na blianta is mó a mhúnlaigh an Máirtín Ó Cadhain a chuaigh i gcionn ar an bpobal ina dhiaidh sin. Tréimhse fhíorfhada ceithre bliana go leith agus tréimhse níos faide ar fad é nuair a bhíonn duine sáinnithe faoi ghéibheann in áit bheag. Cuid mhaith díobh siúd a bhí ina ngéibheannaigh ina theannta, é féin a mheall isteach san IRA iad, cuid eile cairde dó a bhí iontu, cuid eile fós níorbh ard é a mheas orthu. Bíonn achrainn i gcampaí géibhinn, agus níorbh eisceacht ar bith an Currach. Chuala daoine smaointe ann nár bhuail leo riamh cheana. Chuir Sóisialachas eagla a gcroí ar chuid díobh. Chuir a ndeachaigh ar son an Fhaisisteachais uafás ar chuid eile. Ach bhí siad ar fad, nach mór, ar son Phoblacht 1916, Fhorógra na Cásca agus an chall a bhí agus a bheadh ann fáil réidh le gach iarsma impiriúileach sa tír. Chuathas ag plé le teangacha agus le heacnamaíocht agus le fealsúnacht. Daoine gur bheag an t‑oideachas foirmiúil a bhí orthu sular tháinig siad isteach, d’fhág siad an Currach sa deireadh agus iad ar leibhéal le daoine a raibh oideachas Ollscoile orthu. Mhúin an Cadhnach Gaeilge agus d’fhoghlaim sé teangacha eile. Agus scríobh sé roinnt.

Chonaic sé nithe barbartha ag tarlú — marú fabhtach Bharney Casey, scrios mhaoin bheag na ngéibheannach, gadaíocht agus gráin. D’fhoghlaim sé faoin saol. Ní bheadh ciall ar bith i gCampa Géibhinn an Churraigh a chur i gcomórtas leis na campaí géibhinn a bhí sa Ghearmáin agus faoi stiúir na Gearmáine an t‑am céanna. Ach ná ceaptar gur caitheadh go maith leis na géibheannaigh. Máistrí crua a bhí orthu ar gach leibhéal. Agus de bharr ghéarchinsireacht an Chogaidh is beag ar fad an t‑eolas a bhí ag formhór an phobail faoina raibh ag tarlú. Níl mé ag rá gur chuma leis an bpobal an drochbhail a bhí ar na príosúnaigh seo nach raibh aon choir curtha ina leith. Ach ní raibh an t‑eolas acu ar aon nós.

Bhí cáil an Chadhnaigh mar scríbhneoir ard go leor tar éis fhoilsiú Idir Shúgradh agus Dáiríre sa bhliain 1939. D’ardaigh sin nuair a tháinig a dhara bailiúchán gearrscéalta An Braon Broghach amach sa bhliain 1948. Ach is é foilsiú a úrscéil Cré na Cille sa bhliain 1949, dhá scór bliain go ham seo, a chruthaigh do phobal léite na Gaeilge gur ardscríbhneoir den chéad ghrád a bhí i Máirtín Ó Cadhain. Ní hé foilsiú an leabhair féin mar leabhar a dhein seo ach foilsiú na sleachta as i Scéala Éireann. Bhí an-díol ar Scéala Éireann san am. Tosaíodh á bhfoilsiú i mí na Feabhra, 1949 agus lean na sleachta leo go Meán Fómhair. Go hiondúil trí huaire sa tseachtain a bhídís ar an bpáipéar.

Tar éis dó an príosún a fhágáil bhí sé ag obair mar fhear oibre ar an móin i bPáirc an Fhionnuisce, ansin ag bailiú focal as an gcoitiantacht i gConamara d’fhoclóir, agus ansin ina aistritheoir i Rannóg an Aistriúcháin. Bhí beirt chairde láidre aige a bhain leis an saol acadúil agus a thuig go ndéanfadh sé beart mór ach post Ollscoile a bheith aige. B’in iad, Tomás de Bhaldraithe agus Daithí Ó hUaithne. Iadsan go príomha ba chionsiocair leis gur ceapadh é mar Léachtóir le Nua-Ghaeilge i gColáiste na Tríonóide i bhFeabhra na bliana 1956. Is acu a bhí an ceart. Rinne sé ardobair i gColáiste na Tríonóide. Bhí meas as cuimse air ag mic léinn agus ag údaráis an Choláiste, go fiú is iad siúd a bhí eolach ar a chúlra réabhlóideach.

Politics are a conspiracy: let us conspire, a scríobh sé in The Gaelic Weekly sa bhliain 1964. D’fhéadfá a rá gur comhcheilg ba mhó a bhí ina chuid gníomhartha maidir le Poblachtachas, le Sóisialachas, le Gaeilge agus le cearta na Gaeltachta as sin amach ach amháin sa chúnamh mór a thug sé d’fheachtas Dála Pheadair Mhic an Iomaire i nGaillimh Thiar i dtoghchán na bliana 1969. Is furasta a aithint a mheas ar shlite rúnmhara Bhráithreachas na Poblachta.

Cuireadh ‘Misneach’ ar bun sa bhliain 1963 mar eagraíocht dhearfach le Gaeilge agus Gaeltacht a chosaint, ar mhodhanna a d’fheil don ócáid. Ar na bunaitheoirí bhí Séamas Ó Tuathail, Seán Ó Laighin, Tomás Ó Monacháin, Risteárd Ó Glaisne, Deasún Breatnach, Cian Ó hEigeartaigh agus Máirtín Ó Cadhain. Eagraíocht bheag ba ea é a rinne obair ag cur isteach ar mhaithe a bhí ag fealladh ar an tír. Faoi choim a deineadh roinnt mhaith den obair. Cuireadh go háirithe in aghaidh Chomhairle Chontae Chiarraí faoi cheadú do chomhlacht Sasanach Hill Estates áit carbhán a bhunú gar don Bhuailtín, agus i gcoinne an Language Freedom Movement, a bunaíodh leis na ciceanna deiridh a thabhairt don teanga sa chóras poiblí agus oideachais. Cuireadh i gcoinne Airí a chonnacthas a bheith fealltach, go háirithe i gcoinne Neil Blaney agus Phádraig Uí Fhachtna. Bhí cuma an réabhlóideachais ar obair ‘Mhisneach’ agus is cinnte gur thug an eagraíocht, agus Máirtin Ó Cadhain, an-mhisneach do lucht na Gaeilge agus gur cuireadh faitíos ar naimhde.

Ní mholaim ná ní cháinim imeachtaí urdhlithiúil a sháródh an dlí. Ba dona an lá é nárbh fhiú le Éireannaigh braon fola a thabhairt ar son na Gaeilge. Ní thiocfa an lá sin. Tá rudaí áirid ann is fiú go mór ná postaí, measúlacht, saoirse agus ná an bheatha féin, a dúirt sé i mí Lúnasa, 1969.

Agus arís an uair chéanna dúirt sé:

Is Arm Cathardha Gaeilgeoirí ar son na Gaeilge agus ar son na hÉireann a theastaíos anois.

Is ar éigean atá aon athrú ar a leagan amach ansin maidir le Gaeilge agus Gaeltacht agus a raibh le rá aige 35 bliain roimhe sin agus é ag oscailt Feis Iar-Chonnachta ar an gCeathrú Rua: Níl muide, Muintir na Gaeltachta, sásta daoine ar leith a dhéanamh dínn ná Claí na Muice Duibhe ar bith a chur orainn le muid a sháinniú… Táimid fada go leor ag súil le muir, agus níor tháinig ‘long an óir’ fós. Cáide eile a fhanfas an capall beo go bhfágha sí an féar atá geallta di?

Agus céard a bhí le déanamh, dar leis?

Sa bhliain 1966, bliain chomóradh na Cásca, scríobh sé:

Má tá cuspóirí na Cásca le slánú níl mórán ionú ann: tá an ghrian ag dul siar, ionann’s gaibhte siar. Is cuma liom-sa cé a shlánós, nó cé’n chaoi a slánófar, ach a slánú. Más call íbirt ná déanadh muid dearmad gur muid an chéad ghlúin Gael a chuir suas den íbirt. Mara bhfuil fúinn cuspóirí na Cásca a shlánú trua Mhuire go deo nach leis an Réamannachas a d’fhan muid.

Agus arís:

Is cosúil gur muide an chéad ghlúin réasúin a bhí ariamh in Éirinn agus go maire muid ar nuaíocht! Céard ba mhí-réasunaí ná Seachtain na Cásca? Marach chomh mí-réasúnach a bhí cine Gael ariamh anall is fadó gur imithe as an stair a bheadh muid.

Tugtar faoi deara gur trí bliana sular phléasc an Tuaisceart agus gur thosaigh an cogadh is faide agus is fuiltí fós le deireadh a chur le réimeas Shasana sa tír seo a scríobhadh an méid sin. Go díreach agus go neamhdhíreach bhí aird á tabhairt ar shoiscéal poblachtach, réabhlóideach Mháirtín Uí Chadhain.

Intinn ghrinn bheo aibí a bhí ag an gCadhnach. Bhí sé in ann breathnú i bhfad roimhe. Thuig sé mar a d’fhéadfaí fírinní agus fíricí a chur as a riocht. An dream ba ghráin leis ar fad daoine a thiocfadh i dtír ar an nGaeilge, daoine a d’ionsódh an tIRA, agus daoine a bheadh ag iarraidh a tábhacht a bhaint de Sheachtain na Cásca.

Deirimse go bhfuil roinnt mhaith mhór de leagan amach shaoil Uí Chadhain le fáil sa phísín áirithe seo in An Aisling, a tháinig amach sa bhliain 1966:

Ní mise a shéanfadh a cliú fein ar stailc 1913. Abraim as láimh go n‑altaim Dia go raibh Marx ann. Marach go raibh is mór an seans nach mbeadh an oiread foghlaime ormsa is go mbeinn acmhainneach é seo a scríobh. Ach más Marxach ar mhodh mé, ní hionann sin is a rá gur Stalineach, nó fiú Lenineach, mé. Marach Marx ní bheadh Séamas Ó Conaola ann, nó dá mbeadh an fear ann níor dhóigh a ladar a bheith i bhForuagra na Cásca. Ní móide gurb áibhéil a shamhlú d’uireasa Marx nach mbeadh an Foruagra féin ariamh ann. Ina dhiaidh sin is uilig marach Seachtain na Cásca ní bheadh de chuimhne ar 1913 ach mar eachtra — mioneachtra ina cheann sin — i stair Lucht Oibre na Breataine. An Cháisc a rinne ceann, ceann mór, dár ‘bprímscéala’ di. Mar shaighdiúir, saighdiúir tábhachtach, d’Arm Phoblacht na hÉireann a throid agus a bhásaigh Séamas Ó Conaola agus an tArm Cathartha.

Cé againn anois a déarfadh nach ag Máirtín Ó Cadhain a bhí an ceart nuair a dúirt sé: Ní amháin gur chóir do lucht na Gaeilge a bheith páirteach i gcogadh seo Athghabhála na hÉireann — is é an t‑aon rud é ar fiú a bheith páirteach ann in Éirinn — ach is é ár ndualgas a bheith dhá chinnireacht agus dhá threorú.

* An Carn Mór in oirthear na Gaillimhe.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus de Comhar as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Máirtín Ó Cadhain agus Dioscúrsa an Dúchais

Le Dónall Ó Braonáin, RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Léacht an Oireachtais 2006.

Aimsir mhór chomórtha í an bhliain seo 2006. Rinneadh comóradh ar Sigmund Freud a tháinig ar an saol céad caoga bliain ó shin ar 6 Bealtaine 1856, rugadh an mórchumadóir Wolfgang Amadeus Mozart dhá chéad caoga bliain ó shin agus céad bliain ó shin a tháinig Samuel Beckett agus Máirtín Ó Cadhain ar an saol. Déanfaidh muid na daoine seo a chomóradh i gcaitheamh na bliana seo agus tionchar a saothar a chur trí chéile, dár mbuíochas seans, ach níl aon dabht go bpléifí Freud, Mozart agus Beckett i gceart agus go domhain sa dá theanga oifigiúla.

Ar ndóigh, níl ann ach roinnt seachtainí ó rinneadh comóradh ar Éirí Amach na Cásca, deich mbliana is ceithre fhichead ó shin. Dúirt an Taoiseach le linn an chomórtha nár mhiste leis dá mbeadh caibidil náisiúnta againn faoi chúrsaí féiniúlachta agus náisiúnachais. Chuir sé ceist shonrach orainn freisin, is é sin, cén chiall a bhaineann leis an gcur síos ‘Éireannach’ sa lá atá inniu ann? Fearacht go leor a abraíonn an Taoiseach linn tugadh aird ala na huaire air agus ligeadh i ndearmad chomh scioptha céanna é. Ach thug mé féin suntas don cheist, ba cheist mhaith í, ach níor chuir sé iontas ar bith orm nach ndeachaigh duine ar bith go bun angair an scéil áirithe sin ina dhiaidh.

Cén freagra a thabharfadh Máirtín Ó Cadhain air? Cén bharúil a bheadh ag an gCadhnach den chaint ar fad a rinneadh aimsir an chomórtha faoi athghabháil an phoblachtachais agus poblachtachas nua? Dá mbeadh sé ar an saol inniu an mbeadh muide in RTÉ Raidió na Gaeltachta in ann na freagraí sin a chraoladh gan turas a thabhairt ar na Ceithre Chúirt ina dhiaidh?

Is dóigh liom go dtuigeann muid go mbeadh freagra Uí Cadhain thar a bheith géarchúiseach, thar a bheith searbhasach agus thar a bheith barrúil ag an tráth céanna ach go mbainfeadh sé an bonn den chaint agus go mbeadh mórchúis agus éirí‑in‑airde na díospóireachta pollta aige. Tá tuiscint againn ar ghnéithe áirithe de fhealsúnacht pholaitiúil Mháirtín Uí Cadhain ainneoin nach raibh aithne phearsanta ag cuid againn air, is é sin, nach raibh lá drogaill air léasadh nó sciúradh poiblí a thabhairt do pholaiteoirí ar cheisteanna náisiúnta agus ceisteanna cultúrtha go háirithe. Ach cibé cén freagra a thabharfadh sé, dhéanfaí go poiblí é, thuigfí gurbh fhiú an cheist a phlé agus bheadh siar is aniar faoi.

Ní raibh an oiread deiseanna ariamh againn cíoradh cuimsitheach a dhéanamh ar mhórcheisteanna an lae ach níos minice ná a mhalairt is túisce chugainn an ciúnas agus an tost seachas aon chineál dioscúrsa náisiúnta poiblí. Is minic nach mbíonn aon phlé ar cheisteanna den chineál a chuir an Taoiseach ar na saolta seo ainneoin an bhorrtha as cuimse atá tagtha ar na meáin chumarsáide ó bhásaigh Máirtín Ó Cadhain sa mbliain 1970. Agus maireann scáil Uí Cadhain i gcónaí bíodh is gur iomaí sin Ó Cadhain atá ann: fathach liteartha, gaiscíoch na gceart sibhialta, poblachtóir dílis, sóisialach de smior, bailitheoir béaloidis, cnuasaitheoir foclóra, stocaire polaitiúil, múinteoir cruthanta, cime Curraigh, fáiteallaí faisnéise agus níl sa gcur síos sin ach cuid bheag de réimsí poiblí an fhir mhóir atá á chomóradh le linn Oireachtas seo na Bealtaine. Agus is ar réimsí den fhear poiblí a dhíreoidh mise i gcaitheamh an phíosa ó tharla gur spéis leis an Oireachtas cíoradh a dhéanamh ar ghnéithe de shaol polaitiúil Mháirtín Uí Cadhain.

Feictear dom go bhfuil anailís ghéarchúiseach léirmhínitheach déanta cheana féin ar pholaitíocht Uí Cadhain ag daoine a raibh aithne chlúid na tine air nó, níos minice ná a mhalairt, aithne an iomarbháidh agus na bruíne air.

Céard atá le rá nach bhfuil ráite, agus sách ráite, agus ráite go paiteanta, ag leithéidí Bhreandáin Uí Eithir, Phroinséis Mhic Aonghusa, Ghearóid Uí Thuathaigh, Shéamuis Uí Thuathail, Alan Titley agus Ghearóid Denvir. Is é Aindrias Ó Cathasaigh is mó a bhfuil saothrú déanta aige sa ngné seo de shaol an Chadhnaigh agus tá muid faoina chomaoin go mór i dtaobh an ábhair a chuir sé i dtoll a chéile le blianta beaga anuas: Caiscín go háirithe, bailiúchán de cholúnóireacht chlóis Uí Cadhain san Irish Times, agus Ag samhlú troda, beathaisnéis thuisceanach a thugann léargas ar leith ar shaol agus ar pholaitíocht Mháirtín Uí Cadhain.

Ní shin le rá go bhfuil mé ag teacht le cuid mhór den léargas a chuireann Aindrias ar fáil ach is scéal thairis é sin, ar bhealach. Cuireadh anailís ar fáil ar ábhar pléite é, ar maise ar an dioscúrsa náisiúnta é, gan trácht ar an leas a dhéantar i leith na Cadhneolaíochta. Is é an t‑ábhar iontais i ndáiríre nach scoláire ar fhoireann ollscoile, coláiste oiliúna, institiúid teangeolaíochta, scoil léinn, acadamh ríoga nó foras taighde é Aindrias ach fíréan a bhfuil creistiúint domhain aige i bhfiúntas polaitiúil agus liteartha shaothar Uí Cadhain, agus atá sásta dul amach ar dhomhain an dioscúrsa lena chuid anailíse agus a chuid tuairimíochta a roinnt linn ar fad. Fág aighneas gairid faoi dhátaí agus blianta breithe Uí Cadhain de leataobh, má bhí saothar Uí Chathasaigh geall le bheith ag iascach ar pholl gan freagairt ó thaobh díospóireachta nó ó thaobh léirmheasa féin, ní hé Aindrias Ó Cathasaigh is ciontaí ach muid ar fad, mise mé féin san áireamh. Deirtear go bhfuil faillí náireach déanta i scríbhinní Uí Cadhain ach má tá mantanna móra sa bplé faoi ghné thábhachtach den oidhreacht liteartha atá againn cé na mantanna eile atá ann i dtaca le gnéithe eile den dioscúrsa náisiúnta?

Má tá taoille na hanailíse ag casadh i leith eachtraí 1916, tuige nach bhfuil plé ar cheist na hatuisceana stairiúla, na hathscríofa staire, coincheap an reibhisineachais. Ba mhór an díol suntais an méid nár dúradh is nár craoladh le linn an chomórtha chéanna. Bhí luíocháin, ionsaithe agus cathanna intleachtúla ar siúl le linn na cogaíochta ó thuaidh ach anois agus muid ag bordáil i dtreo na polaitíochta ar fad maidir le ceist an Tuaiscirt, feictear dom go dteastaíonn próiseas nua intleachtúil freisin, ní próiseas athmhuintearais go díreach ach próiseas athnuachana a chuirfeadh dlús leis an bplé poiblí ar mhórcheisteanna polaitiúla arís, fearacht cheist seo an Taoisigh faoi chúrsaí féiniúlachta agus náisiúnachais.

Dar liom go léiríonn caighdeán díospóireachta an dioscúrsa náisiúnta reatha nach ndéantar aon ábhar a phlé go stuama, tomhaiste, céillí ach glacann grúpaí a bhfuil a gcuid caorach féin le cur thar sruthán acu a gcuid seilbhe féin ar an dioscúrsa, beag beann ar fhiúntas na mórcheisteanna féin go rí-mhinic. Ní gá ach dornán beag samplaí a lua: ceist bhóthar Ghleann na Teamhrach, tobar gáis na Coiribe, bail na seirbhíse sláinte, líon na mbásanna ar bhóithre na tíre agus araile. Má tá marach ar an gcaoi a n‑oibríonn an córas polaitiúil agus na meáin chumarsáide lena chéile, seo é, an t‑easnamh ar phlé stuama agus cíoradh cáiréiseach. Bíonn muid ar fad ar thóir teachtaireachtaí simplí tráthúla in amanta agus de bharr na hiomaíochta ar fad i margadh na meán cumarsáide anois bíonn síoréileamh ar sheirbhísí nuachta barr nuachta nua as an bpíosa a chur ar fáil ar fhaitíos go gcaillfeadh muid éisteoirí, léitheoirí nó lucht féachana.

Glactar leis go ndéanann na meáin éascaíocht ar an bpróiseas seo trí sheachadadh a dhéanamh ar na luachanna iomchuí le go gcuirfí an chomhthuiscint cheartchreidmheach i gcrích. Cuirtear inár leith go minic nach acmhainn dúinn, nó nach spéis linn, aon mhóranailís a dhéanamh ar an gcomhthuiscint chéanna de bhrí gurb é leas na meán a bheith faoi bhois na comhthuisceana céanna ó thaobh maoinithe nó airgeadais. Tá go leor ag brath ar ndóigh ar cé leis thú, cé dar díobh an stáisiún áitiúil, an nuachtán náisiúnta nó an áisíneacht idirnáisiúnta nuachta. Tagann an scéalaí slán ach céard faoin scéal? Déanann an t‑úrscéalaí Seiceach, Milan Kundera, beag is fiú de na meáin chéanna agus an scagadh a dhéanann muid ar an saol:

Given the imperative necessity to please and thereby to gain the attention of the greatest number, the aesthetic of the mass media is inevitably that of kitsch; and as the mass media come to embrace and to infiltrate more and more of our life, kitsch becomes our everyday aesthetic and moral code.

