Categories
Ábhar i nGaeilge Ailt ⁊ Aistí Léacht Uí Chadhain Léachtaí ⁊ Cainteanna

Barbed Wire Mháirtín Uí Chadhain

Le Cathal Ó Háinle.

Léacht Uí Chadhain 2001 in UCD.

I bhfómhar na bliana 1997 d’iarr Iontaobhas Uí Chadhain orm lámhscríbhinn an tsaothair phróis Barbed Wire le Máirtín Ó Cadhain a bhreithniú féachaint an raibh sé infhoilsithe, agus d’iarr siad orm é a réiteach don chló, dá gceapfainn go raibh. Ghlac mé go fonnmhar leis an gcuireadh agus súil agam go mbeadh deis agam cloch a chur i leacht Mháirtín, fear a raibh, agus a bhfuil meas mór agam air mar dhuine agus mar scríbhneoir. Chuir mé in iúl don Iontaobhas gur shíl mé gur chóir an saothar a fhoilsiú agus go raibh mé sásta tabhairt faoina réiteach lena aghaidh sin. Cúpla uair ina dhiaidh sin dúirt mé liom féin dá mbeadh breith ar m’aiféala agam nach mbeinn tar éis dul faoin mbráca chomh fonnmhar sin, ach a luaithe a bhí an obair críochnaithe agam bhí lúchair orm gur ghlac mé leis an gcuireadh.

Bhí eolas áirithe agam i dtaobh an tsaothair sin cheana féin. Foilsíodh dréacht réasúnta fada as in Dóchas sa bhliain 19641, agus tá éachtaint le fáil sa dréacht sin ar chuid de mhianach an tsaothair. Rinne an Cadhnach tagairt ghearr dó freisin agus é ag caint ag Scoil Gheimhridh Merriman in Aonach Urmhumhan in Eanáir na bliana 1969. Is éard a dúirt sé:

Ní raibh ríméad ar bith agam féin as An tSraith ar Lár le hais mar tá agam as saothar fada eile a bhfuil Barbed Wire tugtha go sealadach agam air. Is dóigh liom gurb é an giota scríbhneoireacht é is fearr a rinne mé.2

Tá fianaise ansin ar a fheabhas a shíl an Cadhnach féin a bhí an saothar seo, Barbed Wire, agus níl fúmsa aon iarracht a dhéanamh le féachaint le breith sin an údair a dhearbhú ná a bhréagnú. Bhí an saothar sin ina leannán agam ar feadh cúpla bliain agus bhí mo chaidreamh leis treallach go leor: bhain mé sásamh agus spraoi mór as, ach bíonn fadaraí mhórthuirsiúil freisin ag baint le heagarthóireacht a dhéanamh ar shaothar chomh fada leis an gceann seo. Aon tuairim de a nochtfainn, tá faitíos orm go mbeadh sé ar sceabha mar seo nó mar siúd. Is é atá fúm a dhéanamh anseo tuairisc a thabhairt ar stair an tsaothair sin agus ar mhianach an ábhair ann.

Maidir le cineál an tsaothair, níor thug an Cadhnach air agus é ag caint le Cumann Merriman ach saothar fada, an áit ar thug sé úrscéalta ar dhá shaothar eile dá chuid, Cré na Cille agus Athnuachan3, agus i litir a scríobh sé le cur chuig Niall Ó Domhnaill sa bhliain 1964 dúirt sé go neamhbhalbh: Ní úrscéal é [Barbed Wire]’4. Earra an-sleamhain é an t‑úrscéal; ach más gá dó bheith ina scéal, snáithe reacaireachta a bheith ag rith tríd ó thús deireadh, ní mór diúltú lipéad an úrscéil a ghreamú de Barbed Wire. Tá eilimintí scéaltacha anseo is ansiúd tríd ceart go leor, ach ní gné bhuan den saothar iad. Níl ansin ach fíric ar ndóigh: ní haon locht ar an saothar é.

Bhí leagan den saothar seo scríofa ag an gCadhnach sa bhliain 19625, ach lean sé air ina dhiaidh sin ag cur leis, agus ag cur go mór leis go deimhin. Is eol dúinn go raibh sé an-tugtha don athscríobh, don fhorlíonadh, don snasú, agus tá fianaise air go raibh sé fós ag cur leis an saothar le linn na bliana 1964; ach ba dhóigh leat ar an gcaoi ar labhair sé i dtús na bliana 1969 go raibh an saothar seo críochnaithe aige an uair sin.

Ní raibh sa teideal Barbed Wire ach teideal sealadach. Bhí dhá theideal eile ar an saothar seo, nó ar leaganacha de, roimhe sin, ach ón uair gurb é seo an ceann is deireanaí a thug an t‑údar féin air, sílim gur chóir dúinn cloí leis anois ainneoin gurb aisteach teideal Béarla a bheith ar shaothar Gaeilge, go háirithe saothar de chuid an Chadhnaigh.

Ainneoin go raibh an beagán sin eolais agam faoin saothar seo, bhí mé dall ar fad ar a nádúr ina iomláine, rud a fuair mé amach a luaithe a fuair mé deis é a scrúdú. Tá páipéir neamhfhoilsithe an Chadhnaigh ar coimeád i Leabharlann Choláiste na Tríonóide. D’iarr mé ar lucht na Leabharlainne scríbhinn Barbed Wire a chur ar fáil dom, rud a rinne6: cuireadh meall mór páipéar faoi mo bhráid, cuid acu clóscríofa agus a thuilleadh acu lámhscríofa. Fuair mé amach go raibh dhá leagan den saothar ann: an ceann tosaigh atá réasúnta gearr, thart ar 37,000 focal, sílim, agus atá i bhfoirm lámhscríofa agus chlóscríofa; agus ceann eile atá i bhfad Éireann níos faide, thart ar 167,000 focal, déanaim amach, a bhfuil an chuid is mó de i bhfoirm lámhscríofa agus chlóscríofa, ach a bhfuil codanna de i bhfoirm lámhscríofa amháin. Níl amhras ar bith orm ná gurb é an leagan fada seo an saothar a raibh an oiread sin ríméid ar Mháirtín as sa bhliain 1969 agus gurb é a theastódh uaidh a fhoilsiú. Ach bhí deacrachtaí ag baint le codanna de i dtaca le hord leanúnach an ábhair a aithint i ngeall ar an tslí ar lean an Cadhnach air ag cur dréachtaí breise isteach sa méid a bhí scríofa aige cheana, agus i ngeall ar iarrachtaí éagsúla a rinneadh leis na bileoga a uimhriú.

Chuaigh mé i mbun oibre ar an leagan fada seo agus d’fhéach le heagar a bhualadh air, rud ar bhain dua nár bheag leis. Ach creidim gur éirigh liom é a chur as alt a chéile i gceart; agus creidim go bhfuil an saothar ar fad ann faoi mar a d’fhág an Cadhnach é agus nach bhfuil aon easnamh ná bearna air. Arbh fhiú agus ar cheart é a fhoilsiú? Tá tagairt déanta ag an gCadhnach tríd Barbed Wire do mhórán mór daoine agus institiúidí agus imeachtaí agus gnóthaí ar beag an t‑eolas a bheadh ag an gcuid is óige de léitheoirí an lae inniu orthu agus a dteastódh lear mór nótaí lena míniú dóibh. Chuirfeadh na nótaí a bheadh ag teastáil an-mhór le toirt an tsaothair, agus ní shílim gur chuí fearas mínithe mar sin a chur le saothar cruthaitheach. Ar aon chaoi tá codanna móra den saothar a thuigfear, agus a mbainfear sásamh astu, gan aon nótaí mar sin. Ach pé dua a bhainfidh leis an saothar seo a léamh, tá mé suite de gur fiú agus gur ceart é a fhoilsiú mar gur cuid shubstaintiúil de shaothar an Chadhnaigh é. Chomh maith leis sin, soláthraíonn sé léirstean ar ghnéithe de mhodhanna oibre agus de mheon an Chadhnaigh nár tháinig i gceist mórán sa chuid eile dá shaothar cruthaitheach.

Mar a luaigh mé cheana bhí an chéad dréacht den saothar seo scríofa ag an gCadhnach sa bhliain 1962, an bhliain chéanna ar foilsíodh an aiste cháiliúil ‘Do na Fíréin’ ar Comhar7, aiste arb éard a bhí ann, dar le Breandán Ó hEithir, ionsaí leanúnach ar mórán gach pearsa poiblí agus institiúid mheasúil sa tír8. As an meon céanna a d’eascair an dá shaothar, an fhearg mhór agus an mhíshástacht gan teorainn a chuir an fhimíneacht i leith na Gaeilge agus an Ghaelachais ar an gCadhnach. An áit arb iad an leadhbairt agus an sciolladh is mó a bhí i dtreis in ‘Do na Fíréin’, is é an frimhagadh an meán is mó a mbaintear úsáid as sa saothar eile seo. Colún na bhFaisean ba theideal dó an uair úd, agus bhí ceithre aiste ann: thart ar 8,500 focal a bhí sa chéad aiste, thart ar 8,000 sa dara ceann, thart ar 6,700 sa tríú ceann agus thart ar 14,000 sa cheathrú ceann. Tá fianaise inmheánach agus sheachtrach ann gur le foilsiú ar Comhar a scríobhadh an chéad aiste. Seo mar a thosaigh an chéad leagan di sin:

Tá a lán daoine mosánach faoin bpíosa breá cainte a rinne mé sa bpáipéar seo le gairid. Is cosúil nach bhfuil cearn sa tír gan duine atá ag teistiú gurb é féin ‘Croiméal na cúise’. Níl neart agamsa orthu…

Ansin tar éis an cheist ‘Céard í croiméal?’ a dhúiseacht agus beagán plé a dhéanamh uirthi, leanann an cainteoir air:

Ní shílim go bhfuil mórán léargais le fáil ó na bearbóirí. Saoi re bearbóireacht atá i m’fhear féin. Ach bhí de mhífhortún orm an lá faoi dheireadh go raibh sé tar éis cóip de ‘Do na fíréin’ a fháil ar iasacht ó chol ceathar leis a fuair ar iasacht ó chliamhain é a fuair é féin ar iasacht ó Bhráthair Críostaí é.

Meas tusa cé hé ‘Croiméal na cúise’? a dúirt sé. Tá ciorcal staidéir sa tsráid seo againne le bun a chur leis an scéal. Tá líon na gcomhaltaí ag bisiú in aghaidh na hoíche.

Tá trácht ar an bpearsa seo ‘Croiméal na cúise’ [.i. Dónal Ó Móráin] i dtosach na haiste ‘Do na Fíréin’. Is léir, dá bhrí sin, gurb é Comhar an páipéar seo a bhfuil an Cadhnach ag scríobh anois lena aghaidh. Maidir le fianaise sheachtrach, tá cóip chlóscríofa den chéad aiste ar marthain a bhfuil an focal ‘Comhar’ scríofa ar an gcéad leathanach de agus roinnt treoracha don chlódóir freisin i lámh nach í lámh an Chadhnaigh í. I bhfianaise an ábhair iontu agus i bhfianaise an teidil úd, Colún na bhFaisean, sílim gur scríobhadh na haistí eile le foilsiú ar Comhar freisin. I litir a scríobh an Cadhnach chuig Coiste an Oireachtais i mí Iúil na bliana 1963, tagraíonn sé do shaothar dá chuid a cuireadh chuig páipéar le foilsiú agus deir sé gur tharraing [sé] siar [dá] dheoin féin é nuair ba mhian le lucht an pháipéir sin roinnt cinsireachta a dhéanamh air le faitíos roimh an Establishment. Ní luann sé ainm an tsaothair seo, ach níl amhras ar bith orm ná gurb é Colún na bhFaisean é agus gurb é Comhar an páipéar a bhí i gceist aige9. Faoin tráth seo bhí sé ag breathnú ar na haistí seo mar shaothar aontaithe, bhí sé tar éis tuilleadh a chur leis an méid a chuir sé chuig Comhar10 agus bhí sé ag tairiscint an tsaothair sin don Oireachtas ar son Duais an Chlub Leabhar.

Bhí deacracht sa scéal, ámh. Bhí an Cadhnach tar éis a fháil amach gurb iad Liam Ó Briain agus Mairéad Ní Ghráda na moltóirí a mbeadh breith á tabhairt acu ar a iarracht, agus, ainneoin nach raibh dada aige in aghaidh ceachtar acu ina moltóirí ná ina ndaoine agus go raibh sé thar a bheith buíoch de Liam Ó Briain faoin gcuidiú agus faoin ugach a thug sé dó, mheas sé gur bhain an saothar ródhlúth leo féin go pearsanta agus nach mbeadh sé ceart a iarraidh orthu breith a thabhairt air. Mar sin d’iarr sé go gceapfaí beirt mholtóirí eile, agus, murarbh fhéidir é sin a dhéanamh, d’iarr sé go gcuirfí an saothar ar ais chuige gan léamh. Ní foláir nár thoiligh an tOireachtas moltóirí eile a cheapadh agus gur cuireadh an saothar ar ais chuig an gCadhnach. Níl aon saothar dá chuid i measc an trí shaothar déag a cuireadh isteach ar Dhuais an Chlub Leabhar an bhliain sin.11

Sa litir sin a sheol sé chuig an Oireachtas, luaigh an Cadhnach go raibh trí thairiscint faighte aige leis an saothar seo a fhoilsiú cé nár léigh ach duine amháin seachas [é] féin go hiomlán é. Déarfainn gurb é Seán Ó hÉigeartaigh an duine úd agus go raibh sé ar dhuine acu siúd a bhí ag iarraidh an saothar seo a fhoilsiú, dar leis an gCadhnach. Deir Máirtín i ndeireadh na litreach sin go raibh faoi tuilleadh a chur i gceann an tsaothair seo agus é a fhoilsiú as féin nó bisithe. Chuir an Cadhnach isteach é ar chomórtas de chuid an Oireachtais, Comórtas 8 le haghaidh Dhuais Speisialta Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge in 1964, agus tá fianaise sa bhreith a thug Niall Ó Dónaill air go raibh míreanna tathagacha breise curtha ag an gCadhnach leis an tríú caibidil faoin mbliain sin12. Tá fianaise sa cheathrú caibidil gur chuir sé giota breise léi‑sean sa bhliain 1964, mar luaitear an dáta sin sa chaibidil sin mar dháta an ama a bhí i láthair. Ba dheacair a rá, áfach, cén uair a scríobhadh roinnt eile den ábhar breise atá anois sa saothar. Nuair a chuir Máirtín isteach ar an gcomórtas le haghaidh Dhuais Speisialta na Comhdhála é, is é Colg seachas Colún na bhFaisean an teideal a bhí air. ‘An Fear Beag Ribeach Rua’ an t‑ainm pinn a bhaist sé air féin, rud a d’éiligh rialacha an Oireachtais, ach níor leor leis an méid sin de cheileatram, mar is é ‘M. Ó Droighneáin’ a thug sé mar ainm údair agus ‘Sáirséal & Dill, 37 Br. na hArdpháirce, Áth Cliath 6’ a thug sé mar sheoladh13. Le teann grinn agus íoróine a bhí Máirtín ag tabhairt le fios gurb é Muiris Ó Droighneáin, Muiris an Chaighdeáin, údar an tsaothair seo. Tugann an seoladh le fios go raibh baint éigin ag Seán Ó hÉigeartaigh le Colg a chur isteach ar an gcomórtas Oireachtais an uair seo. Níor moladh an Duais Speisialta (£250) a bhronnadh ar aon duine de na hiarrthóirí; moladh duais £150 a bhronnadh ar Mháirtín Ó Corrbuí as ucht an tsaothair Seantéada ar Crith14, ach níor ghnóthaigh Máirtín Ó Cadhain aon duais.