(Kundera 1986: 163–4)

Ainneoin na tráchtaireachta ar fad atá déanta faoi ghníomhaíocht pholaitiúil Uí Cadhain níl aon cheo simplí faoin leagan amach polaitiúil a bhí aige. Ní gnách linn gníomhartha polaitiúla, smaointeachas idé-eolaíochta agus scríbhinní liteartha a mheas leis na slata céanna tomhais ach ní mór dúinn cur chuige eile a ghlacadh chugainn féin i dtaobh Uí Cadhain i ngeall ar an anailís dénárthach seo a mhaireann fós faoin gCadhnach, gurbh an-scríbhneoir é ach gur dhiomallú ama a bhí san aighneasóireacht shíoraí. Is é an t‑áiteamh ar mhaith liomsa a dhéanamh gur eiseamlár é an Cadhnach den intleachtóir uileghabhálach a bhíonn lán-rannpháirteach i saol náisiúnta na tíre. Feictear dom gur géire a theastaíonn a leithéid anois ná ariamh.

Duine de chomharbaí Uí Cadhain mar cholúnaí clóis Gaeilge an Irish Times, Liam Ó Muirthile, a chuir an cheist roinnt blianta ó shin anois: Cad ab áil linn d’intleachtóirí? Alt gairid dea-scríofa a bhí ann a rinne cur síos ar an bhfocal ‘intleachtóir’ agus an chaoi ar caitheadh an t‑ainm le mac léinn a bhí ar Ollscoil Chorcaí mar mhasla nó achasán. Cibé cén scéal é, ní moladh a bhí ann. Chásaigh an Muirthileach staid an dioscúrsa i measc an chomhluadair léinn trí chéile, i measc an aosa pholaitiúil agus tharraing as a chuid saineolais ar an bhFrainc d’fhonn comparáid a sholáthar. Tír í An Fhrainc a ndéantar cúram den fhealsúnacht mar ábhar léinn ar an dara leibhéal inti agus is cuid d’inneach poiblí na tíre an traidisiún intleachtúil. Cén tír eile san Eoraip a cheapfadh údar agus file ina phríomhaire gan fiú é a bheith tofa? Ar ndóigh seans nach fada eile a bheidh Dominique de Villepin ina phríomhaire thall ach ba é bunargóint Uí Mhuirthile go raibh meas ar an traidisiún dioscúrsúil sa bhFrainc agus a rian uirthi. Débhríochas Muirthileach den scoth ach níl lá amhrais faoi cheacht na tráchtaireachta.

Ní díol nuachta é scríbhneoirí a bheith gafa leis an bpolaitíocht agus ní miste a mheabhrú gur chéad corraitheach a bhí sa gcéad seo caite, go háirithe sna fichidí agus sna triocháidí nuair a tháinig an Cadhnach in inmhe. Tugann mórfhile na hAlban, Somhairle Mac Gill‑Eain, léargas spéisiúil ar an tréimhse seo freisin:

Le linn na dtriochaidí bhí mé gafa leis an bpolaitíocht. Is cuimhin liom, agus mé i mo scorach scoile i bPort Rí i 1926, a bheith i bhfábhar na Stailce Ginearálta agus cor na mianadóirí i ndiaidh teip na stailce sin. Chinntigh an Lagtrá Domhanda agus claonadh an Fhaististeachais san Eoraip go mbeinn tógtha go huile is go hiomlán le cúisimh pholaitiúla, agus bhí éileacht na coimhlinte ar cibé cén fhilíocht a scríobh mé ag an tráth sin.

(Mac Gill‑Eain 1989: xiv)

Is furasta a thuiscint cén fáth an ngabhfadh scríbhneoir le polaitíocht ach céard a deirtear faoi pholaitíocht Uí Cadhain? Glactar leis gur phoblachtach sóisialach neamhleithscéalach a bhí ann ach níl mé chomh cinnte go bhféadfaí lipéad simplí den sórt sin a ghreamú de. Ní gá ach liosta de na heagraíochtaí a raibh baint de chineál amháin nó cineál eile leo i gcaitheamh a shaoil go dtiocfá ar an tuiscint nach raibh cúrsa socair seasta polaitiúil faoin gCadhnach i gcónaí:

An Coimisiún le Béaloideas Éireann; An Coimisiún um Athbheochan na Gaeilge; An Comhchaidreamh; An Eaglais Chaitliceach; An Garda Síochána (Brainse Speisialta Bleachtairí); An Gúm; An Roinn Oideachais; Arm na Poblachta; Bord na Leabhar Gaeilge; Clann na Poblachta; Coiste Chuimhneachán na nÓglach; Coiste Cuimhneacháin Náisiúnta; Coiste Sealadach na Gaeltachta; Coláiste na Tríonóide; Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge; Conradh na Gaeilge; Cúltaca; Cumann Cairdis Éireannach Sóivéadach; Cumann Lúthchleas Gael; Cumann Merriman; Cumann na Gaedhaltachta; Cumann na Scríbhneoirí; Fianna Fáil; Fine Gael; Gael-Linn; Gaeltarra Éireann; Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta; Glúin na Buaidhe; Language Freedom Movement; Misneach; Muinntir na Gaedhealtachta; Muintir na Gaeltachta (BÁC); Oireachtas na Gaeilge; Raidió Éireann; Rannóg an Aistriúcháin; Roinn na Gaeltachta; RTÉ; Sáirséal agus Dill; Spól.

Don té ar mhian leis na conspóidí ar fad ar ghlac an Cadhnach páirt iontu níor mhór dó an Leabharlann Náisiúnta a thabhairt air féin agus mionscagadh a dhéanamh ar leathanach na litreacha ar líon mór foilseachán:

Amárach; An Curadh Connachtach; An Gaedhal; An Stoc; Scéala Éireann; An tÉireannach Aontaithe; An tÉireannach; Ar Aghaidh; Comhar; Dublin Evening Mail; Evening Herald; Feasta; Inniu; Nuachtán Gael — Gaelic Weekly; The Irish Independent; The Irish Times; The Sunday Independent. Ní obair shimplí í seo ach bhí ciall ag Breandán Ó hEithir nuair a chomhairligh sé sa mbliain 1972 gur …ceird chontúirteach [í] a bheith bualadh brandaí fóinteacha na huaire ar fhear chomh gabhlánach le Máirtín Ó Cadhain (Ó hEithir 1972: 15).

Ní raibh drogall ar dhaoine eile ina dhiaidh sin féin. De réir Aindrias Uí Chathasaigh gurbh: …í aisling dheiridh Uí Cadhain go mbeadh Éire saor agus aontaithe, go mbeadh an Ghaeilge i réim agus an tír i seilbh na n‑oibrithe (Ó Cathasaigh 2002: 282).

Déanann Gearóid Denvir dealú den chineál céanna ach go luann sé obair saoil leis:

Poblacht oibrithe a chuimseodh oileán na hÉireann ina mbeadh an Ghaeltacht faoi rath agus an Ghaeilge forleathan mar theanga bheo a bhí ón gCadhnach, agus chaith sé dúthracht a shaoil leis an aidhm sin a bhaint amach.

(Ó Háinle 1998: 78)

Nuair a iarradh ar Bhreandán Ó hEithir an chéad léacht a thabhairt i sraith léachtaí cuimhneacháin ar an gCadhnach i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, i 1980, ghlac sé deis beagán anailíse a chur ag obair:

Thug sé dílseacht do chineál éigin sóisialachais Marcsach; cineál a d’athraíodh a chruth, ní mór a admháil, agus nach bhfuil éasca a aicmiú fós féin faoi aon cheann den iliomad lipéad, ar fairsinge sa tír anois iad ná lena bheo.

(Ó hAnluain 1989: 12)

Gearóid Ó Tuathaigh a thug Léacht Uí Cadhain na bliana dar gcionn, 1981, agus dúirt:

‘Ba ghaire don mharc, a déarfainn, féachaint ar Lenin, a shaothar agus a theagasc, mar eiseamláir ag Ó Cadhain, an réabhlóidí.

(Ó hAnluain 1989: 66)

Éiríonn le Gearóid Ó Tuathaigh bunúdar stocaireachta Uí Cadhain a rianadh ar bhealach cruinn caolchúiseach:

Maidir le Máirtín Ó Cadhain, ba é mian croí agus rún daingean saoil dó athreimniú na Gaeilge — an réabhlóid chultúrtha — a chur ar ais arís mar chuid bhunúsach den réabhlóid mhór. Nó, le bheith níos cruinne, ba é rún a shaoil a fhógairt agus a thaispeáint gur saoirse manqué a bheadh in aisling na saoirse in éagmais na Gaeilge, go raibh an teanga ina heilimint bhunúsach riachtanach d’aisling iomlán na saoirse.

(Ó hAnluain 1989: 53)

Bhí Séamus Ó Tuathail páirteach i líon mór de na hagóidí a luaitear leis an gCadhnach i gcaitheamh na seascaidí agus mheabhraigh sé dornán blianta ó shin le linn léachta i gColáiste na Tríonóide:

Más í an chuairt dheiseal a bhí tugtha ag an bPiarsach, ag tosú le Conradh na Gaeilge agus ag críochnú le hÓglaigh na hÉireann, ba í an chuairt thuathail, mar a deireadh a naimhde le linn dó a bheith beo, a thug an Cadhnach, ag tosú le hÓglaigh na hÉireann agus ag críochnú le Gluaiseacht na Gaeilge.

(Ó Háinle 1998: 160)

Facthas do Sheán Ó Tuama gur ceist na Gaeltachta a thug ar an gCadhnach dul i mbun gnímh:

Ba é a tuigeadh don gCadhnach, agus é ag féachaint ar na Gaeltachtaí ag leá os comhair a shúl, go raibh gníomhartha den tsaghas seo níos tábhachtaí anois ná fiú a chuid scríbhneoireachta féin.

(Ó Tuama 1980: 57)

Ach ba spéisiúil an anailís a rinne Alan Titley ar shaothar liteartha Uí Cadhain ó thaobh na hidé-eolaíochta de:

Má dhéantar scagadh ar scríbhinní léirmheastúla an Chadhnaigh agus cogaí cathardha inmheánacha na Gaeilge mar gheall ar Henebryachas nó Múscraíochas a fhágaint as an áireamh tá sé deacair a rá an raibh seasamh teoiriciúil litríochta d’aon sórt aige.

(Titley 1996: 124)

Aisteach go leor d’fhéadfaí an t‑áiteamh céanna a dhéanamh i gcás na polaitíochta má scrúdaítear scríbhinní Uí Cadhain ó thús go deireadh. Tá díol staidéir sna haltanna a foilsíodh sna seascaidí, idir Do na Fíréin (1962), An Aisling (1966), Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (1969) agus ar ndóigh Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae ó thaobh an léargais a thugann siad ar fhorás na fealsúnachta poblachtaí agus sóisialaí a bhí ag Ó Cadhain:

Níl sa stát Éireannach ach cnó caoch, stróinsín buailte.

(Prút 1999: 125)

Dáiríre níl de chiall agus ní raibh ó thús leis an stát Éireannach seo ach géarleanúint, géarleanúint ar mhaith[e] le Sasana.

(Prút 1999: 125)

Seo í Athghabháil na hÉireann, an Réabhlóid, réabhlóid intinne agus réabhlóid anama, réabhlóid i gcúrsaí maoine, seilbhe agus maireachtála, maireachtáil mar Ghaeil leis na rudaí is dual dúinn mar Ghaeil.

(Ó Cadhain 1970: 9)

Tá an domhan éirithe cleachtaithe ar chruth eicínt nó a chéile den tsóisalachas. Tiocfa sé in Éirinn luath nó mall. Tá sin cinnte.

(Ó Cadhain 1970: 9)

Bhí an fuath aicmeach seo gríosta ionam i bhfad sul ar léigh mé an chéad fhocal den Chonaolach ná de Das Kapital.

(Ó Cadhain 1970: 10)

Cuntas thar a bheith spéisiúil é an cur síos a thugann an Cadhnach ar thoghchán na bliana 1969 i nGaillimh Thiar nuair a sheas sé leis an iarrthóir Peadar Mac an Iomaire ach tugann sé corr-léargas ar an bhforbairt pholaitiúil seo i dtreo an Mharxachais i ndeireadh a shaoil:

Ansin bhí na clamhsáin áitiúil, Céibh Rosamhíl, Droichead an Daingin, cúrsaí talún in Uachtar Ard. Labhair muid cuid mhaith ar Athghabháil na hÉireann, ar theagasc Uí Chonghaile agus cúrsaí áirid an Dáilcheantair sin mar léiriú air.

(Prút 1999: 195)

An rud is suntasaí go bhfuil an chosmhuintir, an mhuintir buailte i ngach áit in Éirinn, ag cur aithne ar a chéile, ag tosú ag tuiscint gurb í cúis gach duine acu cúis a chéile, gurb í cúis na hÉireann agus cúis na Gaeilge freisin í.

(Prút 1999: 197)

Agus é ag trácht ar bhail cheird na léirmheastóireachta ar Comhar sa mbliain 1968 tá a thuilleadh fianaise spéisiúil ann:

Léirmheastóireacht ar bith nach dtabharfaidh aird ar an gcreat shóisialta agus geilleagair — sea, geilleagair — ní léirmheastóireacht í. Ainm eile. Critice, b’fhéidir.

(Prút 1999: 172)

Tá an claonadh seo tugtha faoi deara ag Gearóid Ó Tuathaigh go háirithe:

Pé tuiscint a fuair Ó Cadhain ‘ón gcliabhán’, mar a déarfá, ar chás na cosmhuintire in Éirinn, is léir óna scríbhinní bolscaireachta go raibh rian an Mharcsachais ar a pheirspictíocht agus ar fhráma anailíse don stair agus don tsochaí ag éirí níos láidre le himeacht na mblianta.

(Ó hAnluain 1989: 61)

Ach ní shin le rá go raibh an scéal amhlaidh i gcónaí. Seachnaíonn Ó Cadhain caint theoiriciúil na polaitíochta sa bpaimfléad Irish Above Politics a cuireadh amach i 1964. Go deimhin féin tagann sé roimh pholasaí dílárnaithe an rialtais seo ann:

To tell us that Roinn na Gaeltachta and Gaeltarra should be pack-straddled off to Galway! Give a place of Galway’s pretensions C Grade Ministries and Companies! In case it is not English enough already! Two institutions whose use of Irish is merely to sweat it in dress suits.

(Ó Cadhain 1964: 3)

Faoi dhaoine atá sé breithiúnas a dhéanamh ar pholasaí Gaeilge Fhine Gael sa lá atá inniu ann ach tugtar faoi deara an méid seo sa gcáipéis chéanna:

Then there is the party of Fitzgerald’s Great Figure Goddesses. They have very definitely repudiated compulsory Irish which is the same as repudiating Irish and, protest as they will, abolishing it.

(Ó Cadhain 1964: 13)

Is féidir tuiscint Uí Cadhain ar an traidisiún poblachtach a mheas sa saothar Tone: Inné agus Inniu, nár cuireadh amach ach ceithre bliana ó shin. Déantar anailís shóisialta ann ar fhorbairt thraidisiún na gníomhaíochta polaitiúla agus tá an téacs breac leis an gcur síos ‘aitheach tuaithe’ ar an gcineál duine a ghlac páirt sa réabhóid in éadan dlí Shasana. Nuair a bhí Misneach faoi lánseol agus agóid in éadan chomóradh oifigiúil Éirí Amach na Cásca ar bun acu sa mbliain 1966 úsáideadh an focal ‘ocastóir’ sa bhforógra a d’fhoilsigh siad. Focal neamhchoitianta go maith é i gcorpas Uí Cadhain agus baineadh leas as mar léiriú ar an gcineál duine a bhí ag teacht i dtír ar an gcosmhuintir. Más léamh clasaiceach iar-chóilíneach a bhí ag Ó Cadhain ar bhail na tíre sna seascaidí is fiú é a chur le hais smaointeora eile a bhí ag saothrú taca an ama chéanna san Afraic, Frantz Fanon, a scríobh sa mbliain 1965:

In under-developed countries, we have seen that no true bourgeoisie exists; there is only a sort of little greedy caste, avid and voracious, with the mind of a huckster, only too glad to accept the dividends that the former colonial power hands out to it.

(Fanon 1965: 141)

Baineadh an sliocht seo amach as Les damnés de la terre, arna aistriú ag Constance Farrington, The Wretched of the Earth (Macgibbon & Kee, 1965. Atheagrán: Penguin Books, 1967). Ar feadh tamaill ghairid, bhí mé ag ceapadh go raibh tionchar ag an téacs áirithe seo ar dhréachtadh an fhorógra sin nó gur tháinig mé ar an bhfocal ‘ocastóir’ in Do na Fíréin a d’fhoilsigh Breandán Ó hEithir nuair a bhí sé ina eagarthóir ar Comhar i 1962. Ní raibh sé ina eagarthóir ar feadh i bhfad ina dhiaidh ach sin scéal eile. Is cuma ar bhealach má bhí tionchar nó mara raibh féin, léiriú é ar ghluaiseacht nó teileolaíocht pholaitiúil le linn na seascaidí i dtíortha iar-chóilíneacha ar fud na cruinne. Bhí an saol ag athrú in Éirinn chomh maith le háit ar bith eile agus claochlú á dhéanamh ar gheilleagar na tíre de bharr pholasaí eacnamaíochta Whitaker agus Lemass. Ní théann seo amú ar na tráchtairí Joe Lee agus Declan Kiberd, beirt scoláirí a dhéanann cúram de chomhthéacs intleachtúil na dtréimhsí a mbíonn siad ag plé leo. Dar le Joe Lee, go raibh an tír seo plúchta sna seascaidí:

Ireland was suffocating. It was both too advanced and not advanced enough. It did not offer the green field of an under-developed society, where old moulds could be pulverised, nor yet did it throb with the dynamic impulse of an advanced industrial society where the performer ethic was in the ascendant.

(Lee 1989: 406)

Is i mórshaothar staire Joe Lee a cuireadh tús le scagadh de chineál eicíneacht ar stair intleachtúil an fhichiú haois. Tráchtann Declan Kiberd ar athrú suntasach sna seascaidí chomh maith:

The 1960s would be years of relative prosperity, when multinationals finally invested in Ireland; when children at last knew the benefits of free secondary education; when holidays in European resorts became possible for many; and when the long introversion of Irish intellectual life came to an end.

(Kiberd 1996: 479)

Shílfeá go raibh cuid den obair seo tosaithe cheana féin ag an gCadhnach ina chuid colún san Irish Times deich mbliana roimhe sin. Ainneoin gur státseirbhíseach a bhí sa gCadhnach le linn dó a bheith ag scríobh Caiscín ar an Irish Times ba mhinic uaidh corrspalla i leith an traidisiúin phoblachtaigh:

Ba iad an ceathrar a d’ainmnigh an Piarsach mar cheathrar soiscéalaí náisiúnta na hÉireann, Tone, An Dáibhíseach, An Mistéalach agus Fiontán Ó Leathlobhair. Bheadh ar gach duine acu cead speisialta a iarra le dhul go Coláiste na Tríonóide.

(Ó Cathasaigh 1998: 427) 21 Márta 1956)

I ndiaidh dó cuairt a thabhairt ar Leabharlann Choláiste Phádraig i Maigh Nuad, mar a raibh cnuasach de cháipéisí stairiúla ar taispeáint, scríobh sé píosa faoi leagan oifigiúil na nEaspag Caitliceach de stair na tíre agus tugann an liosta seo barúil dúinn faoin leanúnachas a shamhlaigh sé leis an traidisiún poblachtach:

…cóipeanna bunaidh de dhaora na n‑easpag ar na hÉireannaigh Aontaithe, Lucht na Ribíní, na hÉireannaigh Óga, na Fíníní, Bráithreachas na Poblachta, Conra na Talún, Óglaigh na hÉireann 1920–1956…

(Ó Cathasaigh 1998: 443) 2 Bealtaine 1956)

Ar fhaitíos na míthuisceana ní hiad Óglaigh Éireann Bhertie Ahern a bhí i gceist aige. Cé go bhfuil neart fianaise againn i leith an smaointeachais pholaitiúil a bhí ag Ó Cadhain, agus nach bhfuil aon amhras orm gur phoblachtach é ar feadh a shaoil, agus gur chleacht sé prionsabail áirithe de chuid an tsóisialachais, ní dóigh liom go raibh sé faoina mbois i gcónaí nó gur ghlac sé leis mar ortadacsa polaitiúil ar gheall le teagasc do-shéanta é. Tráchtann Maitiú Ó Néill (Ó Néill 1971) ar an seal a chaith Ó Cadhain sa gcampa géibhinn ar an gCurrach agus luaigh go mbíodh díospóireachtaí bríomhara acu faoi nádúr an tsóisialachais in Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha, croílár agus tobar an Mharxachais mar a bhí, agus go ndearna sé sciolladh agus feannadh ar mhodhanna oibre Stalin agus an Stailíneachais. Ainneoin a chuid spéise sa traidisiún smaointeoireachta seo, shílfeá in amanta gur mhó spéis a bhí ag Ó Cadhain i dteoiricí eile, obair Sigmund Freud nó an Dochtúir Áthas mar a bhaist an gú-eolaí Liam Mac Cóil go cumasach air:

Ní móide gur fear ró-chuí mise le bheith ag scríobh Gaeilge. Nó b’fhéidir gur mé is cuí? Léas Freud agus Jung. Pé ar bith é, is deacair Comhchumannachas a chur i mo leith, dá bharr. Is beag dhá rud is faide ó chéile ná an damhnachas Marxach agus dearca an bheirt dhiúlach úd. Faoin litríocht, mar shampla. Dar leis na Marxaigh níl san intinn ach a bheith ina scáthán nó frithdhealramh den damhna. Dá bhrí sin is éard í an litríocht bord-chnagadh a dhéanas múinteoir chun na haicmí comhraiceacha a ghairm ina láthair. Tá Freud, Jung agus an mhuintir sin chomh daortha ag na Cumannaigh is atá siad uile go léir ag an Eaglais.

(Ó Cathasaigh 1998: 393) 4 Eanáir 1956)

‘Super‑Ego‑Cinsirí Freudach’ a thug sé ar dhaoine sa nGaeltacht nár thaitin Cré na Cille leo (Ó Cadhain 1969: 13) agus san óráid chéanna, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, thug sé cor coise do scríbhneoirí Gaeilge a raibh faillí déanta acu i saothar Freud:

Tá a fhios agam gur mainneachtan ama agus easpa fiosracht intleachtúil ar lucht scríofa na Gaeilge nach léir Freud in áit ar bith inti.

(Ó Cadhain 1969: 31)

Thrácht sé ar an aigneolaíocht san óráid chéanna agus ó tharla mé ag teacht leis an áiteamh go raibh claonadh suntasach i dtreo theoiric na polaitíochta ag deireadh na seascaidí is fiú ceann de bhunáitimh Louis de Paor a lua faoin gcumadóireacht liteartha agus an t‑athrú a tháinig air de réir a chéile, dar leis:

…d’athraigh meanma a chuid scríbhneoireachta de réir a chéile i dtreo na neamhréadúlachta chun cruth oiriúnach scéalaíochta a cheapadh ar acmhainn na haigne daonna.

(De Paor 1991: 360)

Tá tarraingt ag an anailís seo feictear dom, go háirithe i gcomhthéacs spéis Uí Cadhain in obair Freud. Nuair a chuimhnítear ar cheisteanna sonais, sásaimh agus mí-shásaimh tá seans go bhfuil adhmad ar leith le baint as saothar cumadóireachta Uí Cadhain trí chéile i dtéarmaí Freudacha. Is é sin, gur ghníomhartha misnigh agus dóchais a bhí sna húrscéalta Cré na Cille, Athnuachan agus Barbed Wire, tionscnaimh reacaireachta mar fhál in éadan drochstaid na Gaeltachta agus a raibh i ndán don teanga. Tobar sóláis atá sa litríocht dar le hanailís Terry Eagleton ar thábhacht liteartha scríbhinní Freud — narrative is a source of consolation (Eagleton 1996: 161) — ainneoin an éadóchais, an tseirfin agus an tsearbhais atá le brath i gcodanna de na saothair chéanna. Déarfainn go mbeadh obair spéisiúil roimh an té a thabharfadh faoi chíoradh níba mhine a dhéanamh ar an gcaidreamh idir scríbhinní polaitiúla agus liteartha Uí Cadhain sna blianta deireanacha dá shaol. Agus muid ag caint ar chúrsaí aigne agus aigneolaíocht, ní fhéadfainn an deis seo a ligean tharam agus tagairt a dhéanamh do chasadh a bhain Ó Cadhain as ceist na haigne ar an Irish Times i 1955:

…rud í an aigne Ghaelach a bhfuil lóiste beag Corcaíoch tar éis gerrymandering a dhéanamh uirthi.

(Ó Cathasaigh 1998: 281) 6 Aibreán 1955)

Ní luafaidh muid cúrsaí iomána ar chor ar bith agus mé anseo i gContae Chiarraí is dóigh nár mhiste liom a rá go gcaithfí cluiche eicíneacht nach caid é a fhágáil faoi mhuintir Chorcaí. Fillfidh muid ar cheist seo na haigne Gaelaí ar ball beag, agus iarrachtaí Uí Cadhain an dioscúrsa sin a shaothrú ach ba mhaith liom díriú ar an bpolaitíocht a bhain, agus a bhaineann, le scríbhinní Uí Cadhain trí chéile agus an chaoi a ndéantar nó nach ndéantar staidéar orthu.

Fillfidh muid ar cheist seo na haigne Gaelaí ar ball beag, agus iarrachtaí Uí Chadhain an dioscúrsa sin a shaothrú ach ba mhaith liom díriú ar an bpolaitíocht a bhain, agus a bhaineann, le scríbhinní Uí Chadhain trí chéile agus an chaoi a ndéantar nó nach ndéantar staidéar orthu.

Dá mba scríbhneoir Fraincise nó Gearmáinise é an Cadhnach is cinnte go mbeadh scoláirí sna hinstitiúidí léinn ar a mbionda ag féachaint le hanailís pholaitiúil a dhéanamh ar a shaol agus a shaothar. Ach níl an obair seo ach ina thús anois i ndáiríre. Tuige an doicheall seo? Cén fáth an coimhthíos seo i leith Uí Chadhain? Dar liom go gcaithfear tionscnamh intleachtúil Uí Chadhain a mheas i gcomhthéacs ar leith, is é sin, go raibh glacadh i measc léitheoirí na Gaeilge go raibh mórscríbhneoir ina measc ach gur drogallach féin a thug scoláirí agus fileolaithe na Gaeilge aitheantas dó mar shárealaíontóir. Feictear dom gur lú fós an glacadh a bhí leis an gCadhnach mar fhear léinn, ó tharla nár chleacht sé an cineál léinn a bhí á shaothrú sna hollscoileanna le linn an chuid is mó den fhichiú haois. B’fhearr le scoláirí áirithe go mbeadh eolas domhain ag fo-chéimithe Gaeilge ar an dán díreach, ar an bhfilíocht aiceanta, ar scéalta na Sean- is na Meán-Ghaeilge, go mbeadh ‘tabhairt suas’ scolártha ar chéimithe in Ollscoil na hÉireann go háirithe. Níl de locht agam ar na réimsí staidéir sin ach gur fada ón gcultúr beo iad. Rinneadh eisceacht i gcás na canúneolaíochta, cothaíodh cultas an chainteora dúchais sa nGaeltacht, ní ar scáth leas an chainteora nó leas an phobail teanga a raibh sé ann, ach as ucht an léargais a chaithfeadh a chuid siollaí ar athruithe teanga, idir fhóneolaíocht agus dheilbhíocht.

Ba mhaith liom a rá ag an bpointe seo nach le teann saoithínteachta nó gligínteachta atá cuid de na spallaí seo á gcaitheamh agam i dtreo gharrantaí an acadaimh ach d’fhonn a léiriú go raibh tuiscint thar a bheith caolaigeanta i measc scoláirí Gaeilge ar an léann agus ar an litríocht trí chéile ó thosaigh an Cadhnach ar a chuid scéalta a fhoilsiú, gur ceapadh ina Ollamh é ar Scoil na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide. Maireann iarsmaí fós den leagan amach seo ach amháin gur ábhar dóchais an polasaí atá ag Ollscoil nó dhó anois. Luaim an cineál oibre a chleachtann cathaoirleach na hócáide seo, Máire Ní Neachtain, i réimse na sochtheangeolaíochta in Ollscoil Luimnigh nó obair Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge. Léiríonn tograí den chineál seo gur féidir an léann daonna a chleachtadh i measc an phobail, ransú a bhunú ar chultúr agus oidhreacht bheo agus an comhar sóisialta agus intleachtúil sin a íoc leis na pobail a bhíonn i bpáirtnéireacht leis an institiúid léinn.

Ní raibh an cineál múnla seo den léann le fáil nuair a d’fhreastail Máirtín Ó Cadhain ar Choláiste Phádraig i mBaile Átha Cliath i mblianta tosaigh an tsaorstáit, 1924. Thug Ó Cadhain le fios do Chumann na Scríbhneoirí níos faide anonn ina shaol (1955), nach oideachas na scolaíochta a bhí ar a chuid comharsan ach an ealaín agus an léann béil. D’admhaigh sé féin i dtreo dheireadh a shaoil gurbh as an gcineál léinn sin a fáisceadh é féin. Mar a tharla sé, shaothraigh sé féin léann an bhéaloidis níos deireanaí anonn ina shaol, agus feictear dom go raibh sé ag caraíocht ó thús deireadh a shaoil liteartha le múnla feiliúnach den léann Gaelach nó dioscúrsa dúchasach a shaothrú agus a chur ar fáil.

Thrácht mé ar chultas an chanúnachais ar ball beag. D’fhéadfá laethanta, tráthnónta, oícheanta agus maidineacha fíormhocha a chaitheamh i mbun argóna faoi cheisteanna canúna, Gaeilge agus caighdeáin. D’fhéadfá ach go bhfuil léas gairid ar an saol ag an gcuid is mó againn. Ach cuimhnigh ar an líon scothshaothar teangeolaíochta a foilsíodh ó thús an chéid seo caite: Gaeilge Chois Fhairrge, The Irish of Cois Fharraige, The Irish of Erris, The Irish of Achill, The Irish of Ros Guill, Gaeilge Theilinn, Linguistic Atlas & Survey of Irish Dialects, The Irish of Ring, The Irish of Muskerry, Gaeilge Chorca Dhuibhne, Áirneán, Caint Ros Muc. Tá cúlú aisteach teangeolaíochta déanta i gcuid de na ceantair seo atá luaite agam thuas sa gcaoi is nach bhfuil an teanga beo i gcuid acu inniu. Chuir na scoláirí a shaothraigh an léann comaoin nach beag ar ár gcuid eolais agus saibhríodh an tuiscint ar ár gcuid Gaeilge dá mbarr ach samhlaigh dá dtosófaí ar obair shochtheangeolaíochta sna pobail seo nuair a cuireadh tús lena gcuid taighde. Níl focail fearacht pleanáil teanga nó sochtheangeolaíocht ach ar bhéala na ndaoine le fíordheireanas bíodh is go raibh eolas fairsing ar na ceirdeanna seo i measc lucht teangeolaíochta ó thús na seascaidí i leith. Ar bhealach thuig Ó Cadhain go raibh an léann agus an athbheochan teanga dealaithe ionann is go hiomlán óna chéile agus go raibh acmhainní intleachtúla á gcaitheamh ar na ceisteanna ba mhó tábhacht nó práinn d’uireasa aon chineál idé-eolaíochta nó prionsabail threoraithe chomhordaithe ar bith. Ainneoin an chomhthéacs intleachtúil seo choinnigh an Cadhnach a chúrsa léinn féin agus shaothraigh sé léann an bhéaloidis go háirithe níos faide anonn ina shaol ar bhealach tuisceanach, dúchasach, scolártha.

Ar ndóigh déarfar leat, mar a tugadh le fios domsa agus mé ag freastal agus ag obair in institiúid áirithe tríú leibhéal, gur ‘scríbhneoir ró-dhúshlánach’ é, go raibh sáiteáin tuirsiúla polaitiúla ina shaothar ar diomallú ama a bheadh ann léirmheas de chineál ar bith a dhéanamh orthu, nach raibh fáil cheart ar a shaothar. Mar adúirt Máire Ní Annracháin, is ionann …canóin na Gaeilge na téacsanna sin nach bhfuil fáil orthu go rialta. (Ó Háinle 1998: 34) agus is bocht an teist orainn é nach ndearnadh tada faoi sin, go fiú’s an dúshlán is fánaí a thabhairt ina thaobh. Ní déarfaidh mé aon cheo eile faoi sin ach gur bhreá an rud é go bhfuil iarrachtaí á ndéanamh anois leis an scéal sin a chur ina cheart. Ach ní chuidíonn easnaimh théacsanna le tuairmíocht gan bhunús, leithéidí, go mba fear é an Cadhnach a chuir amú cuid mhór dá fhuinneamh le haighneasóireacht, gur chantalán poiblí a bhí ann, agus mar bharr ar an dathúlacht uile, gur spéis leis athbheochan na Gaeilge seachas an scoláireacht i ndáiríre. Theastódh oirnéis chaolchúiseach socheolaíochta le go ndéanfaí rianadh mar ba cheart ar bhunúdair an fhaltanais seo, ar geall le cócaireacht shnoite acadúil í. Níor mhór dúinn a mheabhrú dúinn féin gurbh ollamh ollscoile a bhí sa gCadhnach nach raibh céim sa nGaeilge aige ná oiliúint na fileolaíochta, a bhí d’uireasa na gcáilíochtaí cuí i súile chuid mhór d’aos léinn a linne féin. Ba de bhunadh na Gaeltachta é, rud annamh i gcás léann na Gaeilge. Ní shamhlaítear Ó Cadhain i gcomhluadar Bergin, Binchy agus Best. An ea gur ghoill gradam náisiúnta Uí Chadhain i ndeireadh a shaoil ar an aos léinn? Fearacht diagairí a bhfuil mandatum nó ceadúnas na Róimhe acu bíonn faitíos nó glanamhras orthu i dtaobh lucht smaointeachais a éalaíonn ó chuing cheart na hortadocsa. Tá an saol polaitiúil breac leis an leagan amach seo freisin. Níl sé ach dornán beag blianta ó samhlaíodh go poiblí le polaiteoir sinsearach go ndéanfadh sé craiceálaí cruthanta mar aire rialtais. Is fiú dúinne a thabhairt faoi deara gur lena linn siúd mar aire a cuireadh seirbhís teilifíse Gaeilge ar an aer.

Ní amháin go raibh amhras ar an aos léinn i dtaca le hacmhainní is dindiúirí acadúla Uí Chadhain ach níor chuir líon mór de na scoláirí liteartha Gaeilge a bhí ag saothrú a gcodach le linn an dara leath den fhichiú haois de stró orthu féin inniúlacht Uí Chadhain ar an ealaín a aithneachtáil ach oiread. Cuimhnigh gur foilsíodh Cré na Cille sa mbliain 1949, úrscéal nuálaíoch, cumadóireacht a éilíonn aird na grinnléitheoireachta, tionscnamh reacaireachta a bhain creathadh as na frathacha. Má scrúdaítear irisí léinn na Gaeilge ón aimsir sin i leith is beag trácht a dhéantar ar an saothar sin ina cháilíocht liteartha. Seans go bhfuil corrthagairt anseo nó ansiúd ar ÉigseÉriú do dheismireacht Ghaeilge éicíneacht ach beidh tóraíocht in aisce ort ó thaobh aon chineál léirmheasa liteartha. Is ag Comórtas Liteartha an Oireachtais a bhí tús an léirmheasa ar ndóigh agus ba ghearr go raibh Athnuachan ar a shála i 1951, cé nach ndeachaigh cló ar Athnuachan go dtí 1995. Is ar leathanaigh na nuachtán agus na dtréimhseachán Gaeilge a bhain scríbhinní liteartha Uí Chadhain gradam amach de réir a chéile, ar leathanaigh Comhar go háirithe.
Is ar Comhar a d’fhoilsigh Seán Ó Tuama agus Breandán Ó Buachalla aistí léirmheasa nó tráchtaireachta liteartha inar baineadh earraíocht as saothar Uí Chadhain mar eiseamlár ealaíne. Foilsíodh scagadh ar théama liteartha ar leith in Irisleabhar Mhaigh Nuad sa mbliain 1966, ó pheann duine de chomharbaí Uí Chadhain i gColáiste na Tríonóide, Cathal Ó hÁinle. Is é Cathal a chuir eagrán de Barbed Wire ar fáil dúinn trí bliana ó shin anois agus go deimhin féin tugadh le fios níos túisce i mbliana le linn Scoil Geimhridh Merriman go mbeadh Cathal ag dul i mbun eagarthóireachta arís eile ar eagrán nua de Cré na Cille. Seo iad na chéad scoláirí gairmiúla Gaeilge, ar feadh mo chuid eolais, a thug aitheantas criticiúil acadúil don Chadhnach, sna blianta 1955, 1966 agus 1967 faoi seach. Is le linn na seachtóidí a tháinig sruth alt ó láimh Bhreandáin Uí Dhoibhlin ar Irisleabhar Mhaigh Nuad freisin. Díol íoróine, seans, i bhfianaise na n‑aighneas feamainne ar fad idir Ó Cadhain agus an Eaglais Chaitliceach institiúideach, gur túisce gur glacadh leis mar ealaíontóir sa gcliarscoil ná in ollscoileanna tuatacha na seascaidí agus na seachtóidí.

Níor dearnadh aon staidéar iarchéime ar Ó Cadhain go dtí tús na seachtóidí. Arís, ar feadh mo chuid eolais, ba iad Alan Titley agus Gearóid Denvir an chéad bheirt scoláire a raibh de mhisneach agus de shamhlaíocht acu tabhairt faoina shaothar mar ábhar iarchéime. Is é an t‑iontas, agus admhaím gur galra iriseoireachta é an t‑iontas síoraí seo, gur tugadh cead a gcinn dóibh ach go raibh ceann de mhór-rialacha buanaithe canóine curtha i gcrích ag Máirtín Ó Cadhain féin faoin tráth seo — bhí sé básaithe. Is i dtús na seachtóidí a thosaigh siad ar a gcuid oibre; clár saothair agus clárú ar ábhar béaloidis sa saothar faoi seach. Níor foilsíodh mórstaidéar ar scríbhinní liteartha Uí Chadhain go dtí an bhliain 1986, a bhuíochas sin arís do Ghearóid Denvir, agus ba léir go raibh scrúdú thar a bheith cáiréiseach déanta ar mhóitífeanna an bhéaloidis i scríbhneoireacht Uí Chadhain. Obair thábhachtach í seo, obair riachtanach agus is é an cineál oibre a shaothraigh an Cadhnach féin ó thaobh léann na teanga.

Ach d’fhéadfadh sé féin a bheith nimhiúil go maith agus na hollscoileanna nó léann na Gaeilge á n‑iniúchadh aige. Tá saol na hintleachta agus an smaointeachais ag trá uaithi in aghaidh an lae. 21 Iúil, 1954. (Ó Cathasaigh 1998: 155).

Bhí sé go mór chun cinn ó thaobh theoiric an oideachais agus ról na bhforas léinn sa bpobal: …cé an chiall nach dtéann na hiolscoileanna, nó dámha áiride díobh, ar tiomchuairt? Ba ghaire don leas coiteann é sin ná an tsíorghlaomaireacht faoina neamhspleáchas féin. 21 Iúil, 1954. (Ó Cathasaigh 1998: 155)

Leagan amach thar a bheith cáinteach a bhí aige i leith an Léinn Cheiltigh nó an Léinn Cheilte, mar a thug sé air: Is túisce tuarastal ná tuilleamh (Ó Cathasaigh 1998: 278) a dúirt sé le teann binbe ar 30 Márta, 1955. Ach thug sé faoi scagadh géar cuimsitheach a dhéanamh ar shaothrú léann an bhéaloidis in dhá alt éagsúla a foilsíodh ar Feasta sna blianta 1949 agus 1950, ‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’ agus ‘Béaloideas’. Sula ndéanfaidh mé trácht ar ábhar na n‑altanna sin is fiú a lua gur bhailitheoir béaloideasa a bhí sa gCadhnach féin agus gur foilsíodh ábhar uaidh ar An Stoc agus ar Béaloideas. Amhráin agus scéalta a thóg sé agus foilsíodh an t‑ábhar ar An Stoc in Eanáir 1928, Feabhra 1930, Aibreán 1930, Feabhra 1931 agus ar Béaloideas: Nollaig 1930, Meitheamh 1933, 1935, Meitheamh 1936. Mar a dúirt Ríonach Uí Ógáin sa réamhrá a chuir sí leis an saothar Faoi Rothaí na Gréine, bailiúchán d’amhráin a bhailigh Máirtín Ó Cadhain agus a ndearna deartháir leis, Seosamh, buneagarthóireacht orthu:

…d’fhéadfaí a rá gurb í an tréith is suntasaí ar fad sa bhailiúchán seo an cur síos atá ann ar shaol na hamhránaíochta agus na n‑amhrán thiar, an dul thar a chéile a thagann i gceist idir an saol, an t‑amhránaí, an t‑amhrán, scéal amhráin, file, pobal agus bailitheoir. I ngeall ar an luí iontach a bhí ag Seosamh agus ag Máirtín leis an bpobal thiar agus a mbaineann leis an bpobal sin, tá curtha le guth an phobail chéanna san fhoilseachán seo.