Bhí imeartas focal i gceist leis an teideal nua úd ar an saothar seo, imeartas dátheangach, is dóigh. Faisin ghruaige a bhí i gceist leis an teideal Colún na bhFaisean, agus is iad na teidil a bhí ar na ceithre chaibidil: ‘Croiméil’, ‘An Féas agus an Fhéasóg’, ‘An Ulcha, an tUlchabhán’ agus ‘An Ghruaig agus an Folt’. Rudaí géara a bhíonn i gceist leis an bhfocal ‘colg’: claíomh, lann, rinn claímh, dealg ghráinneoige, eite droma éisc; agus na ribí géara a fhásann thart ar an gcloigeann síl ar eorna agus seagal, ribí a dtugtar awnbeard orthu i mBéarla. Dá bhrí sin, ciallaíonn ‘colg’ beard ar phlanda, an áit a gciallaíonn ‘féas’, ‘féasóg’ agus ‘ulcha’ beard ar an duine. Tá brí mheafarach ag an bhfocal ‘colg’ freisin, mar atá, ‘fearg’. Deirtear ‘Tháinig colg air’, ‘Bhí colg nimhe air’; agus úsáidtear an aidiacht ‘colgach’ ar an gcaoi chéanna: ‘Bhí dreach colgach air’, ‘D’éirigh sé colgach liom’, ‘Is é an duine colgach é’. Is dócha, mar sin, gur theastaigh ón gCadhnach a thabhairt le fios leis an teideal nua seo Colg gur thuig sé go gcuirfeadh na haistí seo faoi chúrsaí gruaige fearg ar dhaoine go leor, agus chomh maith leis sin gur fearg a bhí á spreagadh féin agus é á scríobh.

Bhí cúis nua cantail anois aige, de bharr Chomórtas sin an Oireachtais le haghaidh Dhuais Speisialta na Comhdhála, nuair nár moladh aon duais a bhronnadh air. Bháitéar Ó Maicín agus Niall Ó Dónaill a bhí mar mholtóirí ar an gcomórtas seo agus mheas an bheirt acu nach raibh Colg cáilithe don chomórtas toisc nach úrscéal a bhí ann. B’fhéidir gur chóir dóibh an scéal a fhágáil mar sin, ach níor fhág. Ní raibh le rá ag an Maicíneach sa bhreith ghearr ghiorraisc a thug sé, áfach, ach go raibh sé dallta ag na mílte focal agus nár thuig sé cén cineál saothair a bhí ann. Lena cheart a thabhairt do Niall Ó Dónaill, chuir seisean de stró air féin tuairisc níos faide a scríobh, bíodh go bhfuil go leor den athrá ann; ach ar a laghad is léir ónar scríobh sé go raibh an saothar léite go cúramach aige. Aoir shóisialta a bhí in Colg dar leis; mheas sé go raibh cumas mór ann ach gur chumas amú é ar shlite; shíl sé gur aoir éachtach é, ach bhí amhras air an mbeadh mórán éifeachta leis dá bhfoilseofaí é; agus dúirt sé gur chac ar chinsireacht a bhí ann, rud nár mhiste leis. Dúirt sé gur bhain sé a lán suilt as, go háirithe as na míreanna tosaigh agus gur mhaith leis go bhfoilseofaí é. Mar sin féin, dúirt sé gur [lean] an t‑údar rófhada le gach téama, á chíoradh agus á athchíoradh [gur bhain] sé an smior chailleach as agus go [ndeachaigh] sé i bhfad agus i bhfad agus i bhfadálacht, leis an tsíorspochaireacht as rudaí atá sách spochta cheana. Ach an bhreith a thug sé ar deireadh thiar, níor bhain sí le fiúntas an tsaothair ar chor ar bith:

Tá [Colg] chomh tathantach sin ar eagraíochtaí áirithe agus ar dhaoine áirithe gur dual dó bheith ina chúis chonspóide agus agóide, agus dá bhrí sin ba dheacair liom a mholadh d’eagraíocht phoiblí mar Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge glacadh leis agus duais a bhronnadh air.

Chuir an dá bhreith sin fearg as miosúr ar an gCadhnach agus shaighid é le freagra a thabhairt orthu. Scríobh sé trí litir: ceann chuig gach duine den bheirt mholtóirí agus cheann chuig Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge15. Ionsaí géar pearsanta a rinne sé ar an Maicíneach agus ar a shaothar liteartha. Chíor sé breith an Dónallaigh go mion, agus chuir ar a shúile dó nach i ngeall ar a lochtanna mar shaothar liteartha a dhiúltaigh sé an duais a mholadh do Colg ach ar chúiseanna seachliteartha a d’fhág nach bhféadfadh sé a mholadh do Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge glacadh leis agus duais a bhronnadh air. Go deimhin dúirt sé gur tugadh cruthúnas nach breith ar fhiúntas liteartha a bhí á tabhairt nuair a moladh duais do leabhar Mháirtín Uí Chorrbuí, mar nach bhféadfadh fiúntas liteartha a bheith ag roinnt le haon saothar dá chuid siúd, dar leis. Ba chuma leis faoin duais16, ach is é a d’fhág faoi léan é gurb é an toradh a bheadh ar bhreith na moltóirí nach bhfoilseofaí Colg go brách, agus thug sé le fios don Dónallach gurbh iontas leis mura bhfanadh sé ina ghoineog ar [a] choinsias. Sa litir chuig an gComhdháil phléigh sé na breitheanna a tugadh ar Colg arís agus dúirt arís gur mheas sé nach gcuirfí i gcló é dá mbarr. D’áitigh sé go raibh gá le bunleasuithe a dhéanamh ar an gClub Leabhar agus ar chóras na mórdhuaiseanna Oireachtais. Ba é an t‑ainm a shínigh sé leis an litir sin ‘M. Ó Droighneáin (nó an Fear Beag Ribeach Rua)’.

Ní haon iontas é gur chúis aiféala don Chadhnach nach gcuirfí Colg i gcló. Is cinnte gur chreid sé gur saothar mór fiúntach ab ea é. Bhí sé tar éis mórán ama a chaitheamh leis, á scríobh agus á leasú, agus dúirt sé sa litir chuig Niall Ó Dónaill go raibh píosaí móra de leasaithe aige ó chuir sé isteach ar an gcomórtas Oireachtais é agus, ar seisean, ní táir liom a rá gur chef d’oeuvre é anois. Ach tháinig an tuar faoin tairngreacht a rinne sé: níor cuireadh an saothar i gcló agus bhí an masla a thug moltóirí an Oireachtais dó fós ag dó na geirbe aige nuair a thairg an Foras Cultúir Gael-Mheiriceánach duaiseanna a bhronnadh ar shaothair Ghaeilge sa bhliain 1966. £2000 an chéad duais agus chuir Seán Ó hÉigeartaigh bailiúchán gearrscéalta leis an gCadhnach, An tSraith ar Lár, ar liosta na leabhar ar mhaith leis iad a chur isteach ar an gcomórtas. Chuir an Cadhnach go láidir ina choinne seo ar ball, á rá go raibh a fhios aige nach mbeadh cothrom na Féinne le fáil aige féin i gcomórtas dá shórt:

An t‑aon chomórtas a mbeadh baint agam leis, ba cheann Béarla é! Gleacaíocht, uisce faoi thalamh, míchneastacht atá sa gcuid Gaeilge. Ní miste liom mé a shárú. Níor mhiste liom mé a shárú agus mise ní b’fhearr, dá mba go cneasta a mheasfaí sin. Ach is eolas dom nach ea.

Tá cúrsaí na Gaeilge róchúng, ró-mhíchneasta go mbeadh cothrom ar bith le fáil… Tá a fhios ag a lán daoine céard a tharla i gcomórtais an Oireachtais bliain go samhradh seo caite! Tá an comórtas seo agaibhse réamh-mheasta. Is iad Gael-Linn, a gcairde agus a gcuid gabhlán a dheonfas an duais. Tá a fhios agamsa. Is cuma céard a dhéanfas iontaobhaithe an Fhorais in Éirinn ná i Meiriceá. Ar láimh Ghael-Linn a bheas sa deireadh. Tá a fhios an chuid eile.17

Ar 8 Eanáir 1967 a scríobh sé an litir sin. Bhí faoi í a chur chuig an Ollamh Colm Ó hEocha, ach chuir sé faoi bhráid Sheáin Uí Éigeartaigh i dtosach í. Scríobh Seán litir fhada ar ball (23 Eanáir) á fhreagairt agus d’áitigh go tréan air An tSraith ar Lár a chur isteach ar chomórtas an Fhorais Ghael-Mheiriceánaigh. Ghéill an Cadhnach dó agus bhuaigh sé an chéad duais. Sa litir sin thagair an tÉigeartach don mhéid a bhí ráite ag an gCadhnach faoin gcomórtas Oireachtais agus dúirt:

Sílim nach dtuigeann tusa cé chomh mór atá an ghluaiseacht litríochta ag brath ort: ach tuigeann an pobal é, agus ba mbaith leo go mbeadh tú chomh maith le do cháil — agus tá sé sin chomh fíor faoi Dhónall Ó Móráin agus Tomás Ó Floinn agus Niall Ó Dónaill is atá sé faoi Sheán Ó hÉigeartaigh agus Séamas Ó Tuathail agus Fírinne Ní Chréacháin. Déarfaidh tú liom gur chruthaigh Ó Dónaill é féin i gComórtas an Oireachtais dhá bhliain ó shin, ach tuigimse dó: Duais an Chlub Leabhar a bhí i gceist, agus ba Stiúrthóir ar an gClub Niall, chomh maith le bheith ina Eagarthóir ar an nGúm. Bhí a fhios aige go ndéarfaí go raibh [Colg] clúmhillteach agus scannalach agus gáirsiúil, agus go gcuirfeadh sé fearg an domhain ar an-chuid daoine; go measfadh a chomh-Stiúrthóirí go raibh sé ‘mí-oiriúnach’ le scaipeadh ar an gClub (smaoinigh ar Maraíodh Seán Sabhat Aréir) agus go measfadh an Roinn Oideachais go raibh sé ‘mí-oiriúnach’ le teacht faoi scéim Bhord na Leabhar Gaeilge (cf. Seán Sabhat)18. Ní raibh sé toilteanach seasamh a dhéanamh ar son na litríochta — ba laige phearsanta é seo, ach ní chreidim gur faltanas a spreag é. Bheadh sé lánsásta go gcuirfí an leabhar ar fáil agus go n‑éireodh leis ach gan eisean a bheith le crochadh ina leith.19

Is eol dúinn go raibh breith an Dónallaigh léite ag an Éigeartach chomh maith leis an gCadhnach agus nach raibh sé ach ag meabhrú don Chadhnach a raibh lastiar den bhreith a thug an Dónallach. Bhí casadh eile sa scéal, áfach, casadh ar bhain an Cadhnach sásamh mailíseach as a bheith á chur os ard tar éis na breithe a tugadh ar Colg i 1964. Agus é ag scríobh chuig Niall Ó Dónaill faoina bhreith‑sean, dúirt sé:

Tá dlúthbhaint agatsa leis an gClub Leabhar. Ní móide go bhfuil a fhios agat go bhfuil sé geallta an Colg seo a chur ar liosta an Chlub Leabhar! Níor léigh aon duine riamh é ach tusa… Bhí an gealltanas sin tugtha romhatsa i bhfad sula bhfaca tusa é. Sin é an sórt rud é an Club Leabhar. Tabharfaidh mé mionna ar leabhar ar bith de liosta an Chlub is mian leat agus fianaise air sin.

Agus sa litir chuig an gComhdháil dúirt sé:

An t‑ábhar seo atá daortha ar a ‘mhí-oiriúnacht’ ag bhur mbeirt mholtóirí, tá sé geallta cheana le bliain é a chur ar liosta an Chlub Leabhar. Gheall duine é sin nár léigh é agus nach bhfaca riamh é… Tá mé sásta fiosrachán a sheasamh agus fianaise a thabhairt faoi mhionna i dtaobh an ní seo

Arís eile sa réamhnóta a chuir sé leis an dréacht as Colg a d’fhoilsigh sé ar Dóchas sa bhliain chéanna sin, 1964, dúirt sé go raibh geallta ag an gClub Leabhar an saothar [sin] atá ag na foilsitheoirí faoi láthair a chur ar an liosta.20.

Ba é Donncha Ó Laoire, rúnaí Chomhdháil Náisiúnta na Gaeilge, a thug an geall sin, más fíor don Chadhnach, ach níor luaigh sé ainm Dhonncha go dtí go raibh seisean tar éis bás a fháil i 1965. Sa litir úd a scríobh sé in Eanáir na bliana 1967 le cur chuig stiúrthóirí an chomórtais le haghaidh Dhuais an Fhorais Chultúir Ghael-Mheiriceánaigh dúirt sé:

Ghlac Donncha Ó Laoire (beannacht Dé lena anam) leabhar — rud atá a fhios ag an gClub Leabhar — le cur ar liosta an Chlub Leabhar agus ní raibh sí léite ag duine ar bith ach agamsa, mar ba mise a scríobh í.21

Is léir, dar liom, gur le teann feirge a bhí dúshlán an Chlub Leabhar á thabhairt ag an gCadhnach agus é ag fógairt go raibh geallta Colg a chur ar liosta an Chlub. Is léir gur theastaigh uaidh go háirithe an bhreith a bhí tugtha ag Niall Ó Dónaill ar Colg a agairt air ar an gcaoi seo mar go raibh Niall, mar a dúirt Seán Ó hÉigeartaigh, ar dhuine de stiúrthóirí an Chlub.

Barbed Wire an teideal a thug an Cadhnach ar Colg sa réamhnóta a chuir sé leis an dréacht as a d’fhoilsigh sé ar Dóchas, agus is cosúil gurb é sin an teideal a bhí le bheith air feasta. I measc na bpáipéar a bhaineann leis an saothar seo atá i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, tá leathanach a bhfuil an chuma air gur mar leathanach teidil a réitíodh é, tráth a raibh an saothar seo á ullmhú le foilsiú mar leabhar. Tá an teideal Colg, atá clóscríofa, scriosta amach agus Barbed Wire scríofa de lámh ina áit. Tá ainm an Chadhnaigh agus ainm agus seoladh na bhfoilsitheoirí, ‘Sáirséal agus Dill, Baile Átha Cliath’ scríofa ar an leathanach freisin22. Agus ar ndóigh, mar a luaigh mé cheana, Barbed Wire a thug an Cadhnach ar an saothar i 1969 agus é ag caint le Cumann Merriman.