(Uí Ógáin 1999: 2–3)

Bhí tábhacht leis an gcineál oibre seo ach ba thábhachtaí fós tuiscint Uí Chadhain ar an gcaoi a ndéantar imoibriú ar an ábhar seo i gcomhthéacs an chineáil chaidrimh a dtráchtann Ríonach Uí Ógáin air. Ba cheart a lua go bhfuil an saothar seo ar cheann de na bailiúcháin amhrán is scolártha agus is dúchasaí a cuireadh amach ó thús aimsir na hathbheochana. Maise ar an léann atá ann agus bailiúchán é a raibh tóir ar leith ag an bpobal thiar air freisin, a bhuíochas sin de Ríonach go speisalta. Ach maidir leis an gCadhnach féin níor thuig sé do scoláirí a linne agus an cultúr a bhí cothaithe acu agus tá teist fhorleathan ar na tuairimí seo ar na haltanna sin ar Feasta agus ar an gcolún clóis a scríobh sé san Irish Times.

Tá muid sásta tuilleadh airgid a thabhairt do lucht an Léinn Cheiltigh, an léinn chanúna, an bhéaloideasa — na balsamóirí corp go léir — ach is crá croí linn scaradh le pínn ar shon na dtréimhseachán Gaeilge, ná ar shon aon rud a chuideodh leis an nGaeilge a chraobhscaoileadh mar theanga bheo. (‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’, Feasta, Samhain 1949, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 258).

Dá mbeadh irisí liteartha againn i nGaeilge, nó dá mbeadh lucht na hIolscoile toilteanach nó acmhainneach tabhairt faoi shaothar rathúil ar bith, bheadh cíoradh déanta den tsórt seo dhá dhéanamh, agus treoir dhá fháil ag scríbhneoirí. (‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’, Feasta, Márta 1949, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 264).

Lá eicínt b’fhéidir go bhfeicfí foireann taighde ag dul go dtí na forais ardléinn anseo, le scrúdú béaloideasúil a dhéanamh ar Uachtarán Choláiste na hIolscoile agus lucht an Léinn Cheiltigh. Agus cá bhfios nach ndéanfaí scrúdú ar stiúrthóir an Bhéaloideasa féin, agus nach léireofaí cén fáth go bhfuil an oiread cion aige ar Ghaeilge iascairí agus cladóirí, cé go raibh sé, chomh deireannach le 1943, i bhfábhar ‘to exclude Irish under present conditions as a normal teaching medium for a university degree’, do chlann iascairí agus cladóirí? D’fhógrófaí gur cogadh aicmíochta ‘class war’ — agus cúngú ar neamhspleáchas na hiolscoile é. (‘Béaloideas’, Feasta, Márta 1950, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 279).

Is chun ár míthreoir atá an saothar seo, an tseandacht seo, an béaloideas seo, an Léann Gaeilge agus Ceilteach seo, an Ceilteachas seo atá ar ationscailt… (‘Béaloideas’, Feasta, Márta 1950, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 289).

Ar ndóigh scríobhadh na sleachta seo sul má chuaigh an Cadhnach féin le léann na Gaeilge ar fhoireann Choláiste na Tríonóide ach déanaim amach nár tháinig mórán d’athrú ar sheasamh Uí Chadhain i leith an léinn institiúidigh. Léirigh na cúrsaí léachtaí a réitigh sé, an t‑ábhar teagaisc a chuir sé ar fáil agus a chuid oibre ó thaobh mhúineadh na teanga gur spéis leis go mór siollabas a fhorbairt a chinnteodh go mbeadh Gaeilge ag scoláirí ollscoile agus go mbeadh eolas acu ar stair intleachtúil na teanga. Feictear dom gur ghníomh polaitiúil ann féin an méid seo i bhfianaise choimeádachas an chomhluadair léinn trí chéile agus luíonn sé le barúil spéisiúil a chuir Riobard Mac Góráin chun cinn ar Comhar i ndiaidh bhás Uí Chadhain:

…ach níor ghiolla riamh é ag córas idé-eolaíochta ná polaitíochta ar bith… Sa mhéid gur airigh sé comhbhá ar bith le haon cheannródaí intleachta thar lear i dtaobh na nithe a bhfuil trácht orthu sa phaimfléid seo, [Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae] níl amhras acu gurb é Saunders Lewis na Breataine Bige é: scríbhneoir cumasach, a dhálta féin, fear ollscoile, duine de bhunaitheoirí Pháirtí Náisiúnta na Breataine Bige, Plaid Cymru.

(Mac Góráin 1973: 6–7.)

Feictear dom go raibh coimhlint bhunúsach i gceist ag an gCadhnach maidir le saothrú an léinn, cur leis an traidisiún, dioscúrsa dúchasach a aclú agus a ramhrú, saothar a bheadh ionchomparáide le hobair Raymond Williams sa mBreatain Bheag freisin. Má d’fhéach Ó Cadhain le hathréimniú traidisiúin a chur i gcrích, ó thaobh na polaitíochta, na litríochta nó ó thaobh an léinn féin, bhí údar leis sa gcaoi is nárbh eol don Chadhnach cén traidisiún glan liteartha a bhí á chosaint chomh géar sin ag scoláirí coimeádacha na Gaeilge. Dúirt sé ar Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca nach raibh …aon tradition liteartha agamsa ach Dia idir sinn agus Cúl Aodha! (Ó Cadhain 1969: 15). Deir Raymond Williams gur féidir traidisiúin den chineál seo an tuiscint ar chultúr agus ar litríocht a chur as a riocht:

For tradition is in practice the most evident expression of the dominant and hegemonic pressures and limits… What we have to see is not just ‘a tradition’ but a selective tradition: an intentionally selective version of a shaping past and a pre-shaped present, which is then powerfully operative in the process of social and cultural definition and identification.

(Williams 1977: 114.)

Is ag caraíocht in éadan éagruth an traidisiúin liteartha agus léinn a bhí an Cadhnach maidir lena chuid oibre acadúla, feictear domsa, agus is ag caraíocht in éadan ‘svae cultúrtha’ nó ‘hegemony‘ a rinne díspeagadh den Ghaeilge, den phoblachtachas, de cheart a mhuintire a bhí an Cadhnach ina chuid aighneasóireachta. D’áitigh Edward Said gurbh é dúshlán an intleachtóra chultúrtha diúltú do shamhail an traidisiúin a thugtar dó agus scagadh nua as an bpíosa a dhéanamh air le go mbeadh a fhios aige cé dó ar cruthaíodh an traidisiún mantach agus chun críche cén sprioc polaitiúil. Má tá snáth leanúnachais i bpolaitíocht Mháirtín Uí Chadhain ó thús go deireadh a shaoil, is dóigh liom gurbh shin é, agus go gcaithfeadh muid breathnú arís ar an obair aighneasóireachta agus imoibriú na hagóidíochta leis an litríocht a mheas in athuair.

Luaigh mé roinnt dátaí i dtús na cainte seo agus roinnfidh mé ceann nó dhó eile libh sula scarfaidh mé libh tráthnóna. Leathchéad bliain ó shin, ar an dara lá de mhí na Bealtaine 1956 le bheith cruinn, chuir colúnaí clóis an Irish Times, Máirtín Ó Cadhain, in iúl dá chuid léitheoirí go raibh a Chaiscín deiridh meilte ar an nuachtán. Ba spéisiúil an t‑achoimre a rinne sé ar a shaothar féin agus an tábhacht a shamhlaigh sé le páirt ghníomhach a ghlacadh sa dioscúrsa náisiúnta:

Le trí bliana anuas bhí an colún seo ar cheann de phríomh-chumhachtaí spriodáilte na tíre spriodáilte seo. Is é sin le rá nár craobhscaoileadh acuineachas ná aspalacht tuata ar bith. Rinne an colún seo rud nach dual d’aon Éireannach nua-aimsire a dhéanamh: staon sé ó aon fhírinne do-mheallta a chraobhscaoile.

(Ó Cathasaigh 1998: 443) 2 Bealtaine, 1956

Caoga bliain díreach roimhe sin nó céad bliain ó shin go díreach cothrom an ama seo, ar nuachtán dar teideal An Claidheamh Soluis in alt dar teideal ‘Nua-litridheacht’, d’iarr fear darb ainm Pádraig Mac Piarais ar a chuid léitheoirí grinnstaidéar a dhéanamh orthu féin agus an cineál litríochta a bhí á chur ar fáil acu. Chuir sé pearúl ar scríbhneoirí agus ábhar scríbhneoirí na haimsire sin: Bogaimis amach ón gcarn aoiligh, ón gcruaich mhóna … Focail cháiliúla iad. Dar leis go raibh an béaloideas ina bhró mhuillinn ar chomórtas liteartha an Oireachtais agus gur cheart do scríbhneoirí litríocht nua-aoiseach Eorpach a sholáthar. Téama é a shaothraigh an Cadhnach féin níos faide anonn ach cá bhfios an mbeadh saothar liteartha Uí Chadhain againn ar chor ar bith d’uireasa na bhfocal sin? Is féidir a rá go cinnte nach mbeadh saothair fearacht Cré na Cille agus Athnuachan againn d’uireasa an Oireachtais féin. Marach iad b’fhéidir nach mbeadh i mbéal na gcarachtar Caitríona Pháidín nó Nóra Sheáinín ach ciúnas agus tost d’uireasa deis cainte nó cheal deis dioscúrsa. Níor mhiste dá mbogfadh muid féin amach ón gciúnas agus ón tost, i dtreo dioscúrsa náisiúnta. Rinne Máirtín Ó Cadhain a chuid féin de dhioscúrsa an dúchais — faoin nglúin seo atá sé a gcuid féin a dhéanamh d’oidhreacht intleachtúil Uí Chadhain. Caithfear éisteacht leis an tost.

Saothair Thagartha

  • Costigan, B & Ó Curraoin, S (1987). De Ghlaschloich an Oileáin: Beatha agus saothar Mháirtín Uí Chadhain.
  • Denvir, G. (1981). ‘An Béaloideas i nGearrscéalta Mháirtín Uí Chadhain’ in Comhar, Eanáir.
  • Denvir, G. (1987). Cadhan Aonair: Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain.
  • de Paor, L. (1991). Faoin mBlaoisc Bheag Sin.
  • Eagleton, T. (1996). Literary Theory: An Introduction.
  • Edgar, A & Sedgwick, P. (1999) Key Concepts in Cultural Theory [Eag.].
  • Fanon, Frantz. (1961). Les damnés de la terre arna aistriú ag Constance Farrington, The Wretched of the Earth, Macgibbon & Kee, 1965. Atheagrán, Penguin Books, 1967.
  • Kiberd, D. (1993). Idir Dhá Chultúr.
  • Kiberd, D. (1996). Inventing Ireland.
  • Kundera, M. (1986). The Art of the Novel.
  • Lee, J. (1989). Ireland 1912 1985: politics and society.
  • Mac Gill‑Eain, S. (1989). Ó Choille gu Bearradh.
  • Mac Góráin, R. (1971). ‘Máirtín Ó Cadhain agus Polasaí Agóide’ in Comhar, Lúnasa.
  • Ó hAnluain, E. (1989). Léachtaí Uí Chadhain 1 [Eag.].
  • Ó Cadhain, M. (1949). ‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’ in Feasta, Márta.
  • Ó Cadhain, M. (1950). ‘Béaloideas’ in Feasta, Márta..
  • Ó Cadhain, M. (1960). Consain na Gaeilge: The Consonants of Irish.
  • Ó Cadhain, M. (1964). Irish Above Politics.
  • Ó Cadhain, M. (1966a). Ar Céalacan, ar Stailc Ocrais in aghaidh na nOcastóirí.
  • Ó Cadhain, M. (1966b). An Aisling.
  • Ó Cadhain, M. (1969). ‘Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca’.
  • Ó Cadhain, M. (1970). Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae.
  • Ó Cadhain, M. (1999). Tone: Inné agus Inniu arna chur in eagar ag Bernadette Ní Rodaigh agus Eibhlín Ní Allúráin.
  • Ó Cadhain, M. (2002). An Ghaeilge Bheo — Destined to Pass arna chur in eagar ag Seán Ó Laighin.
  • Ó Cathasaigh, A. (1998). ‘Caiscín’: altanna san Irish Times 1953–56 [Eag.].
  • Ó Cathasaigh, A. (2002). Ag samhlú troda: Máirtín Ó Cadhain 1905–1970.
  • Ó Doibhlin, B. (1974). ‘Athléamh ar Chré na Cille’ in Léachtaí Cholm Cille: An Fichiú hAois.
  • Ó hEithir, B. (1973). Thar Ghealchathair Soir.
  • Ó Glaisne, R. (1971). ‘Máirtín Ó Cadhain: Fear Poiblí’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Ó Háinle, C. (1978). Promhadh Pinn.
  • Ó Háinle, C. (1998). Criostalú [Eag.].
  • Ó Néill, M. (1971). ‘Faoi Ghlas ag Gaeil’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Ó Tuama, S. (1980). ‘Tiomna Roimh Bhás’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Prút, L. (1997). ‘Cion Fir: Aistí Thomáis Uí Fhloinn’ in Comhar [Eag.].
  • Prút, L. (1999). ‘Caithfear Éisteacht! Aistí Mháirtín Uí Chadhain’ in Comhar [Eag.].
  • Said, EW. (1994). Culture and Imperialism.
  • Titley, A. (1975). Máirtín Ó Cadhain: Clár Saothair.
  • Titley, A. (1996). Chun Doirne: Rogha Aistí.
  • Uí Dheoráin, N. (1971) ‘Fear Riaracháin’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Uí Ógáin, R. (1999). Faoi Rothaí na Gréine: Amhráin as Conamara a bhailigh Máirtín Ó Cadhain [Eag., buneagarthóireacht: Seosamh Ó Cadhain].
  • Williams, R. (1977). Marxism and Literature.

Foilsíodh an aiste seo i dtosach in Feasta. Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

An Pholaitíocht mar Théama i Léachtaí Uí Chadhain

Le Liam Mac Con Iomaire.

Ag Dáil Uí Chadhain a tugadh an léacht seo ar an 8 Aibreán 1989.

Le naoi mbliana anuas, ón mbliain 1980, tugtar léacht phoiblí uair sa bhliain sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, i gcuimhne ar Mháirtín Ó Cadhain.

As na naoi léacht a tugadh go dtí seo is faoi scríbhinní polaitiúla Uí Chadhain (go huile agus go hiomlán) a bhí péire díobh, agus is iad na scríbhinní sin a bhí ina bhfoinse inspioráide, d’fhéadfá a rá, ag péire eile díobh. Is iad an ceathrar a thug na léachtaí seo: Breandán Ó hEithir, Gearóid Ó Tuathaigh, Liam Ó Dochartaigh agus Gearóid Ó Crualaoich, agus bhí siad chomh maith sin gur cheap mé gur mhaith ab fhiú cluas a thabhairt arís do chuid dá raibh le rá iontu.

Is éard atá fúm a dhéanamh, achoimre a dhéanamh ar na ceithre léacht, sa mhéid is gur féidir achoimre chóir a dhéanamh in aon leathuair an chloig amháin, ar cheithre léacht a bhfuil os cionn uair an chloig an ceann iontu.

Tosóidh mé le léacht Bhreandáin Uí Eithir, a tugadh sa bhliain 1980…

Bhí aithne phearsanta ag Ó hEithir ar Ó Cadhain…

Fear thar a bheith polaitiúil a bhí ann (a deir sé), agus fear thar a bheith trodach. Bhí sé san IRA agus chaith sé cúig bliana i bpríosún dá bharr. Chreid sé sa bhfoiréigean agus níor shéan sé modhanna ur-reachtúla chun cuspóirí a chur i gcrích. Thug sé dílseacht do chineál éigin sóisialachais Marcsach; cineál a d’athraíodh a chruth, ní mór a admháil, agus nach bhfuil éasca a aicmiú fós féin faoi aon cheann den iliomad lipéad, ar fairsinge sa tír anois iad ná lena bheo. Thug sé dílseacht d’idéal amháin: an stát poblachtach ina mbeadh an Ghaeilge i réim agus an Ghaeltacht faoi bhláth. Éire Ghaelach gan roinnt. B’in cuspóir nár athraigh, ó thús deireadh.

D’athraigh rudaí eile. D’athraigh béim ar rudaí imeallacha agus uaireanta ar rudaí nach raibh chomh himeallach. Idir An Aisling, a scríobhadh i 1966, agus Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar Strae, a scríobhadh i 1969, tá athrú suntasach i dtreo an tsóisialachais. De bharr go gcreideann Ó Cadhain go dtiocfaidh an sóisialachas i réim in Éirinn ní mór do ghluaiseacht na Gaeilge a bheith mionnaithe dó freisin.

Pé rud eile a bhí sé a chraobhscaoileadh ní ag craobhscaoileadh staid shuaimhneach an éadóchais a bhí sé. An té a ghéilleann don éadóchas, a dúirt sé uair, ní gá dó tada a dhéanamh feasta. Ag comhairliú troda a bhí sé, le beagán iomarca simpliú a dhéanamh ar a shoiscéal ach gan é a chur tada as a riocht. Ag comhairliú do lucht na Gaeilge eagrú as an nua, modhanna éagsúla troda agus easumhlaíochta a tharraingt chucu féin, brú a chur agus a choinneáil ar an stát agus ar na páirtithe polaitíochta, idir chaolchúis agus mhíréasún a chleachtadh agus — thar rud ar bith eile, b’fhéidir, — a thuiscint cén aisling a bhí le cur i gcrích.

Maidir le Gaeilge éigeantach, scríobh Máirtín Ó Cadhain:

Without compulsory Irish there is as much chance of getting anywhere as Manx or Bretons or Basques have with their languages.

Tá rith an ráis leis na Bascaigh ó scríobhadh an méid sin agus tá deireadh le Gaeilge éigeantach. Díol suntais nach bhfuil aon duine, taobh istigh ná taobh amuigh de Ghluaiseacht na Gaeilge, ag éileamh an éigeantais an athuair. Díol suntais mar gur bhagair an Dochtúir Seán Ó Tuama — agus Dónall Ó Móráin ina shuí lena thaobh — in agallamh teilifíse liom féin go mbunófaí Provos na Gaeilge dá rachadh an Rialtas ar aghaidh lena mbeartas. Rinneadh an t‑agallamh an oíche sular fhógair Dick Burke cinneadh an Rialtais.

Tugaimis aghaidh, mar sin, ar chroí an scéil. Cén aisling a bhí i gceist ag Máirtín Ó Cadhain agus cé mar a bhí sí le cur i gcrích? Freagraíonn sé féin a cheist go simplí:

Ach is é an tine ghealáin arbh é an Piarsach é is túisce a bhaineas an t‑amharc as ár súile, a ghlanas in a thine bheo an seanduine dóite truaillithe asainn amach. Ba é an Piarsach an Aisling.

Agus arís, ag labhairt le comhdháil scríbhneoirí Ceilteacha i gCardiff, bliain roimh a bhás:

Although executed by the English, he was the man above all others who has been the inspiration of our country in anything worthwhile we have attempted.

Tá an méid sin soiléir go leor ach an chéad cheist eile, cé mar a bhí an aisling seo nár fíoradh le cur i gcrích in Éirinn? Chuaigh an Cadhnach féin leis an IRA agus le modhanna míleata. Chreid sé go deireadh a shaoil go raibh an ceart aige ach thuig sé freisin go raibh bealaí eile chomh héifeachtach, nó níos éifeachtaí, leis an gcuspóir a bhaint amach.

Ach céard faoin gcuspóir ba dheacra? De réir mar a léann tú trí na paimfléid agus na litreacha tugann tú faoi deara claonadh cinnte i dtreo tuisceana soiléir: ar lucht na Gaeilge féin a bhraith athbheochan na teanga. Ní raibh maith bheith ag brath ar Ghluaiseacht na Poblachta ach oiread le dreamanna polaitíochta eile.

Lena chur i mbeagán focal is é a bhí ag teastáil, Arm Cathartha Gaeilgeoirí ar son na Gaeilge, ar son na hÉireann. Agus sa léacht inar dhúirt sé sin mhol Ó Cadhain an easumhlaíocht shíochánta mar uirlis chomh maith leis na himeachtaí urdhlíthiúla ar thagair mé cheana dóibh. Is ar éigean is gá domsa a rá go bhfuil an ghluaiseacht úd a shamhlaigh sé ina riachtanas práinneach anois thar riamh agus gur dóigh liom féin agus lena lán eile nach foláir é a eagrú gan mhoill má tá seans ar bith le bheith ag an teanga maireachtáil; fiú mar an dara teanga oifigiúil i measc mionaicme sa tír. Dáiríre, ní fheicim mórán thairis sin i ndán don teanga anois agus níl sé sin féin cinnte gan obair mhór agus agóidíocht mhór.

Níl éalú ó cheist nach bhfeicim luaite i scríbhinní Uí Chadhain: céard a dhéanann tú má shocraíonn formhór mhuintir na Gaeltachta iompú ar an mBéarla mar ghnáth-teanga teaghlaigh? Níl reachtaíocht dá dhéine ná riail géarleanúna dá threise ag dul ag seasamh don teanga ansin; go fiú dá mb’fhéidir a leithéidí a fheidhmiú. Ceapaim go bhfuil seans caol ag an nGaeilge fós. Ceapaim gur ceart an Bunreacht a leasú agus an Ghaeilge a aithneachtáil mar dhara teanga oifigiúil agus cearta lucht a labhartha a bheith leagtha amach go soiléir lena chois sin. Teanga mionlaigh a bheas inti a mbeidh dearcadh maoithneasach ag go leor de phobal an Bhéarla uirthi nuair a labhraíonn an Pápa, nó Joe Connolly í, ar ócáidí maoithneasacha.

Sílim go bhféadfaí iarracht a dhéanamh cur in aghaidh an éaga agus tá cuid de na modhanna eagraithe agus na modhanna aighnis, a rianaigh Máirtín Ó Cadhain, níos riachtanaí anois ná mar a bhíodar deich agus cúig bliana déag ó shin. Ní mór tosú ar ghluaiseacht úrnua náisiúnta agus sin gan mhoill. Tá seans fós ann ach is don ghlúin atá ag éirí suas anois is ceart ceannródaíocht a ghéilleadh as seo amach. Muran spéis leo an oidhreacht agus mura gcuireann a bás isteach orthu níl neart air. Cuimhnígí nach mbrostóidh an dearcadh fuar ar easláinte na Gaeilge a bás leath chomh scioptha agus a bhrostóidh andóchas lucht na féin-dallamullóige. Ní féidir a shéanadh anois go mbuafar nó go gcaillfear cath na Gaeilge roimh dheireadh an chéid seo agus i láthair na huaire is á chailleadh atá sé; sna Gaeltachtaí agus ar fud na coda eile den tír.

Léacht Ghearóid Uí Thuathaigh anois: Máirtín Ó Cadhain, Stair agus Polaitíocht, a thug sé i 1982.

Breathnaíonn Ó Tuathaigh ar dtús ar stair an chultúir as ar fáscadh Ó Cadhain, agus tosaíonn sé leis an gcaoi ar buaileadh an tír go trom sa séú agus sa seachtú céad déag:

Ón 16ú haois ar aghaidh ba é an creideamh suaitheantas na treibhe ag an bpobal a chaill an imirt i gconcas is i bplandáil an 16ú agus an 17ú haois. Ba shuaitheantas comónta é ag Gaeil agus ag Gall-Ghaeil, beag beann ar theanga is ar ghné ar bith eile de chultúr an phobail.

Sa chéad leath den 19ú céad bhí féinmhuinín na hEaglaise Caitlicí treisithe go mór; go deimhin bhí sí cheana féin go caithréimeach ina hiompar i leith an Stáit Ghallda. Bhí sí chomh siúráilte anois de dhílseacht a tréada di nach raibh gá aici a thuilleadh le sciath cosanta na teanga, ná aon ghnó di. Le meathlú na Gaeilge mar theanga an náisiúin — agus mar shuaitheantas na náisiúntachta — b’é an creideamh bun agus barr na féiniúlachta Éireannaí, dar le roinnt mhaith de na ceannairí Caitliceacha.

Ba í tuiscint Uí Chadhain ar ról na hEaglaise Caitlicí san naoú céad déag i mbascadh an chultúir Ghaelaigh, saol traidisiúnta deabhóideach na ndaoine ach go háirithe, a mhúscail fearg is fuath an Chadhnaigh.

Ba í Eaglais Chaitliceach Paul Cullen, lena béasa Victeoiriach, eaglais smachtúil phiúratánach na haonfhoirmeachta, eaglais mheánaicmeach an Bhéarla a thug fógra an bháis do ‘shaol an tseanghnáis’, go fiú i gcleachtais dheabhóideacha an dúchais Ghaelaigh. Mar gheall ar an tréas cultúrtha seo, i measc rudaí eile, bhí an ghráin ag Ó Cadhain ar eaglais ‘oifigiúil’ Cullen agus a chomharbaí. Dála an scéil, i bhfianaise saothar taighde staraithe mar Larkin, Miller, Connolly, Corish agus eile ar stair ‘inmheánach’ na hEaglaise Caitlicí san 19ú haois, is grinn ar fad an léargas a thugann Ó Cadhain ar cad a chiallaigh an ‘réabhlóid dheabhóideach’ a chuir Cullen agus lucht a chomhsmaointe i gcrích i saol spioradálta (agus sóisialta) an phobail Chaitlicigh san 19ú haois… Tá raidhse tagairtí — idir shúgradh is dáiríre — ina chuid scríbhinní bolscaireachta do scéal seo na hEaglaise Caitlicí. Seo mar a scríobh sé sa bhliain 1964:

which… reminds us that though English law put the priest and the wolf on the same extermination basis, the priest survived and the wolf became extinct. From which we do not want to argue that the priest is the real wolf of the flock.

Chuir Ó Cadhain cuid den mhilleán ar an Eaglais faoi bheith ag brú Béarla ar pháistí scoile san 18ú haois:

Ba í an eaglais a thug isteach an bata scóir agus a chuir i bhfeidhm in Éirinn é.

(Is fiú a rá nach bhfuil iomlán an scéil chasta seo tugtha ag Ó Cadhain anseo.) Agus, arís, sa bhliain 1962, nuair a bhí caint is conspóid mar gheall ar an Roinn Oideachais a bheith sásta na Coláistí Ullmhúcháin a thabhairt ar láimh don Eaglais Chaitliceach, bhí an méid seo le rá ag Ó Cadhain faoin scéal:

Is meata an tír í gur tugadh na Coláistí Ullmhúcháin, maoin na ndaoine, do na heaspaig Chaitliceach ar bhreith a mbéil féin agus go rúnmhar. Is léar do Phrotastúin Uladh céard atá i ndán dóibh má bhíonn sé de smál orthu go deo a theacht faoi stát na hÉireann.

Maidir le Dónall Ó Conaill, deireann Ó Tuathaigh:

Faoi thús an 19ú haois, nuair a tosaíodh ar an gnáthphobal a eagrú i gceart don pholaitíocht don chéad uair, b’é an Béarla teanga na polaitíochta nua agus b’é an creideamh Caitliceach saintréith agus ballmharc an náisiúntachais Éireannaigh a bhí á fhógairt. Tugtar ré Uí Chonaill ar an ré seo, agus Ó Connallachas ar an gcineál polaitíochta a bhí i réim sa tír. Le fada an lá — óna lá féin, b’fhéidir — ba chnámh spairne idir cineálacha éagsúla náisiúntóirí in Éirinn cén tuairim a bhí acu de Ó Conaill agus dá leagan amach ar an náisiúnachas Éireannach… Cé is moite de chúrsaí creidimh, níor mhiste le Dónal Ó Conaill Éire a bheith á sú isteach i gcultúr comónta leis an mBreatain, faoi bhratach an Liobrálachais agus trí mheán an Bhéarla. Faoi lár an 19ú haois bhí múnla an náisiúnachais Chaitlicigh leagtha síos go daingean ag Ó Conaill. Bhí an teanga Ghaeilge (agus an cultúr a bhí á iompar aici) díbeartha as aisling na fuascailte agus na haiséirí ag ceannairí an phobail Chaitlicigh. Ba é an creideamh a choinneodh aontas idir aicmí éagsúla an phobail Chaitlicigh — ba é an creideamh a rinne pobal amháin de na haicmí sóisialta seo ar fad.

Ghoill Ré Uí Chonaill go mór ar Ó Cadhain, a deir Ó Tuathaigh:

Níor mhaith sé riamh do Ó Conaill gur bhochtaigh sé muintir na hÉireann trína chúl a thabhairt lena dteanga dhúchais. Dar le Ó Cadhain, d’fhág Ó Conaill — dá mhéid eile a rinne sé leis an gcosmhuintir Chaitliceach a mhisniú — an choitiantacht níos boichte sna rudaí bunúsacha a bhain lena bhféinmheas ná mar a fuair sé iad.

San anailís a rinne Máirtín Ó Cadhain ina chuid scríbhinní bolscaireachta ar stair na hÉireann san 19ú agus san 20ú haois, is é an rud is mó a chuaigh i gcion orm agus mé á léamh ná chomh slán, tapaidh, géarchúiseach, grinn is a bhí a chuid léargais, a chuid mothúchán, a chuid braistintí i dtaobh nádúr na ngluaiseachtaí polaitiúla a bhí thuas in Éirinn le dhá chéad bliain anuas, agus i dtaobh na ndaoine a bhí ina mbun (go fiú nuair a bhí sé earráideach ó am go ham faoi mhionsonraí). I bhfianaise a bhfuil déanta ag staraithe gairmiúla le breis is scór bliain anuas chun nádúr na ngluaiseachtaí polaitiúla seo a scrúdú go mion, tá sé soiléir go raibh léargais Uí Chadhain ar na cúrsaí seo an-chruinn go minic.

Agus ag trácht dó ar an anailís a rinne Ó Cadhain ar Shinn Féin sna blianta 1916 go dtí 1922 agus ar theacht chun cinn De Valera, deir Ó Tuathaigh:

Anailís an-bhreá, an-ghonta í ar scéal casta; anailís a thugann míniú níos fearr ar cad a bhí ar bun sa ‘ghluaiseacht náisiúnta’ sna blianta úd (agus cén fáth go raibh síol aighnis agus scoilte inti) ná mar a dhéanann saothar chuid de na staraithe gairmiúla ar an tréimhse seo.

Díríonn Ó Tuathaigh a aird ar na paimfléid pholaitiúla agus fiafraíonn

Cé dó ar scríobhadh iad? Ó Cadhain féin a thug freagra ar an gceist sin i dteideal an ailt cháiliúil úd sa bhliain 1962; is é sin, gur ‘do na Fíréin’, i gciall éigin den focal sin, a scríobh sé na paimfléid bholscaireachta seo. Dóibh siúd sa ‘ghluaiseacht náisiúnta’ a sheasfadh leis chun beart a dhéanamh; an mionlach nó an bhuíon chinniúnach a mbeadh a gcoinsias ag cur orthu is á spreagadh chun gnímh; b’iad sin na daoine ar theastaigh ó Ó Cadhain, an bolscaire, dul i gcion orthu. Ó ‘Mhuintir na Gaeltachta’ sna 1930aidí go dtí ‘Misneach’ sna 1960aidí is ag iarraidh barr feabhais agus éifeachta sa chineál seo síolteagaisc agus agóidíochta a bhí Ó Cadhain. Ach ní ‘intleachtóirí’ a bhí i gceist ag Ó Cadhain leis an elite seo:

Ní hé an oiread sin muiníne a bheadh agam as ‘intleachtóirí’.

An t‑amhras seo faoin ‘intleachtúlacht’ per se, tá sé ar aon dul leis an amhras a bhí ar Ó Cadhain faoi ‘thiarnas an réasúin’ i gcúrsaí polaitíochta.

Ba mhinic Ó Cadhain ag maíomh gur réabhlóidí sóisialta é mar gheall ar a bhfaca sé timpeall air agus é ina fhear óg i gConamara, go raibh sé amhlaidh riamh sular léigh sé Marx ná Connolly.

Tríd is tríd, ba iad modhanna na comhcheilge agus na hagóidíochta poiblí na modhanna polaitiúla a tharraing sé chuige féin. Fuair sé scolaíocht phraiticúil i modheolaíocht na comhcheilge san I.R.A.; ach is deacair gan a cheapadh go raibh an modh oibre seo ag teacht lena nádúr is lena phearsantacht féin, beag beann ar eagraíocht nó ar chumann ar bith. Is iad na modhanna oibre seo a bhí ag Ó Cadhain an ghné dá shaothar ba mhó a tharraing conspóid lena linn, agus a tharraingíonn conspóid i gcónaí. I ngluaiseacht na Gaeilge agus i ngluaiseachtaí eile, freisin, bhí (agus tá fós) daoine a bhí ar aon intinn leis an gCadhnach ó thaobh cuspóra de, ach a dhiúltaigh glacadh lena mhodhanna oibre.

B’iontach mar a fuair sé inspioráid ón stair. Mar shampla, chonaic sé an bhuíon réabhlóideach a bhíodh á moladh agus, ó am go ham, á stiúradh aige, mar oighrí ar na rúnchumainn talún in Éirinn san 19ú haois — an dream, dar leis, a sheas leis an gcuid ba dhearóile de phobal na linne sin, gur bheag leo an dlí, dlí na tíre nó fiú dlí na heaglaise, nuair shíl siad gur ghá dul i mbun troda chun cearta na cosmhuintire a chosaint.

I nua-stair na hÉireann, áfach, ba sna Fíníní ba mhó a chuir sé a mhuinín… Níor bhain na Fíníní leis an meánaicme mheastúil Chaitliceach; go deimhin bhí siad neamhspleách ar bhagairt na hEaglaise i gcúrsaí polaitiúla i gcoitinne.

Ag Dia amháin atá a fhios cá bhfuair Ó Cadhain an paisean fíochmhar a bhí ann chun na fírinne, na saoirse agus an chirt.

Ar éigean má bhí an dara duine suas in Éirinn lena linn a rinne iarracht chomh fíochmhar leanúnach chun aisling iomlán na saoirse, idir fhuascailt shóisialta agus shlánú anama, a chur i bhfriotal is i ngníomh chomh tréan tuineanta le hiarracht Mháirtín Uí Chadhain.

Tiocfaidh mé anois go dtí léacht Liam Uí Dhochartaigh i 1985: Cúis na Gaeilge — Cúis ar strae.

Is é a bheidh á mhaoimh agamsa sa léacht seo ná go bhfuil an chúis féin, cúis na Gaeilge, ar strae faoi láthair agus, sa mhéid gur féidir a rá gur ann do ghluaiseacht na Gaeilge, nach léir go dtuigeann an ghluaiseacht cén raison d’etre atá ag an gcúis ná aici féin níos mó. Is ainneoin na n‑athruithe bunúsacha atá tagtha ar an saol in Éirinn ó na seascaidí i leith, athruithe ar thuiscintí idé-eolaíochta agus féiniúlachta, ar léamh na staire agus ar eagar sóisialta, braithim go bhfuil lucht na Gaeilge fós taobh le seantuiscintí maidir le tábhacht na Gaeilge don fhéiniúlacht Éireannach i gcoitinne nó maidir le hionad na Gaeilge in idé-eolaíocht nó i saol an stáit ó dheas.

Fiafraíonn Ó Dochartaigh:

Cén tábhacht dáiríre atá leis an teanga Ghaeilge don Éireannach ó dheas mar shuaitheantas féiniúlachta nó mar chomhartha lárnach eitneachta ó baineadh amach féinrialtas? Seans gur leor leis an gnáthshaoránach an stát sin féin a bheith ann, go seasann an stát neamhspleách don fhéiniúlacht Éireannach. Ina theannta sin, seans freisin gur tábhachtaí d’fhormhór an phobail, i gcomhthéacs na tuisceana atá acu ar stair na muintire a chuaigh rompu, an creideamh Caitliceach ná an teanga Ghaeilge mar chomhartha eitneachta nó féiniúlachta.

Braithimse féin go bhfuiltear ag déileáil le blianta beaga anuas le Béarla na hÉireann mar a bheadh teanga náisiúnta ann mar mhalairt ar an nGaeilge, ón uair, (ar mhí-ámharaí an tsaoil), nár éirigh leis an bpolasaí athréimnithe.

Cruthaíonn stádas nua seo an Bhéarla brú ar an nGaeilge, brú oifigiúil ónár muintir féin. Mar shampla, i gcás na litríochta, ní gá ach a bhfuil sa Ghaeilge a aistriú go Béarla agus beidh sé ansin ina chuid de shaibhreas litríochta Bhéarla na hÉireann — an tseanlitríocht idir phrós agus fhilíocht, filíocht an ochtú céad déag, an nuafhilíocht, seanamhráin mhóra Chonamara féin. Sa bhunscoil, is ins na leabhair léitheoireachta Béarla anois is mó a thagann an dalta ar sheanscéalta litríocht na Gaeilge, An Táin, An Fhiannaíocht, etc. Cineál bradaíle ar shóchmhainní na Gaeilge é seo; dispossession de shaghas eile.

Dearcadh aonteangach Breataineach nó Meiriceánach atá i réim a mheasann oiread deacrachta agus castachta a bheith ag baint le sealbhú teanga dúchais an pháiste nach bhféadfaí iarraidh ach ar lucht ard-chumais amach is amach an dara teanga a fhoghlaim. (Eisceacht is ea páiste na Gaeltachta, gan dabht!)

Faoi láthair, braithim go bhfuil faillí á dhéanamh d’aonghnó sa Ghaeilge ag an rialtas ó dheas in ainm an ‘iolrachais’, nó in ainm léamh áirithe ar a bhfuil i gceist le iolrachas. Tugtar Gaelic Catholic ar cheann de dhá mhórthraidisiún na tíre, amhail is dá mba Ghaeilgeoirí iad an pobal iomlán caitliceach ó dheas. In ainm an athmhuintearais, ní mór maolú ar an traidisiún seo Gaelic Catholic agus ós rud é nach bhfuil sé de mhisneach ag na polaiteoirí tabhairt faoi chumhacht nó faoi thionchar na heaglaise caitlicí a mhaolú, is ionann seo go praiticiúil agus maolú ar thacaíocht don Ghaeilge, le súil is go meallfar na haontachtóirí bochta saonta ó thuaidh. A mhalairt ar fad de thuiscint a bhainfeadh an gnáthdhuine as coincheap an iolrachais.

An Ghaeltacht: Ní mór do mhuintir na Gaeltachta féin a n‑intinn a dhéanamh suas cé acu an mairfidh an Ghaeilge mar theanga phobail ina measc nó nach mairfidh. Faoi láthair, tá an chuma ar an scéal go bhfuil sé i gceist ag pobal na Gaeltachta sampla na coda eile againn a leanacht agus iompú ar an mBéarla mar phríomhtheanga; ní tógtha orthu dáiríre géilleadh do bhrú an Bhéarla ón mórphobal nuair nach ndéantar freastal ar a gcuid riachtanas nó bunseirbhísí a chur ar fáil trí mheán na Gaeilge. Ba bhreá liom muna mbeadh muintir na Gaeltachta chomh mín, chomh múinte, chomh sibhialta ná chomh géilliúil don chuid eile againn agus go mbeadh cúpla scór duine óg ann gan scáth gan náire a chuirfeadh feachtas leanúnach ar bun le go ngaelófaí gach gné de shaol na Gaeltachta. I láthair na huaire, pé scéal é, is cosúil go bhfuil an Ghaeilge ag meath léi sa nGaeltacht; ceapann cuid againn go bhfuil creill an bháis cloiste sa ghlúin réamhscoile againn sna ceantair is láidre féin.

Níl aon dul as, sílim, ach ceist a thógáil faoi éifeacht lucht na cúise ina gcuid oibre. Is é atá i gceist agam le lucht na cúise chuile eagras agus chuile dhuine a bhfuil cúram air nó uirthi maidir le cur chun cinn na Gaeilge, lucht na n‑eagraíochtaí deonacha, lucht na n‑eagraíochtaí stáit, múinteoirí, cigirí agus lucht riaracháin an chórais oideachais, léachtóirí agus ollúna tríú leibhéal, lucht taighde agus mar sin de. Daoine gnaíúla a bhformhór, lucht dea-thola go minic, ach — i gcead don chomhluadar — is lucht útamála a lán acu freisin ar tábhachtaí leo a stádas ina n‑eagraíochtaí nó ina ngairmeacha féin ná an obair atá le déanamh, agus rómhinic, dar liom, nach bhfuil oilte ar an ngnó a theastaíonn a dhéanamh a chur i gcrích go lánéifeachtach.

Gné eile de cheist na héifeachta is ea caighdeán an mhachnaimh ag lucht na Gaeilge féin ar cheist na Gaeilge, ar an dátheangachas nó ar an oideachas, nó ar na cúinsí sóisialta nó polaitiúla ina gcaithfidh an Ghaeilge teacht slán. Braithim amantaí an machnamh i measc na n‑eagraíochtaí deonacha agus stáit i réimse na Gaeilge a bheith neamhthathagach, amhrastúil agus amaitéarach.

Anseo ó dheas, tá toise eile fós leis an bhfadhb seo. Braithim go mbíonn leisce ar lucht na Gaeilge tabhairt go fíochmhar faoin rialtas nó gníomhú go fórsúil ina choinne, fiú dá mbeadh cúis mhaith lena leithéid (RTÉ, mar shampla), ar eagla go mbainfí míbhrí nó míthuiscint as an ngníomhaíocht agus go dtuigfí easpa dílseachta nó easpa urraime don stát neamhspleách Éireannach a bheith i gceist. Níl bunús leis an imní seo dar liom; is iad lucht na Gaeilge lucht cosanta agus caomhnóirí na haislinge ba bhun le bunú an stáit.