Seo tuilleadh de nathaíocht an Chadhnaigh. Earra colgach is ea an tsreang dheilgneach; go deimhin i réimse na luibheolaíochta is ionann ‘colg’ agus barb, agus is ón bhfocal Laidine barba, a chiallaíonn ‘féasóg’, a díorthaíodh barb agus barbed an Bhéarla. Sa Bhéarla féin thugtaí barb ar fhéasóg fir agus bhí an briathar barb ann le haghaidh ‘bearradh’. Ar ndóigh tá an focal barber i gcónaí ann agus tá an focal ‘bearbóir’ bunaithe air sin. Is léir cén bhaint atá aige sin go léir le teidil na gcaibidlí sa saothar seo. De bhreis air sin, áfach, cloistear, nó chloistí, mar caint mhagaidh thiar an nath ‘Muisteais barbed wire ort!’ mar mhalairt ar ‘Maith thú!’, ‘(Maith an) buachaill!’, ‘Dia leat!’, ‘Nár laga Dia thú!’ nó a leithéid eile. Agus ní mór cuimhneamh air freisin go raibh an Cadhnach ina eagarthóir ar iriseán dar teideal Barbed Wire nuair a bhí sé i ngéibheann i gCampa Géibhinn an Churraigh, idir 1940 agus 194423. Bhí cúiseanna go leor ag an gCadhnach leis an teideal deiridh seo a thabhairt ar an saothar seo dá chuid, mar sin, ach is léir, dar liom, ar deireadh thiar gur admháil a bhí sa teideal sin freisin gur saothar géar gangaideach ab ea é, agus is ea gan aon agó. Is dócha i ndáiríre nárbh fhéidir é a fhoilsiú an uair úd mar go gcuirfeadh sé olc as miosúr ar mhórán daoine a bhfeicfí dóibh go raibh sé clúmhillteach agus scannalach agus gáirsiúil, mar a deir Seán Ó hÉigeartaigh a cheap Niall Ó Dónaill24, agus is cinnte dar liom nárbh fhéidir mórán a dhéanamh leis na deacrachtaí sin a shárú gan an saothar a choilleadh ar fad. Ní hionann sin is a rá go raibh sé clúmhillteach ná scannalach ná gáirsiúil i ndáiríre: ní chreidim féin go raibh ná go bhfuil. Is cinnte, áfach, go bhfuil an magadh agus an frimhagadh agus an fhonóid ina n‑orlaí tríd an saothar agus go bhfuil cuid mhaith de géar agus maslach agus garbh go leor. Ní mór dom a lua, áfach, go ndéanann Máirtín magadh faoi féin chomh maith le cách eile sa saothar seo — mar dhia nach bhfuil cúis gearáin ag daoine eile a ndéanann sé ceap magaidh díobh ón uair go bhfuil sé sásta é féin a bhualadh leis an maide céanna lena mbuaileann sé iadsan!

Bíodh gur i bhfoirm aistí atá an saothar seo scríofa, tá an Cadhnach in ann labhairt faoi féin sa tríú pearsa mar go bhfuil sé tugtha le fios nach ionann údair na n‑aistí seo agus Máirtín Ó Cadhain, údar an tsaothair. Tá ainmneacha sínithe le trí cinn de na haistí nó le haguisíní leo: ‘Pundún Fíréan’ agus ‘Snaidhm ar Bundún’ le haguisíní ag deireadh na chéad aiste, ‘Ulchabhán Neamhurchóideach’ ag deireadh an tríú haiste agus ‘Mahomet Pháidín Dhúda’ ag deireadh an ceathrú ceann. Níl aon ainm sínithe leis an dara haiste, áfach.

Agus údar na chéad aiste ag liostú daoine ar chóir go mbeadh sé éigeantach go mbeadh croiméal orthu, tá an Cadhnach luaite aige agus deir sé gur chóir go mbeadh a chroiméal dúchrón [agus] Ga Bolga, inneoin cheárta nó buama mógatóin a bheith ar mhullach gach uile róin di (lch. 9). Agus ar ball tugann sé an tuairisc seo ar an gCadhnach: mac sanaise25, cinnte, ach cé dó? (lch. 17). In áiteanna eile ligtear do phearsana éagsúla a mbarúil faoi a nochtadh. Tugann siad an tÍseal ó Cadhain air scaití. Tugann siad an Ghruaim mar leasainm air go minic freisin; mar shampla, tugtar an Collach Mór, an Ghruaim air in áit amháin (lch. 89), agus le linn d’fhear a bheith á cheapadh ina bhleachtaire tugtar an tuairisc seo ar an nGruaim agus ar a shaothar:

Anois ní bheidh de dhualgas ort ach an fear gruamánta sin, Gruaim, a fhaire. Sin é an méid. É a fhaire. Tá sin éasca go leor mar níl an t‑amharc ar fónamh aige… Cosúil leis na héigsíní uile, mar a deir tú féin. Níl a amharc ar fónamh agus níl aige ach cúpla gnáthóg. An phrochóg de bhaile atá aige agus an phrochóg de Thríonóid… Anois lena bhrath. Má fheiceann tú ag tochas a chinn lena dheasóig é, sin aothú anama agus fógair ar an bpointe é, mar níor dhóichí toradh air sin ná brúisc-mhaidhm gháirsiúlacht… Dar ndóigh léann daoine iad, go bhfóire Dia orthu! Sin é an fáth a bhfuil mé féin ar son cinsireacht, cé nach bhféadfaidh mé a nochtadh de bharúil ach go mbaineann an bhreith le gach cás ann féin. Anuas air sin, ní gnáth-thír muid agus ní foláir do gach uile dhuine againn a bheith ina Bhastille moráltacht sa gcath atá le cur leis an tír a shlánú. Ní bheadh na Gaeil sásta go slánódh Gaeil mhímhorálta, fiú Gaeilgeoirí dúchais mímhorálta, an Ghaeilge… Aontaím ar fad leat gur comhartha mhímhoráltacht nár lig sé suas croiméal riamh… Deir tú go mbíonn croiméal ar bheithígh áirithe mímhorálta, cait mar shampla. Ach sa méid gur beithíoch é, ní fhéadfadh beithíoch a bheith mímhorálta. Is suaitheantas liotúirgeach í an croiméal; fógra don saol gur duine ar leith tú; fógra nach é gach uile dhuine a fhéadfas thú a chaidreamh; cúngú dá réir ar líon do
chuid ban aitheantais; foscnamh — ní ‘fáscadh’ a dúirt mé ach ‘foscnamh’ — foscnamh ar líon na mban; próis mhorálta mhicanbheathach mar sin… Céard sin?… Solas dearg do na mná, a dúirt tú! Anois ná cloistear an focal sin ‘solas dearg’ as do bhéal feasta. Is Béarlachas, Galldachas, é… Ach ní ar an dualgas sin a bheas tú feasta. An Ghruaim a fhaire. Má fheiceann tú é ag tochas a chinn lena dheasóig… lena chíotóig, aothú is measa ná sin: ag smaoineamh ar thiontú ina Phrotastúnach, go háirithe más leis an gcorrmhéir agus leis an méir fhada é, má tá i ndán is go mbeidh a leiceann cruinnithe suas faoina shúil chlé agus a bhéal dianleata ar an taobh clé an tráth céanna. Fógair é sin ar an bpointe ar mo Líne Phríobháideach féin — focal na faire: ‘Liútar’. Ach más ag tochas cúl a chluaise clé lena chorrmhéir a bheas sé, níl an éigeandáil chomh mór: a lón smaointe meata atá ag dul i ndísc. An focal faire sa gcás sin: ‘Bedell’…

…Má fheiceann tú é ag tochas leathphluc chlé a thóna lena mhéir fhada chlé is smaointe faltanais é sin i m’aghaidhse féin agus fógair é, gan fanacht le torann do chos, ar mo Líne Phríobháideach — ‘Cambronne’. Más ar an leathphluic dheas é, is comhcheilg in aghaidh an easpaig é agus scríobh isteach ar an bhfoirm chuí é, Fleet JC78. Más aon réigiún iartharach eile é, is mór an seans gur treifid liteartha a thabharfadh sé air… Ní thuigeann tú ‘treifid’. Na boilg a bheith ag séideadh, a bhobaide… Na boilg, a dúirt mé…

“Ach an gcuireann sé daol ar bith eile de ach an tochas, a Thréadaí Mhóir?”

“Is é an tochas is mó is dual dá cholainn ghránna. Tochas ba mhó ba dual riamh do na héigsíní sin, Maupassant, Baudelaire… Béaloideas iad na naoimh sin, a deir tú. Naoimh liteartha ar aon nós. Má chloisim go brách go ndéarfaidh tú, ag mealladh ná i ndearmad, gur naomh é an Ghruaim… (lgh. 94–6.)

Is é an buille faoina leithéid sin gur ríléir gur daoine ceartchreidmheacha piúratánacha coimeádacha iad na pearsana a labhraíonn mar sin faoin nGruaim, rud a fhágann gur mar mholadh seachas mar cháineadh air is dóichí a léifí na cuntais sin air. Sainghné de ghreann an Chadhnaigh is ea a leithéid sin de chleas ar ndóigh.

Le linn dó na treoracha sin a thabhairt uaidh, féach go ndeir an cainteoir leis an mbleachtaire:

Aontaím ar fad leat gur comhartha mhímhoráltacht nár lig [an Ghruaim] suas croiméal riamh… Is suaitheantas liotúirgeach í an croiméal; fógra don saol gur duine ar leith tú, fógra nach é gach uile dhuine a fhéadfas thú a chaidreamh; cúngú dá réir ar líon do chuid ban aitheantais; foscnamh– ní ‘fáscadh’ a dúirt mé ach ‘foscnamh’– foscnamh ar líon na mban; próis mhorálta mhicanbheathach mar sin… (lch. 95.)

Meabhraíonn an chaint sin as an tríú caibidil dúinn gur tráchtas ar na croiméil atá sa chéad chaibidil den saothar seo, agus nach mór dúinn filleadh air sin anois agus tosú ar chuntas éigin a thabhairt ar ábhar an tsaothair trí chéile, rud nach bhfuil éasca a dhéanamh le haon chríochnúlacht, go háirithe i gcás an dá chaibidil thosaigh, ón uair go ligeann Máirtín scód leis féin go minic imeacht ó phríomhraon a ábhair agus dul ag fálróid agus ag fánaíocht i lánaí is i bpóirsí is i scabhait iomadúla. Cathair ghríobháin de théacs a chruthaíonn sé ar an gcaoi seo mar mhalairt ar néatacht na haiste clasaicí, agus is dócha mar mhagadh fúithi sin, agus mar rábhadh don léitheoir gan glacadh leis go bhfuil an t‑údar seo an-dáiríre.

Tar éis roinnt braiteoireachta tagann sé timpeall ar deireadh thiar sa chéad chaibidil go dtí an trácht ar an gcroiméal:

Rud tearc í an croiméal inniu. Ar dhuine ar leith atá sí, duine nach bhfuil sásta géilleadh do à la mode tútach na féasóige… Is éard atá i gcroiméal, go háirithe ar an saol atá ann, séala Iompríomháid agus bratach cúise. Cúis gan croiméal, ní cúis ar bith í. (lch. 7.)

Is gearr ansin go gcaithríonn an trácht ina liostú fíorChadhnach:

Tá daoine ann nach mbeadh aon ghnó acu de chroiméal. Ní thiocfadh garrán liopach ar bith le súile caoine Sheáin uí Éigeartaigh, ainneoin go raibh croiméal ar a athair, go ndéana Dia trócaire ar na mairbh, ceann chomh luaimneach, chomh friochanta, chomh pearsanta is a chonaic mé riamh. Measaim, cad eile, gur chóir go mbeadh croiméal éigeantach i ngairmeacha agus i staideanna áirithe saoil. Ard-Easpaig, an tUachtarán agus a theaghlach, Airí, Rúnaithe Parlaiminte agus coirp; Uachtaráin agus Rúnaithe cumann áirithe eile, ar nós an Oireachtais nó Chomhlacht na Seanchaithe agus na Sean-Scéalaithe Poiblí; Ard-Mhionnadóir Oifigiúil Ridirí Cholambáin; gach duine dá raibh a scéal ar an teilifís; na colúnóirí; Cinsirí Comhar; gach duine nach call dó a dhul ar imirce; gach duine nach mbeidh a leithéid arís ann; gach duine a ciontaíodh níos mó ná leathchéad uair i gcúirt reachtúil; cigirí feola agus éisc lofa; ‘tuistí’ Bhéal an Átha uile; gach duine a chreideas gurb í an Ghaeilge teanga an Damer; gach duine ar mian leis leabhar a scríobh gach uair a léann sé leabhar agus a éigníos a chairde lena dhéanamh dó; lucht tinneas droma; fear ar bith nach bhfuil pósta; bailitheoirí eaglaise; gach tóraí raidió agus teilifíse agus gléas neamhcheadúnaithe; gach duine atá pósta le hiníon Aire nó a phós bean arb Aire a hathair; gach cigire cánach, dole, pinsin; gach duine nach comhalta de chumann iarscoláirí, nó nach raibh i bpríosún nó i ngéibheann faoi pholaitíocht; gach duine a chreideas nach raibh aon bhaint ag Conlán an Lucht Oibre leis an nGaeilge a ionsaí sa toghchán deiridh; nach bhfuil ag scríobh leabhar Gaeilge; gach duine a loic i dtoghchán nó i scrúdúchán i ngeall ar Ghaeilge; gach Gobharnóir príosúin agus máistir ar cheann de thithe na mbocht nó na ngealt; gach duine a chreideas gurb í an Ghaeilge gnáth-theanga an Stáit agus gnáth-theanga Chomhghairm na hOllscoile; gach duine a chreideas nach bhfuil aon scil i gcúrsaí Ealaíne ná Oideachais aige; nach gcreideann gurb iad Gael-Linn a chruthaigh Éire; nach dtugann vóta i dtoghchán; atá éirithe as an gComhchaidreamh i ngeall ar ailt Comhar; atá gafa sa gComhchaidreamh i ngeall ar ailt Comhar; ar choinnigh an Diolúnach ardú céime uaidh i ngeall ar Ghaeilge; nach bhfuil sa Léigiún ná sa Réalt; nach mbíonn cuireadh aige go dtí Fáiltithe Rialtais ná Ghael-Linn; nach comhalta de chumann ‘forbairt’ áit éigin é; nach bhfuil ag saothrú dada ó Ghael-Linn; Buime na Cléire; an Bhábóg ní Ostair; Cuaichín Shráid Ghrafton; gach duine nach Miss Baile Éigin; an té is Queen of the Plough

Ba chóir go cinnte go mbeadh sé éigeantach ar phearsana áirithe poiblí agus liotúirgeach croiméil a bheith orthu, cinn riotúlach agus daite ar an sean-nós, nó tatúáilte: an Breitheamh; an Breatnach; Tadhg ó Concheanainn Bhéal an Átha; Richie Ryan; Peadar ó Conaill, Cléireach na Dála; Leon ó Dúill; Seán mac Conaola; Beartla Conaola; An Doc. mac Dúill; Gearóid ó Maoilmhichíl; Mr ó Táilliúir Ghael-Linn; Micky Gill (mura mbíonn sí air); Mr ó Cinnéide na Comhghairme; Doiminic mac Gríor (mura bhfuil sí air); Séamas ó Néill (mura bhfuil sí sa teaghlach); Diarmaid ó Ríordáin; Colman Higgins; Matt Mc Closky; Éamonn de hÓir; Joseph Mc Garrity (mura mbíonn sí air); Séamas an Bhéarla; an Gúm ó Súilleabháin;… Chappie sin as Béal Feirste (mura bhfuil sí air cheana): ní hé Muiris ó Droighneáin a deirim. Níl aon aithne shúl agam air siúd, ach le muisteais a shamhlaím é, ceann caighdeánach. (lgh. 7–9.)