Teip na nInstitiúidí Léinn: Is paradacsúil ar fad an ní é, tar éis a fheabhas a d’éirigh le léann na Nua-Ghaeilge, go bhféadfaí a mhaíomh gur loic na hinstitiúidí ardléinn ar chúis na Gaeilge. Tá sé seo thar a bheith soiléir maidir le saothrú an ardléinn i gcoitinne trí mheán na Gaeilge, ach sílim go bhfeicfear go bhfuil níos mó ná smut den fhírinne ann sa mhéid a bhaineann leis na gaid is (giorra) gaire do scornach na Gaeilge chomh maith .i. oiliúint na múinteoirí, taighde agus machnamh bunúsacha faoi dhán na Gaeilge san athrú saoil, taighde faoi chúinsí dátheangachais na hÉireann agus aistriú saineolais na scoláirí go dtí leibhéal an tsaoránaigh nó go leibhéal na scoile.

Braithim go bhfuil dhá rogha á chur i láthair an Ghaeilgeora faoi láthair .i. (i) iarracht a dhéanamh leanacht leis an bpolasaí a bhí ann a thabharfadh deis do chuile shaoránach a bheith rannpháirteach in oidhreacht na Gaeilge agus a d’fhéachfadh lena chinntiú go mbeadh a bheag nó a mhór den Ghaeilge ag chuile shaoránach sa stát; nó (ii) díriú ar fhreastal faoi leith a dhéanamh ar mhionlach d’fhonn pobal ceart Gaeilgeoirí a chruthú. Tá daoine ann — agus táim féin ina measc — a cheapann gur féidir freastal ar an dá thrá ach arís braithim go bhfuiltear ag cothú na tuairime nach féidir freastal ar an bpobal i gcoitinne agus gurbh fhearr díriú ar mhionlach. Braithim go bhfuil brú sa treo seo á chruthú ag polasaithe rialtais .i. gur cúram do mhionlach an Ghaeilge agus go ndéanfaí freastal ar an mhionlach seo de réir mar a oireann don mhionlach féin, ach an t‑airgead a bheith ann chuige, ár ndóigh! Braithim go bhfuil an brú seo á chruthú ag lucht na Gaeilge féin chomh maith, dá ndeoin nó dá n‑ainneoin. Sin é a thuigimse as na Gaelscoileanna, as an bhfeachtas le Bille Cearta a bhaint amach do ‘phobal na Gaeilge’ agus as an gcaint faoi phobal Gaeilgeoirí a chruthú sna cathracha.

Cé gur tráth réadúlachta é, ní tráth éadóchais é; tá trí sméar mhullaigh againn i Raidió na Gaeltachta, sa litríocht chomhaimseartha agus i léann na Nua-Ghaeilge. Tógaimis orthu siúd. Cuirimis le chéile agus ná bímis ar strae a thuilleadh!

An Táin

Tugann sé sin mé go dtí an ceathrú léacht — Máirtín Ó Cadhain agus Dioscúrsa na Gaeilge, a thug Gearóid Ó Crualaoich i 1988.

Scrúdaíonn Ó Crualaoich ar dtús an tuiscint ar bhéaloideas agus ar shaol an bhéaloidis a nochtaigh an Cadhnach in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca.

Is dóigh liom féin go bhfuil ceangal an-bhunúsach agus an-tábhachtach ann idir cúrsaí béaloidis agus aon chlár feidhmiúil polaitíochta mar an gceann seo a bhí leagtha roimhe féin agus roimh a chomrádaithe ag Máirtín Ó Cadhain.

Is chuige atáim anseo aird a tharraingt ar nádúr réabhlóideach an tsaoil bhéaloidis dáiríre agus an tslí go bhféadfadh páirt mhór bhunaidh a bheith aige sa phróiseas réabhlóideach sóisialta agus cultúrtha a theastaíonn má tá an tsibhialtacht shinseartha againn le teacht slán beo ar fhórsaí stairiúla na linne seo.

Tá sé thar a bheith suimiúil, lenár linn féin — anois go bhfuil ag dul chomh crua sin ar an Stát cloí le haidhmeanna pholasaí na Gaeilge féin faoi mar a bhíodh — go bhfuil polaiteoirí áirithe ag caint ar Bhéaloideas mar ábhar scoile a chur in áit na Gaeilge dóibh siúd nach nglacfaidh a thuilleadh le múineadh na teanga dóibh mar dhlúthchuid dá n‑oiliúint. Léiriú eile is ea é seo, dar liom, ar an tslí go bhféachtar go hoifigiúil ar an mbéaloideas mar rud slán sábháilte neamhdhíobhálach a fheidhmíonn chun seanluachanna traidisiúnta a choimeád os ár gcomhair.

Téann Ó Crualaoich go croí an scéil:

Is féidir féachaint ar an mbéaloideas i slí eile áfach má thuigimid gurb é a bhíonn ann i gcónaí ná léiriú i bhfocail agus i ngníomh ar mheon agus ar aigne a bhfuil a fhéachaint amach féin aige ar an domhan mór agus ar chúrsaí an tsaoil agus é seo contrártha le féachaint amach agus, go deimhin, le bunmheon an Stáit agus na hoifigiúlachta. Go freasúrach a sheasann an béaloideas i leith chultúr na ngrúpaí ceannais trí chéile agus i leith chultúr oifigiúil an Stáit chomh maith céanna.

Bíonn an bua go rialta ag fórsaí cultúrtha an Stáit agus na ngrúpaí ceannais trí smacht a bheith acusan araon ar na meáin chumarsaíde a théann i bhfeidhm inniu níos mó ná riamh ar shaol gach duine. De réir mar atá scolaíocht agus léitheoireacht agus caitheamh aimsire curtha ar fáil níos mó agus níos mó ar an mórgcóir san aois seo ag an Stát agus ag lucht ceannais agus údaráis gur multi-nationals go minic iad is lú de sheans a bhíonn ag béaloideas i.e. ag dearcadh agus beatha fhreasúrach na muintire non‑elite é féin a chur in iúl nó teacht os comhair an tsaoil. Ach tá mar a bheadh síol réabhlóide i gceist i ndioscúrsaí agus i mbéaloideas seo na mbocht agus na n‑imeallach sa mhéid is go bhfuil diúltú iontu do shoiscéal polaitiúil agus cultúrtha an Stáit agus do shoiscéal sóisialta agus cultúrtha an rachmais. ‘Svae cultúrtha’ lucht ceannais, idir Stát agus Rachmas, a choimeádann an síol réabhlóide sin gan fás agus gan bláthú díreach mar atá fórsaí armtha an Stáit ann chun féachaint chuige más gá nach bhfásfaidh agus nach mbláthóidh an síol céanna.

Más fíor mar sin gur ábhar réabhlóideach é béaloideas ó cheart is cinnte gur ábhar mór réabhlóideach ab ea an Ghaeilge leis, gan aon amhras, sa ghluaiseacht náisiúnta a rug an Stát seo. Siombal ab ea an teanga féin ar mheon, ar chultúr, ar fhéachaint amach a bhí contrártha le meon agus le ceannas an tSasanaigh agus Rialtas na Breataine. Gníomh ceannairceach treascrach ab ea labhairt na Gaeilge ar leibhéal na hidé-eolaíochta agus ar leibhéil phraiticiúla eile faoina bhun sin. Go dtí gur bunaíodh an Saorstát inár measc dob é an Stát Sasanach féin agus ionadaithe agus institiúidí an Stáit sin is mó agus is coinsiasaí a bhí ag brú Béarla agus idé-eolaíocht agus cultúr Béarlóirí ar mhuintir na tíre seo.

Tar éis achair fhada tháinig sé sa saol go bhfuaireamar ár n‑apparatus stáit féin.

Ní féidir a rá nár deineadh iarracht, agus go minic sáriarracht chun an t‑idéal a chur i gcrích. Ach níl sé i gcrích. An Stát a tháinig ann sna fichidí chun freastal polaitiúil a dhéanamh ar úinivéars sainiúil siombalach mhuintir na hÉireann uile tá sé dírithe anois ar a bheith ag freastal ar lucht gnó agus capitil go príomha agus iadsan mar elite ag maireachtaint go sóisialta agus go cultúrtha i ndomhain chultúrtha eachtrannacha don chuid is mó. Toisc chomh mór agus a ghlac an Stát nua air féin cuspóirí teanga agus cuspóirí cultúrtha na réabhlóide i dtús an chéid ligeadh do Ghluaiseacht chomónta na Gaeilge crapadh agus dul ar gcúl toisc gur tuigeadh go ndéanfadh an Stát an beart. Is léire anois ná riamh gur dearmad ab ea é sin agus gurb é an Stát féin inniu is mó atá ag obair chun an t‑aistriú teanga ó Ghaeilge go Béarla a chríochnú amach.

The State’s role in language protection is constrained by rigidities…

Scríobh Pádraig Ó Comáin an méid sin san eagrán speisialta Éireannach den iris International Journal of the Sociology of Language. Ansan, leis, tá anailís chliste chóir déanta ag Hilary Tovey ar nádúr agus ar fheidhmiú Bhord na Gaeilge le deich mblian anuas.

Gnó bainistíochta a thuigeann an Bord agus an Stát anois le freastal ar éileamh Gaeilgeoirí. Tá cúis as an nua sa mhéid sin ag an stát, (seachas aon dílseacht don athbheochan nó don dátheangachas), cúis chun tacaíocht bheag áirithe a thabhairt don Ghaeilge. Ach is é is brí le tacaíocht stáit anois nuair is cineál consumer commodity acu í an Ghaeilge go hoifigiúil, ná mar a deir Hilary Tovey féin the protection of the home product in the arena of the open market. Ceapann sí go mb’fhéidir go gcuirfidh an meon agus an cleacht fuarchúiseach biúrócratach seo déistean ar mhórán Gaeilgeoirí agus go gcuirfidh sé bearna idir iad agus iarrachtaí an stáit ar son na teanga. Sa chás sin bheadh súil le gluaiseacht nua sóisialta agus sochtheangeolaíochtúil a thabharfadh droim láimhe d’iarrachtaí an stáit agus a chuirfeadh fealsúnacht nua Gaeilge agus aidhmeanna nua Gaeilge os comhair an phobail le fuinneamh agus le neart. Dá dtiocfadh gluaiseacht, nó dream, nó páirtí mar seo chun cinn a rachadh i bpáirtíocht dhian le mionlaigh eile cheanglófaí le chéile síol réabhlóide freasúrach na Gaeilge le síol réabhlóide bhéaloideas na haimsire seo, (is é sin le dearcadh agus dioscúrsaí agus féachaint amach freasúrach na coitiantachta atá faoi ghéarsmacht aicmí na cumhachta agus an rachmais inniu).

Tá súil agamsa go bhfeicfear ar ball gur lenár linn féin a cuireadh tús le réabhlóid shóisialta agus cultúrtha nua a thug le chéile cuspóirí na saoirse agus cuspóirí na Gaeilge in athuair. Táim cinnte gur ar a shonsan féin a d’oibrigh Máirtín Ó Cadhain i gcaitheamh a shaoil, ar shlite éagsúla, agus tá dóchas agam go dtuigfeadh sé cad chuige atáim. Pé scéal é is le hómós dá chuimhne a d’ullmhaíos an chaint seo.

Ní fheicimse faoi láthair aon teiripe ar fáil as Gaeilge do Ghaeilgeoirí murab é an Misiún Gaelach é nó an taobh tréadach de Raidió na Gaeltachta mar is léir uaireanta dínit an duine agus an chultúir dhaonna sa láimhseáil chiúin chumasach, a bhfuil idir an t‑ómós agus féith an ghrinn ann, a dhéanann craoltóirí áirithe ar phobal na Gaeltachta atá mar chúram acu. Obair réabhlóideach an cineál craolta seo.

Mar chríoch, áfach, luafad mionsampla agus mórshampla den rud atá i gceist agam maidir leis an réabhlóid a bheith tosaithe cheana féin a chuirfidh an Ghaeilge agus an tsaoirse phearsanta chun cinn. An mionshampla: na naíscoileanna agus na Gaelscoileanna atá ag éirí flúirseach inár measc. Éalú ó ghnáthsmacht an Stáit is ea a bheith ag plé le Gaelscoil. Léiriú is ea gach ceann acu ina eagrú agus ina fheidhmiú ar dhaoine ag glacadh seilbhe ar choda den saol i slí a mhéadaíonn ar a ngradam sóisialta agus ar a sástacht ina mbeatha, lasmuigh ar fad den dea-thoradh a bhíonn ann ó thaobh na Gaeilge agus ó thaobh an oideachais de.

Ar deireadh an mórshampla, Tuaisceart na hÉireann. Stát nua iolrach a bheidh ann ina mbeidh leagan amach nua ar chúrsaí ceannais. Is dóigh liom go mbeidh páirt cheart ag Gaeilge agus ag béaloideas i.e. ag cultúr na coitiantachta sa leagan amach (céanna). Is é atá i gceist agam ó thaobh béaloidis de ná go mbeidh éifeacht le dearcadh agus le dioscúrsaí na coitiantachta ar gach taobh i gcur le chéile ‘svae cultúrtha’ nua.

Ó thaobh na Gaeilge de tuigtear dom go bhfuil slite á gceapadh acu dóibh féin ó thuaidh ag Gaeilgeoirí an teanga agus dioscúrsaí na Gaeilge a thabhairt isteach go smior na gcnámh sa stát nua iolrach seo atá le teacht, rud a theip orainn anseo ó dheas a dhéanamh ainneoin na cainte go léir agus na haidhmeanna arda.

International Journal of the Sociology of Language

Tá an chuid eile den léacht bhreá seo agus de na léachtaí breátha eile sin, le fáil i bhfoirm leabhair dar teideal Léachtaí Uí Chadhain.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar as ucht a chead an léacht seo a fhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

An Currach agus ina Dhiaidh

Le Michael O’Riordan, Cathaoirleach Pháirtí Cumannach na hÉireann.

Ag Dáil Uí Chadhain a tugadh an léacht seo ar an 8 Aibreán 1989.

I mí Feabhra 1940, cúig mhí tar éis tús a bheith curtha leis an Dara Cogadh Domhanda, cuireadh i gcampa géibhinn an Churraigh mé in éineacht le beirt Chorcaíoch eile, Tadhg Ó Conaill agus Mícheál Ó Dúlaing. Ba phríosún beag é an teach gloine ar an gCurrach, le deich gcillín agus dhá fhichid ann — príosún do chiontóirí míleata. Nuair a cuireadh isteach muide ní raibh ach triúr internees eile ann.

Cuireadh sa ghéibheann mé 14 mhí i ndiaidh dom filleadh as an Spáinn nuair a tharraing Rialtas na Spáinne an Bhriogáid Idirnáisiúnta as. Taobh istigh d’achar beag cuireadh daoine eile a bhí sa Spáinn ann, Johnny Power as Port Láirge agus Paddy Smith as Baile Átha Cliath. Scaoileadh saor an triúr againn i mí na Nollag sa bhliain 1943.

Maidir leis an triúr Corcaíoch a d’ardaigh daonra an tí gloine ó thriúr go seisear i mí Feabhra 1940, tháinig méadú go mall ar mhéid an n‑internees nua san am sin. Ceapaim gur i mí Aibreáin 1940 a tháinig Máirtín Ó Cadhain isteach. Is é an chéad rian a d’fhág sé orm ná gur fear léinn, aisteach ar bhealach, léitheoir cíocrach, ar uairibh ciúin agus ar uairibh cainteach — rud ar bith ach gur shaighdiúir é. Tá an tuairim sin agam go fóill.

Ba i mí Meithimh 1940, measaim, a locadh cúpla céad duine a cuireadh faoi ghlas i Mountjoy agus i bpríosún i gCorcaigh; i ndiaidh cúpla seachtain tháinig siad isteach linne i gcampa géibhinn an Churraigh — Baile an Stáin. Ina dhiaidh sin, thosaigh an saol ag socrú síos don uile dhuine.

Ar ndóigh, ba í an cheist mhór pholaitiúil é an ceangal idir cath neamhspleáchas náisiúnta na hÉireann agus dul chun cinn an Chogaidh Dhomhanda. Cineál réamhphíosa dó sin, ar ndóigh, an feachtas buamála a bhí ar siúl ag an IRA i Sasana i 1939.

Bhí a lán de na hinternees ag súil le bua Gearmánach as an gCogadh. Cheap siad gurbh ionann ‘namhaid Shasana’ agus ‘cara na hÉireann’. Tá, agus bhí, an tuairim sin intuigthe, ach doghlactha ar fad i gcomhthéacs aidhm na Naitsíoch chun an Eoraip ar fad a chur faoina smacht; i gcomhthéacs a gciníochais, i gcomhthéacs a lucht taca — na rachmasaigh mhonaplacha cumhachta sa Ghearmáin agus a gcairde, na fórsaí faisisteacha idirnáisiúnta a bhí i ndiaidh Poblacht na Spáinne a chriogadh, agus a gcairde eile mar Tories na heite deise i Sasana agus i dtíortha Eorpacha eile.

Deirim arís é, cé gur féidir an dearcadh sin i leith an chogaidh a thuiscint mar gheall ar shampla Roger Casement sa chéad Chogadh Mór, ach bhí sé go hiomlán mícheart. Tháinig mé trasna ar ráiteas frithimpiriúlach a bhí i bhfad níos tírtghráiche i gceart, is é sin an méid a dúirt Terence Mac Swiney: If Ireland were to win freedom by helping directly or indirectly to crush another people she would earn the execration she has herself poured out on tyranny for ages.

Go fírinneach, ní foláir a rá nárbh í Éire ná an campa géibhinn an t‑aon ionad a raibh tuiscint chontráilte ar na Naitsíocha ann. Bhí sé mar an gcéannna i measc cuid de na náisiúnaithe, daoine náisiúnta, sa Bhriotáin, i bhFlóndras agus san India. Go deimhin, san India cuireadh ar bun léigiún ar ar tugadh Free India, a d’éirigh amach in aghaidh na Naitsíoch níos déanaí i gcampa Konigsbruck i 1934 — scaoileadh na ceannairí Indiacha ar an toirt.

Sa Churrach, sa tréimhse idir 1940 go Meitheamh 1941, bhí ceist an chogaidh agus an toradh a bheadh air ina hábhar díospóireachta i gcónaí. B’in tréimhse an ‘Chogaidh Bhreágaigh’, mar ní raibh ach fíorbheagán trodaíochta ar siúl, má bhí fein. Bhí siad ann i measc na n‑internees a thosaigh ar Ghearmáinis a fhoghlaim ag ceapadh go mbeadh an bua ag na Gearmánaigh. Bhí cuid eile a bhí go láidir agus go hardghlórach ag tacú le haidhmeanna cogaidh na Naitsíoch. Ní raibh Máirtín Ó Cadhain ina measc siúd.

Bhí grúpa fíorbheag dínn ann a bhí go cinnte in aghaidh an fhaisisteachais agus an Naitsíochais. Ní raibh Máirtín inár measc ach oiread.

Léigh mé faoi ráiteas uaidh le linn díospóireachta sa Churrach a bhí frith-Shóivéadach. Ach níl a fhios agam cén fhírinne a bhaineann leis an scéal sin. Dá mbeadh a fhios agam bheadh cuimhne agam air. Cén fáth nach mbeadh a fhios sin agam má dúradh a leithéid? Bhuel, bhí an t‑am ann nuair a bhí dhá champa san aon champa amháin; bhí scoilt ann ar ábhair nár bhain leis an gcogadh ar chor ar bith. Bhí Máirtín i gcampa amháin agus bhí mise sa cheann eile, agus ní raibh caidreamh ar bith idir an dá chineál.

I Meitheamh 1941 thug Hitler ionradh ar an Aontas Sóivéadach. Is cuimhin liom gur tugadh dúshlán fúm á rá Cár sheas an grúpa seo againne ansin?. Is é an freagra ná gur sheasamar leis an Aontas Sóivéadach. Agus ceist Ar sheasamar freisin ar thaobh na Breataine, na Stát Aontaithe agus na gComhghuaillithe?. Is é an freagra ná gur sheasamar leis an mBreatain agus leis na Stáit Aontaithe agus go seasaimis leis an diabhal féin dá mbeadh sé ag seasamh leis an Aontas Sóivéadach sa chogadh.

Ligigí dom scéal a insint daoibh faoi dhuine amháin a thug aghaidh ar an bhfadhb. Sin é Seán Mac Cumhaill as Tír Chonaill, seancheannaire poblachtach a chuaigh go dtí an tAontas Sóivéadach i 1929 agus i 1930 le haghaidh cúrsa leighis i gcoinne na heitinne — an TB. B’in an t‑am nach raibh ag muintir na Sóivéide le n‑ithe ach arán dubh; ach mar sin féin bhí siad ag tosú ar sheirbhís leighis a thógáil in ainneoin laghad a gcuid áiseanna. Cé nach raibh acu ach an beagán roinn siad go fial leis é agus níor dhein Seán Mac Cumhaill dearmad air sin riamh.