Bheadh ar dhaoine ar leith croiméal ar leith a bheith orthu. Ba i gcumraíocht suaitheantais é, suaitheantais mar a bhíodh fadó os cionn siopaí (lch. 10). Bheadh cinn ann do ghasraí daoine agus cinn eile fós do dhaoine aonair:

Croiméal Pocaideach is dual do Chiarraíoch agus ceann i gcumraíocht iarann táite do mhuintir Bhéal Átha na Sluaighe. Corr-spiogóid do mhuintir Óméith. Butt agus Beilt agus druma ar Tharlach ó hUid agus ar na Béal Feirstigh. Luí gréine agus caisleáin óir do Rinn na Feirste. Tá rogha as cuimse ag an gcuid eile de Thír Chonaill: na Mic ó gCorra ar a gcorraghiob gogaidíneach mar a bheidís ar tí seoladh (is fadó nach raibh siad ar an drabhlás in Albain); cúirt dhoirseach; pictiúr Cholm Cille ar mhullach Charraig an Dúin agus a bhéal oscailte (is deacair Colm Cille a shamhlú gan a bhéal oscailte– ag tairngreacht in aghaidh na Gaeilge éigeantaí sa gcás seo, b’fhéidir); pictiúr Mhuiris uí Dhroighneáin ar mhullach Charraig an Dúin, Bíobla caighdeánach ina Dheasláimh agus é ag fógairt Cholm Cille agus Mhánais uí Dhónaill i d… go hÍ. (lch. 11.)

…Ciarán mac Mathúna: an focal fluthers. Máirtín ó Direáin as Inis Araballach, patrún Picassóch nó ciúbach, dar ndóigh. Chuirfinn faoi deara (Saor an Leanbh) do Ph. A. an fhéasóg úd a bhearradh agus crios(lach) Atlantach a ligean suas. Cumraíocht cathaoireach ar chorrabhinseach don Bhreitheamh. Sciorta agus Ord air (ní casúr ná corrán) ar liopa Mháirtín uí Fhlaithearta. Mac Gabhráin: ‘sparán na scillinge’ ar leataobh den liopa agus mionfhógrán ar corrabhundún ar an leataobh eile (sin nó a rogha a bheith aige ar cheann ar nós Dhónaill uí Mhuirinn). An Seabhac: a hawk on a golden background holding in its beak a book with ‘3,000,000th exemplaire’ on fly. (lgh. 16–17.)

Agus ar ball tráchtann sé ar roinnt croiméal aithnidiúla, cinn Sheáin Mhic Réamainn, Anraoi Uí Bhaoighealláin, Phroinsias Mhic Aonghusa is Maolmhuire Diolún:

…[Í] siúd atá ar an Seán eile, ar an Réamannach, ní fás aon oíche tadhallóireacht ná cómhargaíocht atá inti; ní dúchosach chranda ar chloch ara(nn)ballach í, ná curásach gort carrach Gaillimheach; ná pointillé meata mar a bheadh ar phiteog ealaíonta. Is í an choill thuaisceartach is teampall Gotach í. Is léir inti na Tuiréid agus an Túr, fuinneog iartharach (ní bundúnach) Chartreuse, an ‘ceol reoite’ is Notre Dame, Ord Bhenedict ag brachadh fíona agus ag canadh an liotúirge, an Mheánaois ar fad lena cuid héloïseachais agus a(rann)ball(ch)ardais, a cuid goliardachais gettogoingeachais agus désheirce, a cuid creidimh agus crábhaidh, a cuid salmaireacht agus stocaireacht.

An croiméal atá ar Anraoi ó Baoighealláin is scraith nó duileasc chloch ar theirce, scáinteacht agus léithe í. Mura gcuimhníteá ar do phaidrín, d’fhéadfá é a rá ar a gasanna dea-chóirithe, mar a deirinnse mo phaidreacha fadó agus mé ag fosaíocht, ar leachtanna an ghoirt. Tá daoine ann a thabharfadh an leabhar nár dhúirt mé aon phaidir riamh… Féadfaidh Gael-Linn patrúin dathúcháin a dhéanamh as ceann Anraoi, má thiteann Gaeltarra choíche ar a gcrann.

Muisteais Phroinsias mhic Aonghusa… Ní hí siúd croiméal ginearálta téacsleabhrach an lae inniu. Is ionann sin is a rá gur croiméal inti féin í. Ní hionann sin is a rá gur croiméal neamhthuilleamach í, ná go bhfuil sí ag iarraidh cáiliú mar chomhalta de cheann de na gealt-choteries sin a bhfuil pobal saineolaithe an lae inniu á ngaibhniú féin suas iontu. Tá tréithe comhchoitianta na gcroiméal inti: colg sách doicheallach agus amhras sách míchéadfach. Ach tá suáilcí poiblí na linne ar fad inti: ceardchumannachas, comharchumannachas (fuíoll de theagasc na Linne Móire), aerchumannachas, teilchumannachas, Timeschumannachas… Céard iad na cineálacha eile cumannachais atá ann? Ach tá rud thairis inti: tá sí dásachtach, dearfach, néamhannach, seinneadóiriúil (ní syngúil). Is beatha inti féin gach ribe ar leith di. Agus is ina ribí follasach ar leith atá sí. Ní hé amháin gur léir cúis– cuimhnigh gur cúis croiméal, muisteais, mustapha, mufti– ach is léir go bhfuil a lán cúrsaí agus cuspóirí ag giniúint in éindí agus go neamhspleách ar a chéile, ar nós brat giúrainní ar shail sa sáile nach mbeadh a fhios ag ceachtar de na sliogáin céard a bhí ar siúl ina chomhshliogán. Ach is tíriúla a rá gur gabha (ní ‘gabharán’) é seo a bhfuil iarainn an pharóiste sa teallach in éindí aige. Thar gach ní, tá gotha geallúnach, fáistiniúil, futuristic ar an gcroiméal sin…

Scéal trí na sceachóirí! Dóbair dom dearmad a dhéanamh ar chroiméal an Dr Myles Dillon. Gach uile sheans go raibh bundún beag air faoi m’iarracht dheiridh. Is cúiteamh éigin anois gur léir cé mar a thosaigh an abairt choitianta ‘bundún a bheith ar dhuine’…

Níl croiméal eile ar m’eolas mar í siúd ar an Dochtúir. Agus tá sé chomh ríméadach aisti le cat siopa. Go síoraí á slíocadh agus ag méirínteacht léi. Ní fhéadaim gan a bheith á samhailt dom féin san oíche ar mo leaba (gheobhadh duine saothar ní ba mheasa ná sin le déanamh ar a leaba, arsa tusa). Tá sí in aon tuláinín amháin ansiúd cruinnithe, cuachta, coirnínithe… (gheobhaidh tú an chuid eile faoin Spéirbhean… ag croiméalóir dámhscolach múscraíoch ar bith) ar a corraláirge… ón mbéal go dtí an gaosán… Breac aduain a sháródh ar chuma mhíorúilteach éigin an anachain shaoil a thug anbhás dá chineál trí chéile na mílte bliain ó shin. Amhfheileacán… (Lgh. 18–22)

Tríd na dréachtaí sin ar fad tá samplaí den imeartas focal atá ina ghné eile de ghreann an Chadhnaigh. Tá cuid de na hiarrachtaí den sórt sin cliste go leor; tuilleadh acu atá sách doiléir, sách deacair le scaoileadh. Agus é ag trácht ar chroiméal Mhaolmhuire Diolún, samhlaíonn Máirtín gurbh fhéidir go raibh an tOllamh míshásta faoi ‘Do na Fíréin’ (.i. ‘m’iarracht dheiridh’) mar a ndearna sé sciolladh ar an Ollamh agus ar leabhar dá chuid, Teach yourself Irish26. Is in ‘Do na Fíréin’ a thosaigh sé ag greadadh dheartháir an Ollaimh freisin, Br[other] James mar a thugann sé air, Teachta Dála agus ball mór d’Fhine Gael a bhí tráth ina Aire Talmhaíochta. I measc go leor teideal eile thug sé ‘James ubhcheannaí Ballaghaghoirín’ air in ‘Do na Fíréin’27. Bhí pór cearc a dtugtaí ‘na Diolúin’ orthu in Inis Meáin ar an údar gur faoi scéim de chuid an Diolúnaigh a thug an Roinn Talmhaíochta saor in aisce do mhuintir na Gaeltachta iad. Rinne an Roinn dearmad aon bhia a sholáthar do na cearca seo agus nuair nach raibh muintir an oileáin in ann iad a chothú i gceart, d’ith siad an phéint anuas de dhoirse na dtithe! Bhí siopa ag James agus ag a mhuintir roimhe i mBealach an Doirín. Ní foláir gur i ngeall ar an mbaint a bhí ag James le scéim sin na gcearc a luann an Cadhnach mar mhagadh gur ‘ubhcheannaí’ ab ea é. Ar an ábhar céanna, cheapfainn, chuir sé ainm an bhaile ó chuma leis an mír ‘-goir-’ (< gor) a chur in áit ‘-Doir-’, de bhrí go bhfuil baint mhór ag an bhfocal ‘gor’ le cearca agus le huibheacha. In Barbed Wire baintear síneadh as an imeartas sin le tagairtí minice do ‘Uibhiscéal Mór Bhallaghaghoirín’, sean-lámhscríbhinn, mar dhea, atá ar cheann de sheoda na seanaimsire. Imeartas ar na focail ‘suibhescéal’ (= soiscéal) agus ‘uibhe’ (< ubh) atá san fhocal ‘uibhiscéal’. Magadh faoi stíl thromchiallach, ‘eaglasta’ óráidíochta an Diolúnaigh atá san imeartas sin, cheapfainn. Tá sampla de chineál imeartais a raibh Máirtín an-tugtha dó sa chuntas a thug sé ar chroiméal Sheáin Mhic Réamainn: ‘a(rann)ball(ch)ardais’: ag tagairt do Peter Abelard agus dá ghrá do Héloïse atá sé: > Aballard + cara. Freagraíonn an eilimint ‘arann-’ do thuairim a nochtar sa saothar seo go raibh baint ag Árainn, agus go háirithe ag Inis Oírr, le grá toirmiscthe. Nuair a luann an Cadhnach na hEiscimigh anois is arís, scríobhann sé ÉISCUISNEIMIGH, < ÉISC + CUISNE ag tagairt do mhonarca chuisnithe éisc ar an Más in aice le Carna.

Níl sa mhéid sin ach blas den sórt ábhair atá sa chéad chaibidil. Tá mórán eile, cuid de nach léir dom go bhfuil a lán bainte aige le hábhar; mar shampla, liosta fada de Phádraigí (lgh. 22–3) agus trácht ar na hollúna R.A. Breatnach agus R.B. Breatnach (lgh. 24–6). Ach tríd an rud ar fad tá na sáiteáin agus an scigeadh. Tá i bhfad níos lú díobh sin sa dara caibidil, ‘An Féas agus an Fhéasóg’.

Ón uair go bhfuil ‘féas’ firinscneach agus ‘féasóg’ baininscneach, samhlaíonn an Cadhnach anseo gur féas is dual d’fhear agus gur do mhná is dual an fhéasóg agus nár tosaíodh ag rá go raibh féasóg ar fhir gur thruailligh na fir, gur éirigh siad bog leisciúil, gur éirigh siad rórístiúil le pósadh; le dul amach ag fiagaíocht agus mná a ghabháil, a choinneáil agus a cheansú san áit ar dual, ar leac an teallaigh; nó gur éiríodar as loiní, as maidí rámha, crainn spreota, halmadóirí, graiféid, súistí, lánta, casan croma, hanlaí céachta, oird, sliseanna, farchaí, singilí, buailteáin… maidí briste agus timirí teallaigh, an ghabhail éadain, braighdeáin, cantaoireacha faoi chomhair an cheansú sin. (Lch. 32.) Is cinnte gur seobhaineachas fireann bréige atá sa mhéid sin agus nach raibh an Cadhnach ach ag ligean air gurb é sin an leagan amach ba rogha leis a fheiceáil ar an saol. Tá trácht fada aige ar fhéasóga ban ina dhiaidh sin, agus fág gur ábhar sách goilliúnach é, ní dóigh liom go bhfuil aon chuid de seo maslach don bhantracht. Níl aon tagairt anseo do aon bhean chomhaimseartha ar leith, ar aon chaoi: tagairtí do chuimhní áirithe agus do phearsana staire, litríochta is béaloidis agus cuntais ar chineálacha féasóige ban is mó atá anseo.

Agus é ag trácht ar fhéasanna na bhfear, tugann sé le fios nach bhfuil an féas san fhaisean a thuilleadh agus gurb iad na bochtáin amháin atá ag ligean suas féis mar nach bhfuil luach rásúir acu. Áiféis is ea cuid mhór dá bhfuil sa chaibidil seo agus sroichtear barr na háiféise i dtreo dheireadh na haiste i gcuntas ar an gcaoi ar ghoid fear féasach rásúr a bhí curtha le luchóg a mharú tar éis di lámhscríbhinn thábhachtach de chuid Choimisiún an Bhéaloidis a chreimeadh. Meán éifeachtach grinn is ea an áiféis ar ndóigh, ach tá sé rídheacair tuairisc a thabhairt ar an ábhar áiféiseach ar shlí a thabharfadh aon léirstean ar mhianach an ghrinn. Críochnaíonn an chaibidil seo leis an tuiscint go bhfuil polasaí an rialtais tar éis mórán daoine a bhochtú sa chaoi go bhfuil mórán féas á ligean suas agus mórán bearbóirí á mbochtú.

[Dá bharr sin] gan athrú aibéil rialtais ní bheidh duine bearrtha ar bith ann. Idir dhá Ghael-Linn, idir Más agus Leath-Mhás cráifisceach Charna, caithfidh siad seo freisin a dhul sa bhFéas agus is iad na cinn idir lúibíní a thoghfas siad dóibh féin mar phatrúin:

An tOllamh Myles Dillon (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh Séamas ó Néill (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh H. Wagner (an tOllamh Dáthí ó hUaithne); an tOllamh Tomás De Bhaldraithe (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh T. ó Floinn (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh F. ó Dochartaigh (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh Proinsias mac Cana (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh D. ó Floinn (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh A. mac Dhubháin (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh R.A. Breatnach (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tOllamh Séamas ó Duilearga (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an Neas-Ollamh R.B. Mac Dúill (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an Dr Leasaitheoir Antaine Lúcás (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tArd-Bhreitheamh Cathaoir ó Dálaigh (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); Ard-Ridire Ridirí Cholambáin (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); Ard-Oráisteach na nOráisteach (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); an tUachtarán Éamon de Valéra (an tOllamh Dáithí ó hUaithne); An Patrarc… (Lch. 54.)

‘An Ulcha, an tUlchabhán’ is teideal don tríú haiste. Ciallaíonn ‘ulcha’ féasóg agus is léir go bhfuiltear á thabhairt le tuiscint anseo go bhfuil gaol ag an bhfocal ‘ulchabhán’ leis sin. Níl sé an-soiléir cén bhaint atá ag na focail sin le cuid mhór de ábhar na haiste fada seo ná ag an ábhar sin le faisin ghruaige. Tá tagairtí anseo is ansiúd, áfach, do na hulchabháin ar shlí a thabharfadh le fios gur daoine sách umhal, ceansa, saonta iad, rud a chuirtear i bhfios ar shlí leis an bhfocal Béarla owl (a solemn-looking blockhead) freisin. De réir leagan amach cheannasaigh áirithe ar an saol tugtar le tuiscint anseo gur thairbheach an rud é dá bhféadfaí cur ar chumas na ndaoine úrbheirthe a gcuid neamhurchóide a chaomhnú saor ó smál nó go mbásaí siad… Iad a choinneáil ina n‑ulchabháin. An oiread ulcha, féasóg nó féasóg bhréige a chur suas ar a n‑aghaidh agus ar a súile is nach léir dóibh urchóid an tsaoil… Bheadh an tAth-Aoibhneas ann… neamhurchóid an Ghairdín roimh an Easumhlaíocht… (Lgh. 74–5.)

Seo í an aiste is faide go mór fada de na ceithre cinn agus is í an ceann is mó a ndearna an Cadhnach athshaothrú uirthi tar éis dó an chéad leagan di a scríobh. Tá thart ar 125,000 focal san aiste seo, rud a fhágann go bhfuil thart ar thrí cheathrú den saothar ar fad inti, agus tá gach cuma ar an scéal gurb í an aiste seo an ceann is mó ar bhain an Cadhnach sásamh as a bheith ag gabháil di.

An áit ar thráchtaireacht a bhí sa chéad dá aiste, tosaíonn an aiste seo i bhfoirm chomhrá idir bheirt agus is gearr go ndéantar tagairt don Tréadaí Mór, fear atá i gceannas ar chomhlacht áirithe, ach a léirítear mar phearsa naofa uilefheasach uilechumhachtach a ndeir duine de na cainteoirí faoi: Rud ar bith a rinneadh faoi [choimirce] an Tréadaí Mhóir, ní fhéadfadh sé a bheith ach inmholta. (Lch. 57.)

Cuireann an cainteoir seo ceist ansin ar an bpearsa eile ‘An bhfaca tú linn riamh?’ (lch. 60) agus is é a fhreagra-san ar an gceist sin atá sa chuid eile den aiste seo. Deir sé go ndeachaigh sé ag déanamh aeir blianta beaga ó shin agus le linn dó a bheith ag spaisteoireacht tháinig sé chuig ionaid ina bhfuair sé amharc ar ghnéithe éagsúla de obair chomhlacht an Tréadaí Mhóir, an Linn. Luann sé cabaret, ceirníní, an Damer, scannáin, daoine á gcur chuig an nGaeltacht, monarchana éisc agus monarchana eile (i gCarna, Teileann). Is léir anois gurb é Gael-Linn an comhlacht réadach ar a bhfuil an comhlacht samhalta seo bunaithe agus gurb é Dónall Ó Móráin an Tréadaí Mór. Tá cuid mhaith dá bhfuil anseo ag freagairt go hiomlán don chuntas a thug an Cadhnach ar Ghael-Linn agus ar an Móránach in ‘Do na Fíréin’. Déantar magadh faoin spéis atá ag an gcomhlacht agus ag an Tréadaí Mór sa phoiblíocht agus sa chaidreamh poiblí ar shlí a chuirfeadh ‘pressamatósanna’ Ghael-Linn in ‘Do na Fíréin’ i gcuimhne do dhuine; ‘Coinineacht’, an teanga a bhíonn á cothú ag an gcomhlacht, is í ‘caint na forbartha’ í, agus is teanga í de réir ‘Do na Fíréin’ nach bhfuil ‘inscne, uimhir ná infhilleadh’ inti agus ar ‘an efficient means of expression’ í28. I bhfianaise a bhfuil in Barbed Wire, is cosúil nach bhfuil idirdhealú idir gutaí fada is gearra ná idir consain leathana is chaola inti, ach oiread.

Tagann an reacaire ar ball chuig cliathgheata a bhfuil mathshlua ag brú air. In aice láimhe tá fógra ar a bhfuil scríofa ‘Poist, Agallaimh, Moltaí’ (lch. 78): is amhlaidh go bhfuil na daoine atá bailithe ag iarraidh labhairt leis an Tréadaí Mór faoi phost a fháil sa Linn nó le tionscnamh nó scéim éigin a mholadh dó.

Fear amháin atá ag iarraidh poist sa Linn dá iníon, déanann sé iarracht an Tréadaí Mór a bhréagadh le scéal mór fada faoi fhear i Rinn na Feirste a bhfuil ‘leaba shonaí’ aige, is é sin, leaba a bhfuil ádh clainne uirthi mar a dúradh faoi leapacha an Speisiality in An tSraith ar Lár. Tugann sé seo deis don Chadhnach magadh a dhéanamh faoin dearcadh rómánsúil victeoiriach i leith na Gaeltachta agus faoi cliché-anna litríocht Ghaeilge Ghaeltacht Thír Chonaill. Is dóigh liom go bhfuil sé seo sách súchaite mar iarracht. Ní mór a lua, áfach, go dtagann chun solais sa mhír seo sórt idirthéacsúlachta atá ina gné thábhachtach de Barbed Wire: cuireann an Cadhnach dréachtaí as luathlitríocht na Gaeilge agus as litríocht na Gaeilge clasaicí isteach ina théacs féin d’fhonn macallaí áirithe a dhúiseacht agus uaireanta ar mhaithe le greann léannta a chothú. Déanann sé amhlaidh sa tríú haiste seo ó thús deireadh agus sa cheathrú haiste freisin. Tá an obair seo suimiúil mar léiriú ar a fhairsinge a bhí an cur amach a bhí ag an gCadhnach ar sheanlitríocht na Gaeilge.

Cuid de na daoine a thagann ag triall ar an Tréadaí Mór, tá deiseanna le cur faoina bhráid acu a chuideodh lena caidreamh poiblí: deis amháin, dhéanfadh sí dó an óráid ba dhual ar ócáidí áirithe agus i láthair pearsan áirithe; clóca draíochta atá ag fear eile a chuirfeadh ar a chumas dó gan a bheith le feiceáil rómhinic, rud a chuirfeadh lena stádas, a dhéanfadh recherché é fearacht Phroinsias Mhic Aonghusa nach mbíonn le feiceáil ach ar ócáidí tábhachtacha agus in áiteanna ardnósacha; fear eile fós, tá deis aige a sholáthródh an cineál gáire ba chóir don Tréadaí a dhéanamh ar ócáidí áirithe. Ag magadh faoin dúil atá ag an Tréadaí Mór sa phoiblíocht atá an Cadhnach anseo agus dá réir sin ar ndóigh ag magadh faoin té ar a bhfuil a phearsa bunaithe, is é sin Ceannasaí Ghael-Linn.

A thuilleadh de na fionnachtana a chuirtear faoi bhráid an Tréadaí Mhóir, soláthraíonn an chaint fúthu deis don Chadhnach gnéithe dá chuid smaointeachais féin faoin mbitheolaíocht is faoin éabhlóid a nochtadh, agus má tá cuid de sin sách osréalaíoch, áiféiseach fiú, tá a thuilleadh de atá ag teacht lena bhfuil indéanta ag an eolaíocht, agus go háirithe ag an ngéineolaíocht ar na saolta deireanacha seo — an toirchiú in vitro agus an chlónáil, mar shampla.

An chéad scéim acu seo chuirfeadh sí oibrithe ar fáil do chomhlacht an Tréadaí nuair nach mbeadh oibrithe ar fáil de bharr lánfhostaíochta: daoine atá ar Shlua na Marbh a thabhairt ar ais agus iad a chur ag obair. Féach an saibhreas mór intleachta is cumais atá sciobtha ag an mbás agus ar mhór an tairbhe é do chomhlacht an Tréadaí é a bheith ar fáil i gcónaí:

Aristotle, Socrates, Plato, Agaistín, Acuin, Duns Scotus, Descartes, Leibniz, Kant, Schopenhauer, Nietzsche le haghaidh fealsúnacht na Linne… Alastar, Napoleon, Rommel le haghaidh d’airm… Homer, Dante, Shakespeare, Goethe leis an Linn a mholadh!… Aonghas na nAor leis an nGruaim a bholg-léasadh… D’fhéadfá Cromail a chur go Connachta i mbun lucht scoláireachtaí Ghael-Linn… Goering agus Goebbels le haghaidh [bolscaireacht]… Michaelangelo, Van Eyck, Rubens, Botticelli, Tiziano, Eisenstein le haghaidh do phictiúr, a [Thréadaí]. (Lch. 161.)

Scéim eile fós ba bhealach í leis na lochtanna, na laigí is na héagruais a d’fhág an éabhlóid ar an duine a shárú. Tá eithne na beatha áit éigin sa duine, sa chloigeann ceaptar sa chás seo. D’fhéadfaí na milliúin de na heithní seo a bhailiú agus a chur i gcoimeád. Deir fionnachtaí na scéime seo:

Lig le d’ais é, a Thréadaí Mhóir. Na milliúin soitheach leáshéalaithe ar sheilfeanna do shaotharlainne, nó do leabharlainne, más breá leat. Fios agat go bhfuil na milliúin eithní ansin, gur duine gach eithne acu. Istigh sna soithí sin go bhfuil uaisleacht, gaisce, misneach, cladhaireacht, tútachas, cneámhaireacht, suáilce, duáilce an duine agus gach uile líne dá dtáinig agus dá dtiocfaidh. Fios agat gur féidir leat féin an duine a mhúnlú ar do mhian, a shaoirsiú mar a déarfá, feasta. Ní dada í an órchloch, cloch an fhealsaimh, ar a ghualainn sin. Ba é a mbeadh ann feasta colainneacha a shaoirsiú agus na soithí sin leis na heithní a chur iontu isteach agus bheadh an duine nua, an duine comhdhéanta, agat. (Lch. 174.)

Ní bheadh le déanamh ach colainn a chumadh don eithne a roghnófaí i ngach cás, agus d’fhéadfaí aon chruth coirp agus aon ábhar coirp ar bith a roghnú agus d’fhéadfaí an corp a mhaisiú ar aon bhealach ar bith agus a chur á chothú le haon ábhar ar bith… Ach ba í sin an chéim dheiridh, an chéim fhoirfe. Ceann de na céimeanna i dtreo na foirfeachta sin ab ea an cholainn cheimic-mhúnlaithe:

Colainn í seo a bheadh ar an múnla céanna le colainn an lae inniu ach nach as broinn di feasta… Ar aon mhúnla agus ábhar… le colainn an lae inniu a bheas an cineál seo ach gur ceimic-mhúnlaithe a bheas siad. Iad a chur i bhfostú ansin i gceann iomlán duine. (Lch. 182.)

Níl an chéim sin féin bainte amach fós ag an tionscnóir seo, ach tá ar a chumas ceann de na fadhbanna nach bhfuil sáraithe ag an éabhlóid, an dul in aois, a shárú trí sheanchloigeann a bhaint agus a nódú ar cholainn óg:29

Ach samhlaigh scríbhneoir, ealaíontóir, státaire, fear cúise den chéad scoth, a cholainn ag dul in aois agus dá bharr sin a chumas ag críonadh. Tá a cheann ansin i gcónaí, scrín a chumais, seomra séad a spioradáltacht. Nach léir gurb éard atá le déanamh colainn óg fholláin a dhícheannadh agus í a chur ina heach faoin ríchóiste, faoin gceann cumasach críonna. Beidh léas eile saoil agus léas eile agus léas eile, más mian leis, le fíon na gaoise, le meá na ndéithe a fháscadh amach as an gcantaoir mullaigh sin. Agus is í mo bhua-sa go bhfuil mé in ann an colainneachas nó an ceannachas sin a dhéanamh, a dhéanamh gan fogha gan easpa gan fuíoll béime ná scine guillotine. (Lch. 185.)

Admhaíonn an tionscnóir go bhféadfadh fadhbanna a theacht mar thoradh ar an scéim seo, fadhbanna céannachta, mar shampla (dá gcuirfí, ar mhaithe leis an éacúiméineachas, cloigeann Sheáin Shéarlais Dublinensis ar cholainn George Otto Dublinensis nó cloigeann an Phápa ar cholainn Ian Paisley) agus fadhbanna dlí. Ach áitíonn sé gur scéim fiúntach í agus aontaíonn an Tréadaí Mór leis, bíodh go bhfuil sé soiléir nach ionann a thuiscint uirthi agus tuiscint an tionscnóra:

Caithfidh mé an méid seo a rá ar do shon, gur geall é do chuid céimniú leis an éabhlóid a chur ag feidhmiú arís tar éis a scíth cianaosta, í a bhroideadh leis an bhforás is dual dó a chur ar an duine: duine feidhmchruthach, leabharchruthach, simplí, aonchillíneach, b’fhéidir, ar nós an aiméibe, neamhútamálach ar aon chor. An rud céanna is cuspóir don Linn. (Lch. 195.)

Ficsean a bhí á scríobh ag an gCadhnach i seascaidí na haoise seo caite ar ndóigh. Ach féach an tuairisc seo ar a ndúirt taighdeoir spás-sistéamanna de chuid an MIT, Eric Drexler, ina leabhar Engines of Creation a foilsíodh in 1986:

Drexler argued [that] biology is nothing more than a bunch of molecular machines created and honed by evolution. Man-made ‘cell-repair machines’ directed by nano-engineered computers, could do better than nature’s efforts, repairing damage atom by atom, correcting mistakes in DNA and servicing and maintaining all the components of individual cells. This could spell the end of ageing, and ultimately even defeat death.30

B’in 1986. Tá na nana-ríomhairí sin, na ríomhairí bídeacha, á ndéanamh agus á n‑úsáid ag taighdeoirí leighis anois féin, agus tá atheagrán dá leabhar á scríobh ag Drexler lena áitiú go raibh an ceart aige!31

Ar éigean a d’fhéadfadh dréacht fada deiridh na haiste seo bheith níos éagsúla leis an bhficsean eolaíochta úd ná mar atá. Ráig fhada Raibiléiseach atá ann, agus, mar dheimhniú ar a chruinne atá an aidiacht sin sa chás seo, tá cúpla mír as Gargantua le Rabelais féin ar na giotaí idirthéacsúla ann. Agus sinn ag tabhairt faoi chuntas a thabhairt air seo, b’fhéidir nár mhiste cuid dá ndúirt an Cadhnach in ‘Do na Fíréin’, agus é ag tagairt do Cúirt an mheon-oíche, a thabhairt chun cuimhne:

Ní cuid iontais le duine ar bith in Éirinn, le sagairt pharáiste féin, caint mhíchuíúil. Pobal tuaithe muid fós, thríd agus thríd. Ní call dúinn a dhul, agus is annamh a théas muid, go dtí leabhra, lenár gcuid gráiscínteacht a aimsiú. Tá sí i mbarr bachall san áit a bhfuair Merriman, Uilliam Mac Gearailt, lucht na Fiannaíocht agus na seanscéalta í, i gcuimhne agus in eachtraí cianaosta na tuaithe.32