I Meitheamh 1941 bhí sé á chéasadh ag an gceist sin agus dúirt: Teastaíonn uaim go mbeidh an bua ag na Sóivéadaigh agus go mbeidh buaite ar na Sasanaigh. Níor leor domsa an abairt sin agus níor leor dó féin é ach an oiread. Fuair sé bás cúpla bliain i ndiaidh dó a bheith scaoilte saor agus mheas mé gur bhrostaigh an brú a mhothaigh sé óna sheasamh contráilte agus ón bhfadhb chontráilte a bhás.

Ní raibh aon iallach ar an gCadhnach freagra a thabhairt ar na ceisteanna a tugadh dár ngrúpa agus do Sheán Mac Cumhaill. Ach chuimhnigh sé ar a chaidreamh pearsanta linn in ainneoin ‘ár bpeaca náisiúnta’ go rabharmar ar aon taobh leis na Sasanaigh. Ach ba léir go raibh sé ag diansmaoineamh faoin gcor nua aisteach seo nach rabhthas riamh ag súil leis i bpolaitíocht na saoirse náisiúnta. Mar gheall ar an gcomhaontas nua sin bhí an ‘Union Jack’, na ‘Stars and Stripes’ agus bratach dhearg an ‘Hammer and Sickle’ le feiceáil le chéile. Agus b’ait an rud é, go deimhin, amhráin náisiúnta mar God Save the Queen, The Star-Spangled Banner, agus an tInternationale a chloisteáil á seimn i ndiaidh a chéile.

Thart ar mhí Iúil 1941 d’iarr mé ar Mháirtín an tInternationale agus an Red Flag a aistriú go Gaeilge. Agus é ina theangaire críochnaithe, thosaigh sé ag cur Gaeilge ar bhunleagan na Fraincise de l’Internationale. Seo é:

Músclaig, a bhratainn na cruinne,
a dhíogha an ocrais, aire dhaoibh!
Tá an tuiscint ina buabhall buile
Ag saighdeadh an duine chun malrait saoil.
De sheanré na ngeasróg déanam easair,
Ál na laincise, músclaig.
Sinne nach faic muid, gheobhaimid gradam
An seanreacht leagfar bunoscionn.

Is í an troid scoir í a bhráithre,
Éirímis chun gnímh,
An tINTERNATIONALE
Snaidhm comhair an chine dhaonna.
Is í an troid scoir í, a bhráithre,
Éirímis chun gnímh
An tINTERNATIONALE
A bhéas mar chine daonna.

Ceapaim go dtaispeánann cumas an aistriúcháin seo an próiseas athraithe in intinn Mháirtín Uí Chadhain, agus is aisteach an rud é, ach, arú inné, chuala mé an tInternationale — an t‑aistriúchán a rinne Máirtín Ó Cadhain, á chraoladh den chéad uair ar chlár de chuid BBC Radio Ulster faoi chogadh na Spáinne. Tá sé thar am do Raidió Éireann a leithéid a dhéamamh.

I mí Iúil 1941 bhí trí scoilt sa champa nár bhain leis an gcogadh ná leis an bpoblachtachas ach an oiread. Bhí an bheirt againn i gcodanna éagsúla agus mar sin ní raibh aon chaidreamh díreach againn lena chéile.

Casadh ar a chéile muid arís tar éis an Churraigh nuair a bhuail mé féin agus mo bhean air ag siúl trí South King Street i 1947. Bhí cúrsaí an-chairdiúil agus ina dhiaidh sin bhí caidreamh réasúnta rialta againn le chéile ó am go chéile.

Nílim cinnte faoin mbliain go cruinn ach amháin gur le linn cogaidh eile a bhí sí — Cogadh Fuar na gcaogaidí — gur ionsaíodh Frank Edwards agus mé féin go nimhneach sna nuachtáin mar chuid d’fheachtas frithchumannach. Scríobh Máirtín Ó Cadhain litir chuig an Evening Mail ár gcosaint ar an ionsaí. Ní raibh morán sásta seasamh linn an uair úd. Agus bhí a lán eile ciúin le heagla.

Arís nuair d’iarr an Cumann Cairdis Éire-APSS, is é sin, an Cumann Cairdis idir Éire agus an Union Soviete, air cuairt a thabhairt ar an Aontas Sóivéadach, d’aontaigh Máirtín gan dua cé nár ghnách thaisteal ann i rith an Chogaidh Fhuair. Chuaigh sé in éineacht le bean tírghráthóra na hÉireann, Maighréad Ní Mhaicín, a bhí ina poblachtach agus ina cara don Aontas Sóivéadach. Bhí Maighréad Ní Mhaicín ina léachtóir le Rúisis i gColáiste na Tríonóide agus d’aistrigh sí Chekov ón Rúisis go Gaeilge. Chuaigh siad go dtí an Chirgis (Kirghizia). Is dócha gurbh iad na chéad Éireannaigh riamh iad sa chuid sin den APSS. Thug an Cadhnach tuairisc faoi nuair a d’fhill sé. Ba thobar eolais a thuairisc, maisithe le seoda mothúcháin is tuisceana. Is cóir níos mó a scríobh faoin gcuairt sin chun na Cirgise agus é a fhoilsiú. Tá súil agam go dtabharfaidh scoláire éigin faoi.

Mar sin ag críochnú dom, is éard atá ráite agam anseo ná mo thuairim fhírinneach faoi agus mo chuimhne leanúnach ar Mháirtín Ó Cadhain. Is iad mo thuairimí iad de dhuine le linn athruithe agus fáis. Caithfidh sibhse iad a mheas le chéile cá rachadh an t‑athrú sin murach go bhfuair sé bás i 1970 — sé bliana níos lú ná an aois Bhíoblach: deich is trí fichid a bhfuil sáraithe ag cuid againn.

Go raibh maith agaibh as an éisteacht.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar as ucht a chead an léacht seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Team Pheaidí Mac Diarmada: Léacht ag Dáil Uí Chadhain (1989), cois uaigh an Chadhnaigh

Le Team Peaidí Mac Diarmada.

Dáil Uí Chadhain.

Éist leis an léacht

An léacht go hachomair

Caint a thug Team Pheaidí Mac Diarmada ag ócáid a d’eagraigh Dáil Uí Chadhain cois uaigh an Chadhnaigh sa mbliain 1989. Comharsa ón gCnocán Glas ab ea Team Pheaidí, é trí bliana níb óige ná an Cadhnach, agus a d’oibrigh leis ar an scéim maidir leis an móin a bhí stocthiomsaithe i bPáirc an Fhionnuisce i mBaile Átha Cliath le linn an dara cogadh domhanda. Sa chaint seo labhair Team Pheaidí ar a chuimhní féin ar Mháirtín.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Breandán Mac Gearailt: Caint a tugadh ag Dáil Uí Chadhain (1989)

Le Breandán Mac Gearailt.

Dáil Uí Chadhain.

Éist leis an gcaint

An chaint go hachomair

I 1988 bunaíodh Dáil Uí Chadhain, eagraíocht a d’fhéach le machnamh polaitíochta an Chadhnaigh a scrúdú trí mheán díospóireachta, anailíse agus plé, agus an machnamh seo a fhorbairt i ndálaí na linne sin. Eagraíodh an chéad seimineár de chuid Dháil Uí Chadhain i mí Aibreáin 1989 agus, i measc na gcainteanna a tugadh, bhí an ceann seo ó Bhreandán Mac Gearailt inar chuir sé síos ar an aithne phearsanta agus an t‑ardmheas a bhí aige ar an gCadhnach. Léirigh sé Máirtín mar fhear ionraic, agus mar fhear simplí a raibh éachtaint iontach aige ar chúrsaí an domhain, mar fhear a thionscain mórán.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léacht Uí Chadhain Léachtaí ⁊ Cainteanna

Athnuachan agus Athghabháil Shaothar Liteartha Uí Chadhain

Leis an Ollamh Máirín Nic Eoin.

Léacht Uí Chadhain 2017.

Éist leis an léacht

An léacht go hachomair

Sa léacht seo rianaíonn Máirín éabhlóid na léirmheastóireachta i dtaca le saothar liteartha Mháirtín Uí Chadhain agus cuireann sí ceisteanna nua i dtaobh an tsaothair chéanna.

Le caoinchead an údair agus Scoil na Gaeilge, an Léinn Cheiltigh agus an Bhéaloidis, Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.

Categories
Léachtaí ⁊ Cainteanna Material in English

Samuel Beckett and Máirtín Ó Cadhain: The Vehemence of the Dead

Leis an Ollamh Robert Welch.

Tugadh an léacht seo ag ócáid chomórtha chéid Mháirtín Uí Chadhain i gColáiste Phádraig i 2006.

Éist leis an léacht

An léacht go hachomair

Sa chaint seo (atá i mBéarla) dhírigh an tOllamh Welch ar chosúlachtaí idir scríbhinní Beckett agus Uí Chadhain, ar an mbonn go gcaithfidh cosúlachtaí a bheith idir na litríochtaí sa dá theanga in Éirinn má tá an cultúr ag feidhmiú. Bhí an tOllamh Welch buartha faoi choincheap na haigne idir dhá chomhairle ag Thomas Kinsella, agus d’fhéach sé le cosúlachtaí a aithint in aidhmeanna na litríochtaí Gaeilge agus Béarla in Éirinn.

Dar leis go ndeachaigh an bheirt údar seo i ngleic le harraingeacha an bháis i gcás dhá chultúr éagsúla: Ó Cadhain le cultúr na Gaeilge agus na Gaeltachta, agus Beckett le cultúr an iarthair.

D’fhéach an bheirt acu ar anbhroid, agus ar chineál na hanbhroide. Bhreathnaigh Ó Cadhain ar an gcéasadh a bhain le hobair fhisiciúil, go háirithe i measc na mban. Thuig Beckett anbhroid na péine fisiciúla chomh maith óna thaithí féin, agus tugtar samplaí ó scríbhinní na beirte a léiríonn na tuiscintí seo ar phian fhisiciúil.

Díríonn Beckett ar chinnteachtaí agus éiginnteachtaí an tsaoil, agus na féineachta — aithnítear go bhfuil an saol ar fad laistigh den surda nó den neamhréasúnach.

In Cré na Cille, is daingean diongbháilte é fuath Chaitríona Pháidín dá deirfiúr Neil. Labhraíonn Welch faoi dhlúth-thaithíocht an fhuatha agus dar leis go bhfuil muintir na hÉireann fíormhaith aige sin. Measann sé go scaoileann daingne an fhuatha amach díochracht agus racht na cainte.

Faightear an daingne duairce céanna ag Beckett — an t‑aon fhreagairt atá ann ná caint.

Téama eile ag an mbeirt is ea an gaol leis an máthair, leis an mbaineann.

Iontaobhas Uí Chadhain is very grateful to Angela Welch, widow of the late Robert Welch, and to St. Patrick’s College, Drumcondra, for permission to publish this taped recording of the lecture.

Categories
Léachtaí ⁊ Cainteanna Material in English

Máirtín Ó Cadhain (Aitheasc Luan na Tríonóide 2002)

Le Cathal Ó Háinle.

Máirtín Ó Cadhain’s career in Trinity College was relatively brief, spanning just less than fifteen years. He was appointed to a lectureship in the School of Irish in January of 1956 when he was fifty years of age and he remained in that grade until October 1967 when, having applied unsuccessfully for appointment to the vacant Chair of Irish, he was appointed Associate Professor of Irish and Head of Department. In 1969 he was appointed to the Chair and the following year elected to Fellowship. He died in October 1970.

That brief narrative conceals what an unlikely, courageous, enlightened and important decision it was for the University of Dublin to appoint Máirtín Ó Cadhain to its academic staff in the first place. There were a number of reasons why it might have declined to do so. Other than his qualification as a primary teacher, Ó Cadhain had no third level academic qualification, not even a primary degree. He had published very little of what might be regarded as academic research. Even though he was fifty years of age when he was being considered for appointment to the TCD lectureship, he had held no third level position before that. And he had been a member of the IRA, had been dismissed from his post as principal of a Galway primary school for his republican activities and had been imprisoned in Arbour Hill and interned in the Curragh in the period 1939–44. On the other hand Ó Cadhain was widely recognised as the foremost prose writer in Irish of the time.

All of this would have been known to the University authorities, and it must be frankly admitted that in the Trinity of the nineteen-fifties, Ó Cadhain’s republicanism would have rendered him a persona non grata, just as earlier in the century ‘a man called Pearse’ was unwelcome here. If Trinity had found Ó Cadhain’s republicanism so unpalatable as to make his appointment unthinkable, it could well have dissembled and given his age and his lack of academic experience and credentials as sufficient reasons for refusing to appoint him. If it had chosen to ignore his republicanism, it might still have felt itself genuinely unable to appoint him because of his age and lack of experience and credentials. That Trinity chose to take neither of those approaches, and instead appointed Ó Cadhain to the lectureship must be to the University’s undying credit; at all events it earned Ó Cadhain’s sincere gratitude, which he frequently expressed, and the admiration of all of those who had an interest in the Irish language and its literature.

Máirtín Ó Cadhain was born at An Cnocán Glas near Spiddal in Conamara on the 4th of January, 1906. His parents were Seán Ó Cadhain and Bríd Ní Chonfhaola and, of the thirteen children born to them, Máirtín was the first who survived; they had lost their first child, Pádraig. Seán Ó Cadhain was a small farmer who, like most of his neighbours, struggled to eke a living from the poor soil of Conamara and from the sea. Manual labour was the norm and Seán would have looked forward to the day when his eldest son would be able to help with the daily toil. Máirtín must, of course, receive his primary schooling and he began attending the boys’ National School in Spiddal in June 1911. In the course of the years that Máirtín spent there, Éamon Ó Gógáin, as assistant teacher and later as principal, came to recognise his ability and urged his father to allow him to continue with his schooling when he had come to the end of the normal years of attendance. Seán refused, but the teacher continued to insist and Máirtín’s father eventually capitulated. The system of ‘monotoring’ or apprentice teaching was a recognised form of preparation for entry into the teacher training colleges. Máirtín became a ‘monitor’ with Ó Gógáin and in 1923 won a King’s Scholarship but was too young to be admitted to a training college; he continued as ‘monitor’ the following year, won a King’s Scholarship again in 1924 and in September of that year he entered St Patrick’s College, Drumcondra.

He does not seem to have attracted any attention during his two years in St Patrick’s, but graduated in due course in July 1926. A class-mate remembered him as a quiet, studious young man, who took no part in the sporting activites of the College, but spent most of his spare time reading. In later life Máirtín Ó Cadhain was a shy man who was not particularly socially adroit, and was painfully aware of this. It may well be that it was this shyness that caused him to be withdrawn as a student, and his lack of full confidence in his competence in English may have been a further reason for his feeling unsure of himself. But his interest in literature was no mere substitute for socialising.

Máirtín’s people were materially poor; they also lacked any serious formal education, indeed earlier generations would have been technically illiterate in Irish, their native language, and would have had only a basic literacy in English in which they would have had but a poor oral competence. But they were not illiterate in any real sense: for Irish was rich in oral literature, and Máirtín’s people, particularly his grandfather, his father and his uncle, all three of whom lived in the house in which Máirtín was reared, were important repositories of folklore and were skilled storytellers. Their minds and imaginations were enlivened by folklore and their language was enriched by it. So too were Máirtín’s, when, during his youth, he learned to tell these stories. But more significantly as a boy of eight he set himself to write a long Ossianic story in his school copy-book. Clearly then, from an early age Máirtín had an interest in writing — even if it was only realised at first in transcribing a folktale — and it is likely that by the time he came to Drumcondra this interest would also have whetted his appetite for books, a ready supply of which was then available to him for the first time. By the end of 1926 he had had his first short story published. He also began collecting and publishing folklore: in the 1930s, he published four significant collections of material from his native district in Béaloideas, the Journal of the Folklore of Ireland Society.

Having spent short periods teaching in the Islands and in Galway city, he was appointed principal in Camas, Conamara, in 1927 from where he transferred to An Carn Mór east of Galway in 1932. While in Camas he produced a translation into Irish of Charles Kickham’s novel Sally Kavanagh and had it published in 1932 by An Gúm, the Department of Education’s Irish publication office, and he also had some further short stories published. He had also enlisted in the IRA and become captain of the local group, and in 1930 he was elected chairman of the West Connacht branch of the Irish National Teachers’ Organisation. In Carn Mór he continued to engage in republican activities; he also founded a branch of the Gaelic League there and subsequently was elected to the Central Committee of the League, and he was extremely active in an organisation called Muintir na Gaeltachta, which he helped to found in 1934. Already Ó Cadhain was gaining experience in working in and through organisations and a pattern was being established of action and agitation in the interest of causes and issues with which he was passionately concerned, a pattern which he was to maintain for the rest of his life.

Ó Cadhain’s republicanism was no merely theoretical matter. He did have a philosophy of which he was unashamed and which he expressed frequently enough. He did have an ideal of the kind of Ireland which he believed had been delineated in the Proclamation of Easter Week 1916. But ultimately his republicanism was based on issues which were bound up with the very fabric of his own life, as he explained in 1960 when he wrote: I know what took me into the IRA: there was a need to fight to free my own people, the rural poor. That and the Irish language, the historical language of the Irish nation, the language of his own people in the Gaeltacht of Cois Fharraige, his own first language and the language to the literature of which he was to make such a momentous contribution and through which his imagination would achieve its most satisfactory expression. Ó Cadhain believed that the death of Irish was imminent if action was not taken to avert this tragedy. Imagine how painful it was for him to realise, as he said himself, that he was writing in a language that he believed would be dead before himself!

Ó Cadhain, then, was undoubtedly committed to a certain ideal of the Irish nation, but all his beliefs and actions were rooted in a more local concern for the social well-being of his own people and for the maintenance and enhancement of their language, his own language.

So, as I have mentioned, he began to agitate in 1934 for the improvement of social conditions in the Gaeltacht areas through Muintir na Gaeltachta and the efforts of this organisation contributed to the establishment by the Government of the scheme which provided for the migration in 1935 of many Conamara families to Ráth Cairn in County Meath where a new Gaeltacht was established and still strongly survives. In the nineteen fifties a new organisation called Muintir na Gaeltachta was founded and subsequently gave rise to another organisation, Cúl Taca, through which Ó Cadhain marshalled Irish-speakers in Dublin to support efforts to improve the lot of the Gaeltacht communities. In the 1960s he became the guiding spirit of an organisation founded by a group of younger people, called Misneach, which sought to bring pressure on the State to take its duties to the Irish nation seriously and which in 1966 organised a hunger strike in Dublin to protest at what was seen as the hi-jacking by ‘gombeenism’ of the commemoration of the fiftieth anniversary of the 1916 Rising. The 1960s were, of course, the era of the Civil Rights Movement, and not surprisingly saw the establishment of Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta, the Gaeltacht Civil Rights Movement, which had a very strong base in the Conamara Gaeltacht. Here in 1969 as part of its Civil Rights campaign and seeking to embarrass and discomfit the Fianna Fáil party in the heart of its stronghold in the West Galway constituency, the Movement nominated an independent candidate, Peadar Mac an Iomaire, to stand in the election of that year. Ó Cadhain took an active part in the campaign, speaking at public meetings in support of Mac an Iomaire and making direct approaches to voters, while members of Misneach and others in Dublin assisted with the postal campaign. Ó Cadhain’s public speeches had a powerful impact: he was a persuasive public speaker, but then, too, he was speaking to his own people in their own language and swayed them in a way that politicians such as Jack Lynch could never dream of doing when they visited the constituency. The Gaeltacht Civil Rights candidate garnered sufficient votes to embarrass and distress the Fianna Fáil party in West Galway and nationally. In the late sixties Ó Cadhain was also active in campaigns to have the Roman Catholic Church provide proper religious services in Irish for the Gaeltacht people of Ráth Cairn in Co. Meath and for Irish speakers in the Dublin Archdiocese.

In later life Ó Cadhain claimed to be lethal in both Irish and English. One of the strongest suits in his armoury was his ability to use mockery, abuse and vilification in either Irish or English. He had no scruples about deploying these, no matter how viciously, when his conscience told him that the cause was a just one, and he attacked with great vigour those whom he regarded as the enemy, whether on the one hand it was the Government of the day, the political parties, the Churches, academic institutions or individuals that he regarded as being inimical to the nation and to the Irish language, or Irish language organisations which were failing in their duty on the other. As the poet, Seán Ó Ríordáin, wrote with some truth after Ó Cadhain’s death, his method was not to fight for the cause, but to attack its enemies. Over the years he launched verbal assault after assault, most famously on the Fianna Fáil Minister for Education, Pádraig Faulkner, at a conference in Dundalk in 1969, and in the following year, just weeks before his death, in the protest at the closure of Dún Chaoin primary school in the West Kerry Gaeltacht by the same Minister for Education; and he attacked in print too, writing scores of letters to the papers and essays, and in later years a series of pamphlets: Irish above politics (1964), Mr Hill: Mr Tara (1964), An Aisling [The Vision] (1966) and Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae [The Irish Language Movement, A Movement Gone Astray] (1970).