An duine deireanach seo a thagann le scéim a chur faoi bhráid an Tréadaí Mhóir, is saineolaí inniúlacht, efficiency expert (lch. 196) é. Tá sé tugtha faoi deara aige go bhfuil foireann an-mhór oibrithe ag comhlacht an Tréadaí, ach nach bhfuil mórán á tháirgeadh acu, sa chaoi go bhfuil airgead á dhiomailt as éadan ag an gcomhlacht. Tá scéim le moladh aige a chuirfeadh ag obair iad agus a ligfeadh don chomhlacht Bord Fáilte a ghabháil. Cineál tóstail nó geamaireachta nó comórtais bunaithe ar imeachtaí Shéamais an Chaca in Éirinn sa bhliain 1690 atá i gceist. Toisc gur i mí Iúil a troideadh Cath na Bóinne, chuirfí na himeachtaí seo ar siúl i gceartlár bhiaiste na turasóireachta, rud a chuirfeadh ar a chumas don chomhlacht brabús mór a dhéanamh. Magadh faoi uaillmhian Ghael-Linn atá anseo; ach is iarracht mhór mhagaidh faoina tháire is féidir leis an duine a bheith atá ann freisin. Tá eilimintí eile tríd chomh maith: mar shampla, déantar na teorainneacha idir an aimsir chaite agus an aimsir láithreach is an aimsir fháistineach33, agus idir an rud samhalta agus an rud réadach, a cheistiú agus a scrios. Ní bhíonn sé soiléir i gcónaí cé acu atá cuntas á thabhairt ar na himeachtaí stairiúla nó ar an athléiriú drámata orthu: fiú más san aimsir chaite atá an insint, bíonn eilimintí san insint a bhaineann leis an bhfichiú céad seachas leis an seachtú céad déag; agus ainneoin go bhfuil sé soiléir gur cuntas atá in ainm a bheith stairiúil atá á thabhairt ar imeachtaí Shéamais, labhraítear lena linn sin fúthu amhail is nach bhfuil iontu ach imeachtaí geamaireachta. An mbíonn eilimint den fhicseanaíocht ag baint le gach insint ar an stair? Baineann an Cadhnach faoi iontaofacht na staire lena thabhairt le fios gurbh fhéidir nach raibh i gCath na Bóinne ach aithris bhéaloidis ar Chath na Tána agus nach raibh i dTeitheadh Shéamais Rí ach athinsint ar Theitheadh Mhéibhe Ríon (lgh. 197–8). Is í an fhianaise a thugann an Cadhnach leis seo dréacht as an Táin ina dtugtar tuairisc ar an tslí a dtáinig a fúal fola go hantráthach ar Mhéabh, tuairisc a maíonn sé nach bhfuil i dTeitheadh Shéamais ach leagan béaloideasa di. Áitíonn sé nach toisc gur chladhaire é a theith Séamas ó Chath na Bóinne agus a tugadh ‘Séamas an Chaca’ air, ach toisc go raibh a chac aige go míthráthúil le linn an chatha agus gurbh éigean dó imeacht ón gcath lena dhéanamh.

Rinne Séamas ar Bhaile Átha Cliath agus ar ball thug sé a aghaidh ó dheas le himeacht as an tír ar fad. Toisc gur béaloideas seachas stair é sin go léir, mar dhea, ní gá do gheamaireacht a bheadh bunaithe air a bheith dílis don chuntas traidisiúnta. Is é atá le bheith i gceist leis an ngeamaireacht, dá bhrí sin, go raibh (bhfuil/mbeidh) Séamas ag cuartú áite lena chac a dhéanamh ar feadh na slí ar fad, go raibh (bhfuil/mbeidh) gach baile trína ndeachaigh (dtéann/rachaidh) sé á bheophianadh ag súil gur ansin a dhéanfadh (dhéanfaidh) sé a chac sa chaoi go mbeadh (mbeidh) sé sin mar ábhar maoite agus ceiliúrtha ag an mbaile feasta. Rinneadh (déantar/déanfar) gach ullmhúchán le súil é a bhréagadh len é a dhéanamh ansin, bhí (tá/beidh) leithris á n‑ullmhú, comórtais á gcur ar bun agus mar sin de. Ach níor fhéad (ní fhéadann/fhéadfaidh) sé a chac a dhéanamh in aon bhaile acu, mar, dá ndéanfadh (má dhéanann), bheadh (beidh) deireadh anabaí leis an ngeamaireacht. Níor mhór (ní mór) foireann dochtúirí agus poitigéirí lena bholg a choinneáil iata agus níor mhór (ní mór) a thabhairt le fios go raibh (bhfuil/mbeidh) Liam Oráiste sna sála air an t‑am ar fad sa chaoi nach raibh (bhfuil/mbeidh) sé d’uain aige a chac a dhéanamh.

Ceaptar garda coimhdeachta le Séamas a chosaint ó na sluaite a bheadh timpeall air sna bailte éagsúla. Ar an gcaoi sin cuirtear i gcrích an aidhm a bhí ag an saineolaí inniúlachta a bhí ag moladh na scéime seo don Tréadaí Mór .i. obair a sholathar d’oibritheoirí na comhlachta. Tá thart ar dhá chéad caoga acu seo ann; aniar as Cois Fharraige iad uile, agus as an Spidéal tuairim a leath acu; agus tá bundún-leasainm ar gach uile dhuine acu: An Buinneán-bhundún, Bundún an Mhíchumais, Bundún ar Forcamás, Bundún in Ainseal, Práinn-bhundún, Rúisc-bhundún, Sceith-bhundún, Stoc-bhundún, Amh-bhundún an Spidéil, Bulaí-bhundún an Spidéil, Bundún Calctha an Spidéil, Bundún Caonach Liath an Spidéil, Bundún Chac ar Aithris an Spidéil, Bundún Cró Snáthaide an Spidéil, Bundún Deargadh Tiaraí an Spidéil, Bundún Fromsó Framsó an Spidéil, Bundún Giongach an Spidéil, Dinglis-bhundún an Spidéil, Díoscán-bhundún an Spidéil, Diúgaire-bhundún an Spidéil, Docht-bhundún an Spidéil, Fífeadóir-bhundún an Spidéil… Tá Bundún na mBundún i gceannas orthu seo agus é ag iarraidh iad a stiúradh agus a eagrú. Ach bíonn sé fuar aige an chuid is mó den am mar is dream ciotach achrannach iad agus is iomaí siúite a bhíonn eatarthu i dtaobh a n‑ainmneacha, i dtaobh a n‑imeachtaí thiar sa bhaile agus i dtaobh a gcuimhní agus a ngníomhartha gaisce. Cuid mhór dá gcuid cainte is faoi chac agus faoi imeachtaí caca (go litriúil) é.

Ar aghaidh le Séamas Rí, mar sin, go dtí Baile Shláine, an Uaimh,Teamhair, Cill Measáin, Droim Rí, Dún Seachlainn, Dún Búinne, Cluain Aodha, isteach seangheata Mhuileann an Chaca go Baile Átha Cliath mar a dtugann an Seabhac óráid fháiltithe agus bhuíochais agus a gcuidíonn Aindrias [Ó Muimhneacháin] leis an rún; amach as Baile Átha Cliath agus ar aghaidh ó dheas trí Chluain Dolcáin, Ráth Cúil, an Nás, Currach Chill Dara, Béal Átha an Tuair, Áth Í, siar Bearna na Gaoithe go dtí Sráidbhaile Laoise, Port Laoise, suas ar mhala Ard Éireann Shliabh Bladhma, ar aghaidh go dtí Caisleán an Chumair, Cill Chainnigh (arb í, seachas Port Láirge, an urbs intacta í), Droichead Binéid, Baile Chac Súist, Coill [recte Cnoc] Tóchair, Baile Héil, Muileann an Bhata, soir go dtí sráidbhaile an Ghleanna Mhóir, Sliabh Rua, Pointe na Síge, go dtí Baile an Chaca le hais Chumar na dTrí nUisce, áit a seastar le ligean don Rí a chac a dhéanamh ar deireadh thiar.

Ní hé an bóthar mór a leantar i gcónaí le linn an turais sin, bíodh gur bhain an Cadhnach úsáid as an Shell Guide to Ireland34 agus é á leagan amach: uaireanta is é oiriúnacht ainm áite seachas cúrsaí tíreolaíochta a chinneann cá dtéann an Rí. Turas mór fada a chuireann sé de gan aon agó agus gan ag tarlú lena linn ach go mbíonn Séamas de shíor ag iarraidh cnaipe a scaoileadh agus go mbíonn lucht a stiúrtha agus a choimhdeachta ag iarraidh é a chosc. Ach dá fhad an bóthar cuireann síorchailicéireacht na mBundún go millteanach mór le fad an chuntais ar an turas agus cuireann sí freisin as miosúr le lábánacht is le graostacht na tuairisce ar imeachtaí an Rí.

Agus ansin ina dhiaidh sin ar fad níl Séamas in ann dada a scaoileadh uaidh seachas cúpla ruagán. Féachtar orthaí, féachtar deochanna agus bia, léitear dréachtaí as Gargantua, ach saothar in aisce is ea é ar fad: ní féidir fiú an sprúillín is lú a mhealladh as! Go tobann tagann an Rí Liam ar an láthair. Ach ansin tosaíonn an radharc ar fad ag díscaoileadh.

Agus an saineolaí inniúlachta ag déanamh achoimre ar a raibh le bheith i gceist, chuir an Cadhnach caint bhreá mhóiréiseach ina bhéal, á thabhairt le fios, ainneoin gur ábhar táir a bheadh ann, go bpléifí é ar shlí a cheilfeadh a shuarachas ar an gcuid ba mheasa agus ar an gcuid ab fhearr a nochtfadh go raibh uaisleacht éigin taobh thiar de:

Is é barr an scéil agus is é bun an scéil, a deirim arís libh, gach uile bhaile, sráidbhaile, mionbhaile, bundúnbhaile agus baile fearainn a bheith ar bís, ar forcamás, i bpiolóid, cluaisíní croí a bheith orthu faoi theacht an Rí ar a bhfuaid. Riastraí tnútháin a bheith á gcur díobh acu ag súil gurb é a mbaile beag dílis dúchais féin a urramós an Rí lena Mhísc. Bród inmholta é ‘onóir sin an bhaile bhig’, an ‘le petit pays’, an ‘my country is Kiltartan Cross’. Bród é atá i gcontúirt a chaillte go háirithe anseo in Oirthear Tíre… (Lch. 208.)

Tá a fhios agam, a Thréadaí Mhóir, go dtuigeann tú fealsúnacht an náisiúin. Dar a shon go mba ag iarraidh léacht a thabhairt duit ar riachtanas an phobail a bheinn.

Oiliúint cíocrais de chineál áirithe sa bpobal atá i gceist agam. Gan a bheith acmhainneach ar chineálacha eile cíocrais a oiliúint, ní féidir cíocras chun ardaigeantacht, chun uaisleacht intinne a oiliúint, rud atá muid beirt ag iarraidh a dhéanamh, a Thréadaí Mhóir. Ní mórán múscailt is gá don phobal agus rí ag teacht! Ag tarraingt ar aon bhaile áirithe dó, caithfidh sé a bheith á thuar ar gach uile chaoi nach bhféadfadh sé a Mhísc a thabhairt thar an mbaile áirithe sin agus nach dtabharfaidh. Beidh áras speisialta Mísce ríoga, puball mór, teálta mór Eisteddfod ach, bazaar Oirthearach curtha suas i lár an bhaile, bratacha na náisiún uile air, bratach an Rí féin, bratach na Mísce. I lár crainn do na bratacha sin nó go bhfógraítear go foirmiúil gur dheonaigh an Rí an Mhísc a chur uaidh. Ansin gabhfaidh siad go barr crainn le stocshéideadh agus drumadóireacht. Caithfidh an Rí gothaí a chur air féin i ngach baile gurb é an baile sin a rogha agus gabhfaidh sé i gcionn a Mhísc a chur i gcrích. Ní mór dó staonadh ar ala na huaire, ámh, agus an t‑ionlaos, an lucht méadla, an t‑eire pianmhar, a thinneas boilg, a thabhairt leis agus a chéasadh go dtí an chéad bhaile eile. Beidh an Bolscaire faoi réir leis an bhFeart a fhógairt: airíonna na Mísce, meáchan, méid, riocht, dath, cruinnmheandar a toirbhearta, staid an Rí, biseach a bheith ag teacht air chomh maith mear is a bheifí ag súil leis i luí seoil dá leithéid, an pobal a bheith ag altú agus fiafraíoch faoi fhainnéirí an Rí… Ach ní bheidh san iomlán ach aon caoch, iomrall, blanc. Mar beidh ar an Rí fáscadh suas air féin go héigeandálach… Ansin teitheadh sna tintrí, ag teannadh a chreasa dó, le faitíos an tóir a bheith ag druidim leis, a bheith ar ghort an bhaile. Deimhneoidh sin bá an phobail leis agus maithfear dó imeacht gan a Mhísc a fhágáil san áit áirithe sin… (Lgh. 208–9.)

Buirlisc den scoth is ea é sin agus é ceaptha dallamullóg a chur ar an léitheoir. Níl aon rud uasal á nochtadh sa chuntas fada a thagann ina dhiaidh sin, níl ann ach cacamas ó thús go deireadh. Agus é sin d’aon oghaim. Sa litir a scríobh an Cadhnach mar fhreagra ar bhreith Néill Uí Dhónaill dúirt sé gurb í an tsárghoineog i m’aoir, más aoir a thug tú air, gur scríobh mé chef d’oeuvre ar chac.

‘An Ghruaig agus an Folt’ is teideal don cheathrú haiste. Tar éis a tháire atá bunáite na cainte a dhéanann Bundúin Chois Fharraige sa tríú caibidil, is suntasach a cheanúla chaithisí mhuirní a thráchtann an Cadhnach sa chéad leath den aiste dheiridh seo ar fhaisean caipíní agus gruaige na ngasúr thiar. Is fíor go bhfuil snáithe gháirsiúlachta tríd seo freisin agus go dtugtar corrsháiteán do na pearsana a ndearnadh magadh fúthu sna haistí eile, ach is é an maoithneachas atá in uachtar agus údar na haiste, ar fear Gaeltachta é féin, ag trácht go cumhach ar nósmhaireacht a óige féin. An caipín arbh é ‘folach do náire dáiríre é’, bhí pointeáilteacht dheasghnách ag baint lena bhaint díot agus lena chur ort:

…Gan [an caipín] a bheith bainte anuas go hiomlán agat ag dul sa séipéal nó go mbeadh an chos dheas thar an tairseach, agus an chos chlé ag dul thairsti. As baile duit, chaithfeá éirí ón mbord, do leataobh a bheith tugtha agat dó, do leathchos a bheith thar an stól a raibh tú i do shuí air, an bia a bheith altaithe agat agus an caipín a bheith ar ais ar an gcloigeann go tathagach an pointe céanna sin uile go léir! Ba saighdiúireacht é, a dhuine sin!
(Lch. 447–8.)

Maidir leis an ngruaig, níor mhór stuaim mhór chun í a bhearradh i gceart:

‘Cén sórt crágáil sin ort i do cheann?’ Bhéarfadh do mháthair ort le teann fórsa. D’éigneodh sí ar a dhá glúin thú nó eatarthu. Chuirfeadh sí faoi deara deimheas a fháil agus le teann fórsa ní fhágfadh sí foithnín ar do cheann!

Ba bheag aithis ba mhó a d’fhéadfaí a chaitheamh le do dhaonnacht bhog óg. B’ionann é agus thú a choinneáil rófhada sa gcóta cabhlach. Nó na rudaí a léigh mé ó shin faoi ghabháil ban ar éigean. Nó na tuairiscí barbartha atá in áiteanna sna hannála:

Tadhg ó Conchubhair do dhalladh agus do spochadh tré fhuráil Gall agus Gaedheal.

Bearradh bradach a thabharfadh bean ort, rud nár mhiste ar chaora nó ar ghearrchaile, ach ar bhruachán fir! Bheadh léasáin, ‘staighrí’, sceada, sceimhleacha ag dul idir tú agus codladh na hoíche, nó go míníodh fás na gruaige arís amach an neamhchothromas idir do cheannsa agus cinn dea-bhearrtha! An t‑amharc a bheadh le fáil ar do cheann idir dhá am ag aos scoile agus ag pobal Dé! Sciobfaí an caipín díot d’aon oghaim le ‘staighrí do Mhama’ a fheiceáil. Ba é an cás céanna an bearradh bradach nó an bearradh maolscríobach agus do cheann a choilleadh uile!

Ba é an bearradh lom bearradh na linne úd faoi thuaith na hÉireann:

Lom uile ach amháin an bob, an ghlib nó an t‑urla… Dá dtarlaíodh de thimpiste ar bith… go scoithfí an bob díot, chaithfeá coraintín a dhéanamh, luiteachas fada ar an leaba, tamall fada eascoiteannaithe gan scoil ná séipéal ná comhluadar a thaobhú. Fear gan urla, ní raibh ann ach ‘píosa ar thóin fir’, leath fir: ba mheasa duit é ná bacaí, ná bheith i d’abhac nó i do chruitíneach. Bhí sé chomh dona ina ghné féin le bheith i do shíogaí nó i do leipreachán. ‘Chíor sé a cheann, dúirt sé a thráth, chuimil sé boslach dá éadan, dá urla agus dá mhailí’ — an Ridire Gaisce. Bhí fíochmhaireacht éigin san urla a chuireadh gasúir bheaga thláth ar aon chéim le bánánaigh agus boccánaigh agus geniti glinne agus demna aeóir, le gruagaigh, le cuifeacha, le díolúnaigh díbhirceach I promessi sposi. Ba é suaitheantas do chuid fearúlacht é.

Ní thabharfainn an leabhar nár shíl muid gurbh é bradán ár mbeatha é. (Lgh 455–6.)

Níor mhór bheith san airdeall ar an mbearbóir ar fhaitíos nach mbearrfaí an bob i gceart:

Chaithfeadh an leithead barainneach ar gach aon taobh a bheith ann, é a dhul an t‑achar sceidealta siar ar an mbaithis ach gan é a bheith ag dul thar an bpáil teorann…

Dá óige chúthaile tú, a thúisce is a d’aireofá an siosúr ag déanamh anuas an trian láir rócheachartha do limistéar dlisteanach an urla, d’fhógrófá as fraoch bunaidh éigin: Aire duit, a fhleascaigh. Mo bhob! Aniar nó anuas sna súile a chaithfeadh an t‑urla a bheith ag titim ar nós uisce ag dul le fána nó fear chuig bean. Dá fhad anuas sna súile, b’amhlaidh ab fhearr. (Lgh. 456–7.)

…[B]híodh na ribeacháiníní beaga le linn m’óige‑se lánpháirteach ina mbearradh féin. Bhídís amhlaidh lena gcomhairle, lena gcuid geabaireacht, lena sméarthacht siar agus aniar ar lorg an tsiosúir ar a bpastae… Agus an coimisiún mór comhair-leoirí idir shean agus óg a bhíodh faoi gcuairt! Ba bheag cineál duine nach mbíodh orthu siúd!… B’iontach na státairí a dhéanfadh na bearbóirí úd rá is go mbídís in ann géilleadh don chomhairle mhalartach uile. ‘Ná fág…’ ‘Fág…’ ‘Lom aniar an bob beagáinín…’ D’anam coscartha ón diabhal, ar rún atá agat gan bob ar bith a fhágáil… Murarbh ar ócáidi den sórt siúd a d’fhoghlaim de Valéra… (Lgh. 471–2.)

Baineann liriciúlacht na tuairisce sin leis an tuiscint gur ag trácht atáthar ar ‘mhalairt sibhialtachta’, sibhialtacht ársa mheánaoiseach atá imithe anois ar throigh gan tuairisc. Is é ‘ré na leibhéalaíocht… an daonlathais’ atá anois ann ‘arb ionann cloigeann agus cloigeann, bearradh agus bearradh, gruaig agus a chéile’:

Is comhartha ar an daonlathas, comhartha feiceálach ar chomhionannas duine agus a chéile, bearradh a gcinn. Ní comhghéilliúlacht, ní comhbhéascna, ní comhpháirtiú duit sa gcomhthionól go dtí bearradh gruaige, bearradh de réir an fhaisin. (Lch. 474.)

Fógraíonn an t‑údar, dá bhrí sin, gur agóid chorpanta folt, gur cur in aghaidh gach rud é. Is é atá i gceist aige le folt an adhairt ribeach sin a bhíos ar an bhfear ó airdín a chúil síos go slinneán nó go caoldroim, agus ón uair go bhfuil an ghealtacht sin, an fhilíocht, fite fuaite i dtólamh le féasanna agus foilt (lch. 478), dar leis, is féidir leis an deis a thapú le trácht magúil a dhéanamh ar na léirmheastóirí ar dual dóibh féas bagrach a bheith orthu, agus ar na filí, an chliar abhrán fholtach; ar Scoil Chritice Mhaigh Nuad, ar an nGúm, ar Mháirtín Ó Direáin (agus lena linn sin cúpla goineog faoi Mháirtín Ó Cadhain féin!). Sraith de staróga atá sa chuid seo den aiste dheiridh, staróga nach bhfuil rófhuinte iontu féin agus a ndeir an t‑údar faoi gach ceann de na cinn thosaigh nárbh iad sin dáiríre na scéalta a bhí faoi a insint. Ansin sula n‑insíonn sé ceann eile fós faoi léirmheastóirí, faoi Mháirtín Ó Direáin arís agus faoi fhile óg a shíl ceird na filíochta a fhoghlaim trí bhreathnú ar an Direánach agus é i mbun cumadóireachta, deir sé: Leathbhord beag eile anois agus tabharfaidh mé an scéal, an scéal bunaidh, an bundún-scéal chun tíre (lch. 490). Is fíor go dtráchtann sé ar roinnt nithe eile, ach caithfidh mé a admháil go humhal nach léir dom go dtugann sé aon rud chun tíre a dtabharfainn an scéal , an scéal bunaidh air. Bundún-scéal is ea é go díreach. Ansin críochnaíonn sé le scéal beag áiféiseach faoina sheanathair féin agus an tslí ar bhuail fear seó bob air. Reductio ad absurdum den scoth is ea é seo ar fad, rud a admhaítear go soiléir i bhfocal scoir na haiste: Ar aon chor, tá sé thar am scor den doodleíneacht seo.

Ainneoin nár éirigh liom tuairisc a thabhairt ach ar ghnéithe áirithe den saothar seo, Barbed Wire, tá súil agam go bhfuil sé soiléir gur ag déanamh ula mhagaidh de phearsana, de eagrais is de institiúidí áirithe atá an Cadhnach ó thús deireadh, agus go n‑úsáideann sé raon fairsing meán chuige sin, an fhonóid, an scigireacht, an áibhéil, an áiféis, an drochmheas. Lena linn sin, áfach, leis an tslí ina bhféachann sé leis na gnáththuiscintí liteartha a threascairt nó le hiompú a bhaint astu, cuireann sé ordóg an mhagaidh sna cinsirí, sna criticeoirí, sna léirmheastóirí, sna léitheoirí, freisin — iontu sin ar fad a d’fhéachfadh le freagairt dó seo mar shaothar fiúntach liteartha. Fágfaidh mé faoi na criticeoirí agus faoi na léitheoirí a dhéanamh amach cé acu a chuireann an dá ghné sin den saothar seo le chéile nó a thagann siad salach ar a chéile.

Nótaí

  1. 2. Dóchas 2 (1964), An Cumann Gaelach, Coláiste Phádraig, Dromchonrach, lgh. 96 103.
  2. 3. ‘Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca’ [PBPB anseo feasta], An Clóchomhar Tta., Baile Átha Cliath, 1969, lch. 29.
  3. 4. PBPB, lgh. 10, 12, 28.
  4. 5. Féach n. 16 i mo dhiaidh anseo.
  5. 6. Tá an dáta sin breactha ar dhá chóip ar a laghad den saothar atá ar marthain. An chéad leagan úd atá i gceann acu.
  6. 7. Tá mé buíoch de Stuart Ó Seanóir, Leabharlannaí Cúnta i Seomra na Lámhscríbhinní i Leabharlann Choláiste na Tríonóide ag an am, as ucht a chabhrach.
  7. 8. Comhar 21.3 (Márta 1962), lgh. 8–26. Foilsíodh giotaí as ar Comhar 39.10 (Deireadh Fómhair 1980), lgh. 5–6. Foilsíodh an aiste ar fad arís agus an comhfhreagras a lean í in Liam Prút (eag.), ‘Caithfear Éisteacht’, Comhar, Baile Átha Cliath, 1999, lgh. 97–154.
  8. 9. Breandán Ó hEithir, ‘Seal i m’Eagarthóir’ in Stiofán Ó hAnnracháin (eag.), An Comhchaidreamh: crann a Chraobhaigh, An Clóchomhar Teo., Baile Átha Cliath, 1985, (lgh. 48–54), lch. 52. Ba é Breandán a bhí ina eagarthóir ar Comhar ag an am agus ba dósan a thairg an Cadhnach an aiste.
  9. 10. Tá cóip charbóin den litir seo dar dáta 19.7.’63 i measc pháipéir an Chadhnaigh i Leabharlann Choláiste na Tríonóide, LS 10878/L4A/i/a.
  10. 11. Sa litir a luaitear i nóta 10 romham tugann sé ‘an chéad dréacht’ ar an leagan a chuir sé chuig Comhar, agus tugann sé le fios go bhfuil leagan níos faide anois ann.
  11. 12. Tá mé buíoch de Liam Ó Maoladha as ucht cóip de liosta na n‑iarrachtaí a cuireadh isteach ar Chomórtas 7, Duais an Chlub Leabhar, in Oireachtas na bliana 1963 a chur ar fáil dom.
  12. 13. Féach i mo dhiaidh anseo agus nóta 16 thíos.
  13. 14. Tá mé buíoch de Mháirín Nic Dhonnchadha as cóip de liosta na n‑iarrachtaí a cuireadh isteach ar an gcomórtas sin agus as eolas eile i dtaobh an chomórtais a chur ar fáil dom. Tá mé buíoch di-se agus de Noel Kissane, Gerard Lyne agus Eoghan O’Driscoll, baill de chuid fhoireann Leabharlann Náisiúnta na hÉireann, as ucht breitheanna na moltóirí ar Colg a chuardach dom, más saothar in aisce féin a bhí ann.
  14. 15. D’fhoilsigh Clódhanna Teo., Baile Átha Cliath, an leabhar seo in 1965.
  15. 16. Níl dáta ar aon cheann de na litreacha seo. Tar éis nach bhfuil seoladh ar bith ar an tríú ceann, tá sé soiléir óna ndeir sé inti gur chuig an gComhdháil a bhí an litir seo le cur. Is é Cian Ó hÉigeartaigh a fuair cóipeanna de bhreitheanna na moltóirí agus de fhreagraí an Chadhnaigh orthu i measc pháipéir a athar, Seán, agus a chuir ar fáil domsa iad, agus tá mé thar a bheith buíoch de. Mheabhraigh Cian dom nach féidir a bheith cinnte gur sheol an Cadhnach na litreacha seo riamh, ach, murar sheol féin, tá a aigne á nochtadh aige iontu.
  16. 17. Go deimhin dúirt sé sa litir seo chuig Niall Ó Dónaill: Dá bhféadtaí [Colg] a chur isteach sa gComórtas ba dual… measaim go cóir go sáródh Leon Ó Broin é. Comórtas Dhuais an Chlub Leabhar a bhí i gceist aige. Bhuaigh An Maidíneach (Sáirséal & Dill, Baile Átha Cliath, 1971) le Leon Ó Broin an chéad duais sa chomórtas sin i 1964.
  17. 18. Bríghid Uí Éigeartaigh, ‘A chara…’, Comhar 39.10 (Deireadh Fómhair 1980) (lgh. 22–26), lch. 28. Tá iomrall aimsire i gceist leis an tagairt do chomórtais an Oireachtais bliain go samhradh seo caite [.i. 1965]. An bhliain roimhe sin a chuir sé Colg isteach ar chomórtas de chuid an Oireachtais; níor chuir sé aon saothar isteach ar aon chomórtas Oireachtais sa bhliain 1965, siúd is gurbh fhéidir go raibh sé ag smaoineamh ar é a dhéanamh (féach nóta 23 anseo i mo dhiaidh). Tá mé buíoch de Mháirín Nic Dhonnchadha as ligean dom clár na n‑iarrachtaí don bhliain sin a cheadú.
  18. 19. Bhí tagairt á déanamh anseo ag an Éigeartach don chaoi arbh éigean dá chomhlacht eagrán ciorraithe de Maraíodh Seán Sabhat Aréir (1964) le Mainchín Seoighe a sholáthar le scaipeadh ar bhaill an Chlub Leabhar mar gur measadh go raibh bailiúchán véarsaíochta a bhí sa leabhar neamhchiorraithe mí-oiriúnach. Foilsíodh nóta sa leabhar ciorraithe á lua sin, agus fágadh leathanaigh ina dheireadh bán.
  19. 20. Bríghid Uí Éigeartaigh, ‘A chara…’, lgh. 28–29. Tá an t‑iomrall céanna aimsire i litir an Éigeartaigh ina thagairt do chomórtas an Oireachtais dhá bhliain ó shin agus a bhí i litir an Chadhnaigh, ní nach ionadh; ach tá botún breise ann: bhí sé i gceist ag an gCadhnach an saothar a chur isteach ar an gcomórtas ar son Duais an Chlub Leabhar i 1963, ach is ar an gcomórtas ar son Duais Speisialta na Comhdhála a chuir sé isteach é i 1964.
  20. 21. Dóchas, lch. 96. Idir shúgradh agus dáiríre a bhí an réamhnóta úd. Faoi mar a chuir an Cadhnach in iúl don Oireachtas agus don Chomhdháil gurb é M. Ó Droighneáin údar Colg, mar dhea, dúirt sé anois mar mhagadh gur don Chaighdeán Scríbhneoireachta ó Droighneáin a bhí an saothar céanna sin á thoirbhirt agus á thíolacadh.
  21. 22. Bríghid Uí Éigeartaigh, ‘A chara…’, 28.
  22. 23. LS 10878/L4B/1, lch 1. Ní hí lámh an Chadhnaigh atá anseo. Thaispeáin mé an bhileog seo do Chian Ó hÉigeartaigh agus dheimhnigh sé dom gurb í lámh a athar, Seán Ó hÉigeartaigh, í. Tá nóta lámhscríofa ar bhileog eile, LS L4A/i/b, ina ndeir an Cadhnach arís: Níl sa teideal [Barbed Wire] ach ceann sealadach. Scríobh sé an nóta sin tráth a raibh sé ag smaoineamh ar an saothar a chur isteach ar chomórtas éigin eile.
  23. 24. PBPB, lch. 26–7: …[S]a gcampa géibhinn ar Churrach Chill Dara… bhí mé i mbun páipéar a bhí ag na géibheannaigh Barbed Wire ar feadh tamaill agus scríobhainn idir Ghaeilge agus Bhéarla ann.
  24. 25. Deir mac Sheáin Uí Éigeartaigh, Cian, liom gurb é a chuimhneamh féin ar an scéal nach raibh sé i gceist ag a athair an saothar seo a fhoilsiú, ach gur dócha go raibh air a ligean air go raibh, d’fhonn gan díomá a chur ar an gCadhnach tráth a raibh sé ar a dhícheall ag iarraidh féachaint chuige nach n‑éireodh Máirtín as an scríbhneoireacht chruthaitheach. Tá mé buíoch de Chian as an gceist a phlé liom agus as cuardach a dhéanamh i measc pháipéir a athar féachaint le teacht ar aon cháipéisí a bhainfeadh le hábhar.
  25. 26. .i. páiste gréine.
  26. 27. Liam Prút (eag.), Caithfear éisteacht, lgh. 106–9. Ba iad an Diolúnach agus Donncha Ó Cróinín comhúdair an leabhair úd a foilsíodh i Londain i 1961.
  27. 28. Ibid., lch. 107.
  28. 29. Ibid., lch. 106.
  29. 30. In Mary Roach, Stiff: The Curious Lives of Human Cadavers, Viking, London, 2003, lgh. 199–217, tráchtann an t‑údar ar thaighde faoi athnódú cloigne a rinneadh chomh fada siar le haimsir Réabhlóid na Fraince agus pléann iarrachtaí athnódaithe Robert White in Cleveland, Ohio, i lár na 1960aidí agus ina dhiaidh sin.
  30. 31. Ian Sample, New Scientist 2311 (6 Deireadh Fómhair 2001), lch. 35.
  31. 32. Ibid., lgh. 31–37.
  32. 33. Liam Prút (eag.), Caithfear éisteacht, lch. 120.
  33. 34. Déanann an Cadhnach tráchtaireacht air seo sa dréacht comhrá seo a leanas. Nuair a athraíonn tionscnóir na scéime seo ón aimsir fháistineach go dtí an aimsir chaite le linn a thuairisce ar an scéim (Mar seo a tharlós, a Thréadaí Mhóir. Thaispeánfaidís Brú na Bóinne dó ach ní raibh aon ionú ann. D’éiligh sé a dhul isteach. … Ó, ní hé an dénouement fós é, ná baol air, a dúirt duine de na Bundúin choimhdeacht …), deir an Tréadaí Mór: Cén chiall go n‑athraíonn sibh uile ón aimsir fháistineach go dtí an aimsir chaite? Agus freagraíonn an tionscnóir: Mar is é sin an fáth, a Thréadaí Mhóir, is léire san aimsir chaite é. Ní raibh aimsir ar bith ann chun tosaigh ach an aimsir chaite. Nuair a bhí an tÁpa‑Shine‑Fhear ag iarraidh éabhlóidiú … ba í an chuid ba riachtanaí dá éabhlóid a chiall cheannaithe. Agus sin í an aimsir chaite. Cén dul a bhí ag an Ápa‑ghliomacs sin ar aimsir ar bith eile? Níl san aimsir fháistineach ach “gimic” … a chum “Alacs smartáilte” éigin … le bodóinseacha … a dhéanamh dínn. Sílimse gurb iad an chléir a chum an aimsir fháistineach mar phúca breallach le faitíos a chur orainn agus daoir a dhéanamh [dínn]. (Lgh. 210–1.)
  34. 35. Lord Killanin and Michael V. Duignan, eag., London, 1962, 19672. Tá an léarscáil a tharraing an Cadhnach agus na nótaí fairsinge a bhreac sé i dtaobh na mbailte éagsúla feadh an turais, agus iad bunaithe ar an bhfaisnéis sa Shell Guide to Ireland, ar marthain i measc pháipéir an Chadhnaigh i Leabharlann Choláiste na Tríonóide i gcónaí, LS 10878/L4/b/2/3.