The weakness of Ó Cadhain’s approach was that he expended so much energy in attacking what he regarded as betrayal, rather than in advancing a programme for action on the issues with which he was concerned. In this he was reacting rather than positively acting; and inasmuch as he sought to embarrass those whom he attacked, frequently enough he failed to have any effect since they simply refused to be ashamed and ignored his onslaughts. Earlier in his career, however, his republicanism was not to be ignored, and led first of all to his dismissal from his post as principal of Carn Mór school in 1936, and then in 1939 to his imprisonment in Arbour Hill Barracks, and later to his internment in the Curragh Camp from April 1940 to July 1944.

For some of those interned, the grinding boredom of prison life was deeply depressing and led to a certain inertia. Towards the end of his internment Ó Cadhain too seemed to be finding it so, for he wrote to a friend: In places like this one’s mind becomes numb, when indeed one does not go mad. But at the beginning it was otherwise, in spite of the fact that during his period of internment he suffered two cruel blows when his mother died in 1940 and his father in 1943. The internees established a system of education among themselves in which classes in Irish, history etc. were set up. Ó Cadhain was a member of the committee which organised these classes and seems to have thrown himself into the work with great gusto, not only providing excellent tuition in Irish but also giving series of lectures on Irish history. He also edited the prison journal, Barbed Wire, and contributed material in Irish and English to it, including songs which he had translated into Irish, such as The Red Flag and The Internationale and more homely Irish ballads. Eventually, however, he found the history lectures trying and withdrew from them; and he also suffered from the persistent questions put to him about nice points of Irish grammar by overzealous learners. He came to resent, too, the intrusion on the time that he wished to spend on learning languages or improving his command of them, on reading and on writing.

In 1937–38 Ó Cadhain had written the short stories which were published in his first collection in 1939 under the title Idir Shúgradh agus Dáiríre [Half in Earnest]. The title is interesting in that it points up Ó Cadhain’s inability to take himself entirely seriously, an aspect of his character which reveals itself again and again in his creative writing. The stories are not particularly strong in terms of imaginative engagement and provide no signal that they were the work of a writer who might break out of a kind of mould that had established itself in writing in Irish in the generation or two since the beginning of the revival. During his period of detention in the Curragh Camp Ó Cadhain wrote a series of letters to his friend Tomás Bairéad. These were published in 1973 and provide a fascinating insight into his literary activities while in the Curragh. He refers to the authors and even individual books he has been reading, mentioning, apart from material in Irish, authors such as Auden, T.S. Eliot, Hazlitt, Rob Donn (Robert Mackay), Walter Pater, Pound, Edith Sitwell and Stephen Spender in English; in French, Chateaubriand, Corneille, de Vigny, Maritain, Mérimée, Racine and Villon; and in German and Russian, Bakunin, Chekhov, Dostoevsky, Gogol, Gorky, Koestler, Pushkin and Toller; and works by writers such as Cervantes, Dickens, Charles Reade, Franz von Rintelen, Sholokhov, Lesage, Swedenborg, Flaubert, Tolstoy and Turgenev. He says in one letter that he has read Rabelais from beginning to end, and in another that he is studying Maritain.

His reading was highly eclectic and this was no doubt the result of the vagaries of what was available to him in the branch of Co. Kildare Library which had been established in the prison, and what his friends might send him. It is clear that he read the French authors in the original; and he mentions in one letter that he is now writing French with some ease. On the other hand he read the Russian authors in English and French translations. While he mentions that he is learning Russian and has a good teacher, he still regrets that he cannot read the Russians in the original. He has the greatest respect for all the Russian writers, but is particularly taken by Gorky’s stories which he has read in a French version and believes that he has gained a new literary insight from reading what he describes as Gorky’s long short stories. In this context it is evident that he read some literary criticism too, for he mentions that he has read an essay by Stephen Spender in New Writing which contained similar opinions of Gorky’s work to his own and he refers later to an essay on the short story in the Times Literary Supplement. It is clear that he was consciously working to develop his own individual literary technique. He mentions that he has recently written four stories, and though he believes he has mastered what he calls the English short story technique, he says that he has little fondness for it and is dissatisfied with the stories he has just written. Three months later, however, he has written six or seven long short stories which he believes are better than anything he had previously written; he has several other short stories that he intends to write and then he hopes to turn to a longer work.

Ó Cadhain was an inveterate reviser, producing several versions of his stories, making additions, frequently quite substantial ones, even at the proof stage. While in prison he sent some of his work out for safe-keeping, and then subsequently had it sent back to him for re-writing. In 1944 he was working on a short novel and mentions that he had already produced two full drafts of it and was working on a third. He found it difficult in the circumstances of prison life to have the quiet necessary for properly concentrating on serious writing: he could produce first drafts easily enough, but was painfully conscious that he was often unable to finish his work to his own satisfaction. He valued the opinion of his friend, Tomás Bairéad, of his work; yet he was growing in self-confidence as a writer and by 1944 he was able to say to Bairéad that, though he would not like a story he had written, he was himself sure that it was his best piece of writing to date and that he believed that he could write more of the same kind of long piece which was neither short story nor novel. Such is his self-confidence in his creative work now that he clearly takes pleasure in saying that, in spite of Gerard Boland, the Minister for Justice, who had consigned him to detention in the Curragh Camp, the experience had allowed him to develop his mind in unexpected ways. Already in 1941 he had written to Bairéad that the detention camp had done much for his education and that he had gained excellent insights into life, even if he had to pay dearly for them, a belief which he repeated in 1969 when he said that his period of detention had allowed him to get to know more about human nature than if he were to live for a hundred years.

His letters to Bairéad in 1944 show him to be aware of his growing self-confidence; he even allows himself to suggest that his writing now deserves to earn higher than average fees. But Ó Cadhain would not be Ó Cadhain if mocking self-deprecation did not follow hard on the heels of this moment of boastfulness. Immediately he says to Bairéad: This is strange talk. I have become over-confident now — or is this caused by lack of fresh air?

Ó Cadhain was released from the Curragh Camp in July 1944. Four years later he published his second collection of short stories, An Braon Broghach, which contains several of the stories which we know he wrote while in detention. The title is again rather self-deprecating: literally it means ‘the dirty drop’, that is the first drops of distillation of poitín, and so ‘impure spirits’. But there is much here of which he could be justifiably proud. There are examples of his new form, the long short story, and of other signs of a more mature approach to writing. There is also a deeper insight and a surer imagination revealed in a number of the stories. But on the other hand there is a lamentable tendency towards over-writing, to verbosity. Some of the best pieces here have women as their principal characters: in fact Ó Cadhain had intended that this volume would contain only stories about women, but his publisher, an Gúm, rejected at least one story, and the contents of the book had to be reorganised. Then the following year Ó Cadhain’s first novel, Cré na Cille [Graveyard Earth], was published by the independent publishing house, Sáirséal agus Dill, which had been established by Seán Ó hÉigeartaigh and his wife Bríghid. They were to publish a further four collections of Ó Cadhain’s short stories in the following years, but Seán Ó hÉigeartaigh was not just his publisher, he was also his friend and counsellor.

The world of Cré na Cille is in the afterlife; all the characters are dead and exist in and speak from their graves. They are nevertheless in another sense very much alive for their dialogue, of which the work consists virtually entirely, is vibrant and colourful and nowhere more so than in the mouth of the principal character, Caitríona Pháidín. This woman is one of the very few characters in Irish fiction who have achieved a status akin to that of a historical person; she is the Don Quixote, the Robinson Crusoe, the Moll Flanders of Irish writing. In his novel Ó Cadhain presents a rather sardonic view of human nature: we are essentially incapable of being reformed; our weaknesses remain with us through life, and if granted an eternity of after-life we still would not change, just as in after-life the characters in this novel cannot divest themselves of their petty jealousies and enmities. Some reviewers of the time found Ó Cadhain’s picture of a Gaeltacht community unpalatable, even objectionable. A more perceptive critic, writing in 1950, said: With the publication of Cré na Cille Irish literature has come of age. No superlatives can exaggerate its importance, and another wrote: The imaginative beauty of [Cré na Cille] amazes mé.

By 1951 Ó Cadhain had written a further novel, Athnuachan [Renewal], which, however, he decided not to publish — it eventually appeared in print in 1995 — and he also published a series of short stories in various journals. Then in 1953 his third collection of short stories, Cois Caoláire [Beside Galway Bay] was published. The variety of formal treatment of the material and the depth of the characterisation in a number of the stories in this collection is impressive and demonstrate that Ó Cadhain was not a writer who would settle into any rut, however comfortable. Then too there is a strong tendency here to depict troubled people: insanity and lesser psychological ailments have become an important subject for scrutiny. Unsatisfied human needs can cause psychological injury, as in one story is portrayed the frustration of a woman who devotes all her energies to working a farm rather than to any interpersonal relationship, or in another the eventual insanity of a woman who experiences the heartbreak of a long series of still births. In yet another story a man goes berserk from anxiety that he will be driven out of the land-holding which he has worked for years but does not own. As in Cré na Cille, Ó Cadhain is here drawing on his knowledge of the rural community with which he was so familiar and the picture he draws is no romantically rosy one but is informed by stark realism.

By the mid-fifties then Máirtín Ó Cadhain had established himself as a most important figure in Irish writing. Since his release from detention, however, he was struggling to support himself in a variety of menial employments and in February of 1945 he had married Máire Ní Rodaigh to whom he had been engaged since 1939. He was, however, busy with his writing, with arranging material for publication and with gathering lexical matter for a new edition of Dinneen’s famous dictionary of Irish which the Government had proposed. Then in March 1947 he was appointed to a junior post in Rannóg an Aistriúcháin, the Translations Section in the Dáil. Initially there was not much enthusiasm in Government for this appointment, but representations were made on his behalf, strangely enough by Ernest Blythe for whom Ó Cadhain had little affection, and apparently also by Canon Pádraig Ó Móráin, the parish priest of Carn Mór who had been instrumental in having him dismissed from his teaching post in 1936. The income was no doubt welcome, but Ó Cadhain found the constraints of the world of civil servants utterly unbearable, and matters did not improve when he began in 1953 to write a weekly column for the Irish Times in which he frequently expressed unacceptably trenchant opinions. By 1952 his health was beginning to suffer. He wrote a withering critique of the civil service in the story ‘An Eochair’ [The Key], which, however, was not published until 1967, by which time he had escaped from the clutches of the civil service.

It appears that Ó Cadhain’s publisher and mentor, Seán Ó hÉigeartaigh, recognising how unsuitable the civil service was for one of Ó Cadhain’s temperament, had set up a committee whose object was to canvass for his appointment to a university post. Éamonn Ó Tuathail retired from the Chair of Irish here at TCD in 1955 and the new Professor, David Greene, was appointed in September of that year. Greene was already a senior academic having been an Assistant Professor in the School of Celtic Studies at the Dublin Institute for Advanced Studies from 1948–53, and a full Professor from 1953–55, but the staff of the School of Irish of which he now held the chair consisted only of himself, a lecturer in Irish, Seán Beaumont, and a Reader in Celtic Languages, Gordon Quin, who, however, was really only part-time in the School of Irish, since he also functioned as Lecturer in Phoneticis and Linguistics and Lecturer in Sanskrit and Comparative Philology. In the nineteen-fifties the staff complement was very limited in all the Arts departments, but Greene’s staff in Irish was pitifully small. There was a vacancy at the level of Assistant Lecturer in Irish, and Greene won approval for the filling of this at the level of Lectureship and had Máirtín Ó Cadhain appointed in January 1956.

As I suggested at the outset, the appointment of Ó Cadhain may not have been particularly palatable to many in Trinity. David Greene, however, would have had no doubts about Ó Cadhain’s status as a creative writer: in later years he was to review one of Ó Cadhain’s books under the bye-line ‘Ireland’s leading writer’. Already in 1950 he had favourably reviewed Cré na Cille, and much later in another context he wrote that Ó Cadhain’s Cois Fharraige takes its place with Joyce’s Dublin, and Cré na Cille is the only book by an Irishman which is worthy of comparison with Ulysses. The latter comment is particularly apt, since Ó Cadhain himself reported that, when Cré na Cille was being serialised in The Irish Press, he heard himself being described by a fellow-passenger in a bus as a Joycean smutmonger. He relished the insult and wrote an echo of it into Cré na Cille when it was published in book form — a typical Ó Cadhain stratagem. Greene would also have had a great deal of sympathy for Ó Cadhain’s battling on behalf of the Irish language and of the Gaeltacht people. He would no doubt have been much in favour of Seán Ó hÉigeartaigh’s idea of finding a more congenial post for Ó Cadhain than the Civil Service one he held. Furthermore Greene would have been aware of the inestimable wealth of Irish that Ó Cadhain in person and through his writings represented; of his command of the language and of the value of his judgements relating to it. He would have understood that this linguistic wealth could be fully realised only in an academic setting. Folklore has it that the College Registrar at the time, Dr Frank Mitchell, strongly supported Greene in his efforts to have Ó Cadhain appointed to the lectureship, and also that the Provost, Dr Albert Mc Connell, was very supportive. And so Trinity College did the magnificent thing and appointed Ó Cadhain.

Ó Cadhain threw himself into the work of lecturing with his usual total commitment. Though some of his students seem to have found him difficult to approach, over the years he had an immense impact on many others who seem to have sensed that their own youthful idealism was shared by him. There was always a number of students who had a certain reverence for him, as if he was their hero. It is said that one student not only sought to imitate Ó Cadhain’s speech patterns, but also tried to ape his gait! Ó Cadhain’s sense of humour was always at the ready to prick the balloon of excessive seriousness, however. In the Maoist years he offered a passage from an English translation of Mao’s Little Red Book as an exercise in translation in his language class. No doubt he was well aware that some of his students were Maoists and that there was a danger that they would be offended by this slight to the Chairman. They were, and let Ó Cadhain know of their extreme displeasure — proving that his humour had struck home! In fact Ó Cadhain worried, too, about the influence his anti-establishment views might have had on his students, and was conscience-stricken when a particularly bright student of his decided to act on her Maoist principles and abandon her university career.

In 1967 Ó Cadhain agreed to travel to Belfast on a weekly basis to provide supplementary lectures on Modern Irish literature and culture in the Department of Celtic in Queen’s. In that year too David Greene returned to the Dublin Institute for Advanced Studies and Ó Cadhain became Head of Department of the School of Irish, a position which he must have found extemely trying. The late Nessa Ní Shéaghdha has described him dashing to lectures and meetings with bundles of papers always in danger of escaping from his grasp. His lack of social aplomb would have made him extremely uncomfortable at such meetings. Nevertheless various College officers of the time have told me of his dedication to his duties and to his responsibilities for his undergraduate and postgraduate students and his serious interest in maintaining high academic standards. In the last three years of his life he was also Extern Examiner in Modern Irish to the four Colleges of the National University, a very burdensome position. I myself was Head of the Department of Modern Irish in Maynooth at the time and can vouch for the fact that Ó Cadhain did not spare himself in fulfulling the demands of the examinership.

Apart from a series of review essays on works of Irish and Scottish Gaelic literary and linguistic scholarship and, in his last years, two essays on literary and linguistic history, and his striking writer’s testament, ‘Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca’ [Blank Pages and Written Pages], which was published in 1969 and which offers a vibrant self assessment, Ó Cadhain published little of academic interest during his years at Trinity College, though he had plans to publish a book on the literary history of Irish and also a highly personal account of the recent history of the language which was published at last in 2002. Perhaps it was never expected of him that he would turn to academic writing, but rather that Trinity would become a tearmann [refuge] for him where he could apply himself seriously to his creative writing. It must have seemed to Irish readers in the late fifties and through the sixties that this hope too was being frustrated and that Ó Cadhain’s energies were being absorbed by the duties of his lectureship. In fact though, from the early sixties, this was not the case. In 1962 he published a long satirical essay, in the journal Comhar, on individuals and institutions who were failing, in his view, in their duty to the Irish language.

The essay created a furore of the kind Ó Cadhain relished, and he set to work on four more essays in the same vein, though with a more humorous bent. Comhar decided not to publish these; whereupon Ó Cadhain began to work them up into what he saw as a single work. By lavish use of intertextuality he established a frame of reference in European and earlier Irish literature; in a number of sections he discussed advances being made in the biological sciences, and problems of time and history. He then submitted this work for an Oireachtas na Gaeilge competition in 1965. He failed to win a prize and was deeply angered by the comments of the adjudicators, who, rather than considering the literary quality of the work, pointed out that it would be so offensive to so many people that it could not be published. Ó Cadhain knew that the work would be hurtful and he gave it the English title Barbed Wire. I edited it for publication and it finally appeared in print in 2002.

In 1965 Máirtín’s wife, Máire, died. This was a cruel blow as he depended greatly on her in many ways. They had no family.

In spite of all this, or perhaps because of it, and with the support of his friend, Seán O hÉigeartaigh, Ó Cadhain continued to write creatively and began to publish again. In 1966 a new short story appeared in print. It is a fine piece called ‘Ciréib’ [A Riot] in which his particular brand of dry humour is in evidence. Based on the gospel narrative, it poses the question: ‘What if Christ had performed his miracles with greater frequency, turning water into wine, multiplying loaves and fishes, healing and raising from the dead?’ The answer provided by the narrative is, of course, that people would not have needed to buy bread, wine, fish, would not have needed medical care, would not die. Bakers, fishermen, wine pressers, tavern owners, doctors, grave-diggers etc. would be out of work; there would be deep social unrest, disorder, riots… and some crafty politician would emerge to exploit the social misery of others to his own advantage! This story was no single swallow. It is clear that he had already written several other stories, for later that year a new collection was being prepared for publication and, when the Irish American Cultural Institute offered a prize of £2000 for a work in Irish, Seán Ó hÉigeartaigh proposed to Ó Cadhain that his new collection be submitted to the competition. Ó Cadhain, still smarting from the rejection of Barbed Wire, demurred but later agreed to let Ó hÉigeartaigh have his way, and the collection, An tSraith ar Lár [The Fallen Swath], won the prize for Ó Cadhain and was published in 1967. It contained fourteen pieces of great variety in form and content, including ‘Ciréib’, his satirical piece on the civil service, ‘An Eochair’, and a series of five stories, each with its own theme, but all having characters from the same Gaeltacht community. It marked a triumphant return for Ó Cadhain, who apparently was now thinking in terms of producing a trilogy of collections. A short three years later he published another in the series, An tSraith dhá Tógáil [The Swath Being Raised Up]. The hope expressed in the title strikes a strange note for, apart from two further gospel-based stories, the collection contains several bleak and disturbing stories of urban alienation and failure of personal relationships.

Ó Cadhain was appointed to the Chair of Irish in Trinity in 1969 and was elected to Fellowship the following year, as I mentioned earlier. There was now plenty of evidence, too, to support the belief that he had recovered his creative urge. Apart from his writing there was, of course, the on-going College round of lectures, classes, meetings, departmental administration; there was the NUI external examinership; and there was his participation in the Gaeltacht Civil Rights campaign and later in the protest about the closure of Dún Chaoin school. In 1969 he delivered three public lectures: in January one of the Radio Éireann Thomas Davis lectures on the Gaelic League; in February a long lecture to Cumann Merriman on aspects of his own creative writing; in September he travelled to Wales to lecture at the Welsh Academy’s ‘Taliesin’ Congress. But his health was failing: he had already spent a number of periods in hospital during the sixties, and now his energy was being sapped by the demands he was making on his physical and mental resources. Just as the 1970–71 academic year was beginning, he was taken to the Mater hospital on 9 October 1970: he died there nine days later in his 64th year.

In 1977 the third title of Ó Cadhain’s trilogy appeared: An tSraith Tógtha [The Swath Raised Up]. It contains some interesting writing, though ultimately it is only a reminder of what might have been if Ó Cadhain had lived longer. But at all events it allows him the last mocking word about the writer, perhaps about himself. The last story in the book seems to subvert the principles of the classical short story, especially in its long discursive introductory section. Then at its end the narrator, who is a man who has spent his life writing documents, is approached by his lover who is pregnant with his child, but he has been dehumanised, made incapable of feelings of human love, for his heart has, he tells her, been transformed into paper. Then he announces to the reader: I have become paper entirely at last, heart, crotch, everything. Readers of Irish can be grateful that Máirtín Ó Cadhain has become paper, that so much of his personality and creative energy has been transmuted to survive in his stories on the written page.

Nóta

Details of the sources from which information in this discourse is derived are given in my essay ‘Máirtín Mór Ó Cadhain: Tríonóideach’ in Bliainiris 6 (2006), eds. Ruairí Ó hUiginn and Liam Mac Cóil, 9–42 [and also available online], and in my introduction to Ó Cadhain’s Barbed Wire, Coiscéim, Baile Átha Cliath, 2002, v–xxix.

Iontaobhas Uí Chadhain is very grateful to the author for his permission to publish this talk here.