Foilsíodh an aiste seo i dtosach ar Comhar 61.11, 62.1, 62.2 (Nollaig 2001–Feabhra 2002). Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir as ucht a gcead an aiste seo a athfhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léacht Uí Chadhain Léachtaí ⁊ Cainteanna

Ó Chill go Cré: Léamh ar shaothar Mháirtín Uí Chadhain

Leis an Ollamh Gearóid Denvir.

Léacht Uí Chadhain 1986.

Foilsíodh an aiste seo i dtosach in Comhar, Eanáir 1987, 22–31. Athfhoilsithe in Léachtaí Uí Chadhain, Eag. Eoghan Ó hAnluain, An Clóchomhar, Baile Átha Cliath 1989, 134–51.

Tréith bhunúsach de chuid litríocht na Gaeilge ó thús ama, agus go deimhin de chuid mhaith de litríocht Bhéarla na hÉireann chomh maith, is ea an dáimh a léiritear inti idir an duine agus a cheantar dúchais. Ní mórtas cine amháin is bunús do ghné seo an dinnseanchais. Is cuid bhunúsach é de thaithí phearsanta agus de shaoldearcadh an ghnáthdhuine, cosaint, ar bhealach, ar an saol mór amuigh. Ní ábhar iontais ar bith, mar sin, nuair a thug Máirtín Ó Cadhain faoin scríbhneoireacht don chéad uair i bhfichidi déanacha na haoise seo gurb é pobal Chois Fharraige, an ceantar sin cois Caoláire a shíneas ó Chnoc na Cathrach siar le cladach go Ros a’ Mhil Cois Cuain, a chuir sé i láthair.

Tá bunáite na léirmheastóirí ar aon intinn faoi na lochtanna atá ar shaothar luath Uí Chadhain, go háirithe sa chéad dá chnuasach, Idir Shúgradh agus Dáirire (1939) agus An Braon Broghach (1948). Is geall cuid mhaith de na scéalta sa dá chnuasach seo le cuntas ó shaothar na n‑antraipeolaithe éagsúla a rinne cur síos, mar dhóigh de, ar shaol tuaithe (iarthar) na hÉireann, ó cheannródaíocht Arensberg go dtí teachtairí Árann, John Messenger agus a bhean. Déantar an inseacht chomh maith de réir mhodhanna traidisiúnta Gaelacha na litríochta réigiúnaí agus litríocht na hAthbheochana a bhí faoi lánseol ag an am. Is geall le hachoimre ar shaol an duine sa chomhthionól fuinniúil fuinte, local organic community Eliot a dtráchtann Ó Cadhain air in Páipeir Bhána agus Páipeir Bhreaca (1969), cuid mhaith den saothar luath. Is í aidhm an duine i saol seo an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte slí bheatha agus mhaireachtala a bhaint amach ainneoin, i bhfriotal Uí Dhireáin, mórchuid cloch is gannchuid cré i ndúthaigh dhearóil na muintire. An té a mbeadh neart coirp agus intinne aige, agus a bheadh cúramach, seasmhach, agus thar aon ní eile, seiftiúil i mbun a chuid oibre, bheadh leis.

Buanaíocht agus lonad Cinnte

Is é an talamh, a sheilbh agus a shaothrú, bun agus barr choraíocht seo an duine lena thimpeallacht d’fhonn a shlí bheatha a bhaint amach. Is é an gabháltas a thugas buanaíocht agus ionad cinnte d’fhear agus is comhartha follasach so-thomhaiste ar a dhul chun cinn sa saol (nó a mhalairt, ar ndóigh) an chaoi a n‑éiríonn leis an gabháltas sin a shaothrú. Is geall le fíoradh ar theoiricí Uí Chorcra maidir le tábhacht na talún i litríocht na Gaeilge an dáimh a airíos cuid de charachtair Uí Chadhain leis an talamh. Dúirt Nóra faoina fear Micil in ‘An Strainséara’: Bhí an cor caoin ina láimh i gcionn na talúna seo. Ba chomaoin dó: bhí muintir Chéide dhá dheargadh le naoi nglúin. Ba láidre fós a labhair a athair le Micil ar leaba a bháis:

Fágfaidh mé agat an geadán talúna, a Mhicil, adúirt sé. Tusa an naoú glúin de na Céide ann. Níl a shárú ar an mbaile — ná ar an gceathrú, dhá n‑abrainn é. Lig uait do bhean, a Mhicil. Lig uait do chapall, do bhó, do phéire bróg, do róipín láir agus do léine. Ach ná lig uait talamh mhuintir Chéide, dhá mba le greim fiacal aníos as d’uaigh a choinneofá é.

Grá paiseanta den chineál céanna don talamh féin atá le fáil i gcuid mhaith de shaothar Patrick Kavanagh, agus go háirithe in Tarry Flynn a foilsíodh den chéad uair in 1948, bliain roimh Cré na Cille:

Tarry’s face was half covered with mud from wiping the sweat off with wet muddy hands. If Mary Reilly saw him now what would she say? Not that at that moment he’d care, for now he was hot with a profounder passion… Even all the work he had done in that bit of a morning would tell in the meadow in winter. A powerful job.

I léirmheas a scríobh sé féin ar úrscéal seo Khavanagh, agus ar fiú é a lua sa chomhthéacs seo, dúirt an Cadhnach gurbh inseacht fhírinneach a bhí ann ar shaol an fheilméara bhig:

…murab ionann agus saol aoibhinn na tuaithe a léiríos colúnóirí páipéir nuaíochta nár oibrigh ariamh seachtain ar fheilm. Is é saol scrúdtha na tuaithe atá aige ar gach uile leathanach: an chré scrúdtha, an cholainn scrúdtha, an croí atá dhá scrúdadh ag an iomarca carnaoiligh agus ag teirce bláthanna. Is é an sású is mó ag Tarry ar ghorta seo a spride a chroí a líonadh le snua agus le baladh na bhfialus. Tá fiaile ar feadh an leabhair.

Aisteach go leor, is in intinn mná a chuir an Cadhnach féin an ráiteas is paisiúnta dá chuid, b’fhéidir, faoin talamh nuair a dúirt Mairéad in ‘Ciumhais an Chriathraigh’:

É a thriomú. Cuid suntais a dhéanamh dhe. An saol a chur ag caint air amhail is dá mba ar niamhinín é nó ar éachtmhac. Cuimhne a bheith ar a saothar fós mar bhí anois ar amhrán shaobhfhile éicint den tseanaimsir. Í féin a fhágáil ina haisling bhuain ar chlár an chriathraigh le léamh ag an té a thiocfadh…

Sampla maith den saothar luath ina bhfeictear an duine ag sracadh leis an talamh is ea an gearrscéal traidisiúnta ‘Aois na hÓige’ sa chéad chnuasach, Idir Shúgradh agus Dáirire. Ainneoin gurb é téama an scéil taithiú an duine glúin i ndiaidh glúine le cruatan an tsaoil i nGleann na nDeor ar theacht in inmhe dó, agus an neamhaird in athuair (más fíor) ar fhurú is luain an tsaoil ina sheanaois, is mó go mór an bhéim a chuirtear ar chúlra agus ar láthair ná ar eachtraí an scéil féin, gan trácht ar shruth smaointe Sheáinín, an príomhcharachtar. Ceithre radharc as saol Sheáinín, ‘The Four Ages of Man’, atá sa scéal, iad uilig suite sa mhóinéar céanna agus an féar á shábháil. Feicimid é ina phataire beag aerach, ina leaid óg inchúntach, ina fhear tí is urláir agus ar deireadh thiar ina sheanduine craplaithe cráite, a thuig go raibh siocair mhaith luachmhar le síorchrácamas na hoibre i mbraighdeanas seo Ghleann na nDeor:

Níor den duine an furú: ba bhua ó Dhia é in éadan gleacaíochta imeartha an áibhirseora. Sciath cathaithe an talmhaí is an oibrí é. Rosc saighdte an tsoiscéalaí é. Tearmann an imní is an bhróin é. Truaill is taisce na firiúlachta is an fhuinnimh dhaonna é, a bheadh ina mbréagáin ag ainsprideanna dá uireasa… Cén ghair a bhí ag Ádhamh gan a dhul thar na haitheanta má bhí an saol chomh sámh aige is a bhí ráite leis! Is b’fhacthas do Sheáinín go raibh an tsíorchruóg mar leannán na síorghuí i saol na ndíthreabhach.

Micreacosma de shaol an duine sa chomhthionól fuinniúil fuinte is ea scéal Sheáinín, agus ainneoin bhlas na seanmóireachta ar an sliocht sin, agus ainneoin laigí follasacha i gcarachtracht agus i modh inseachta an scéil, is éard atá ann gaois chomhchruinnithe na muintire a seachadadh anuas ó ghlúin go glúin mar chuid bhunúsach de shaoldearcadh an duine féin agus an phobail dar de é. Síneann an scéal siar thar chúig ghlúin agus leanann gach glúin díobh an patrún céanna saoil. ‘Inchúntacht’ an eochairfhocal. Is geall le rite de passage, le teacht i seilbh ar oidhreacht oidhiúil an úill, an dara radharc ina bhfágann Seáinín soineantacht Thír na hÓige nó go scaoiltear isteach é i saol réalach na síorchruóige. Seoltar gairm dhúchasach na talmhaíochta ó ghlúin go glúin sa bhealach traidisiúnta, agus is suntasach an ní é nár tháinig aon athrú ar na modhanna oibre, ar na huirlisí ná ar dhearcadh na gcarachtar éagsúil ar an saol in imeacht chúig ghlúin an scéil. Ní hamháin gur cuid dá chéile iad na carachtair uilig ach is mar a chéile iad. Comhainm Sheáinín é Johnny óg, mac a mhic, agus tig linn a bheith cinnte gurb athleagan de shaol a sheanathar a bheas ag an bpiodarlán óg. Ná déan nós agus ná bris nós. Mar a dúirt Micil in ‘An Strainséara’ ag trácht ar chur na bhfataí:

Mar seo a rinne mise le leathchéad bliain é… Mar seo a chonaic mé chuile dhuine ar na bailte dhá dhéanamh. Mar seo a níodh m’athair é. Agus mo sheanathair…

Ní ribín réidh ar bith a bhí sa saol seo, síorsclábhaíocht an gharraí, an phortaigh is an chladaigh, ach an té a bhí in ann cruachan a dhéanamh in aghaidh na hanachan (nathán agus tuairim bhunúsach i saothar Uí Chadhain) tháinig sé slán, agus bhí sin fíor sa chruinne bhaineann agus sa chruinne fhireann araon.

Teacht in Inmhe

Má tháinig Seáinín in inmhe, má chuaigh sé sna fir in ‘Aois na hÓige’, is féidir a rá go ndeachaigh Nóra Liam Bhid sna mná sa scéal ‘An Bhearna Mhíl’ i ndara cnuasach Uí Chadhain An Braon Broghach. Cleamhnas ar an sean-nós a rinne a hathair di le boicín Achréidh, pósadh den chineál, is dóigh, a raibh an méid seo le rá ag Liam P. Ó Riain faoi ina leabhar The Pope’s Green Island:

Marriage was viewed by the whole countryside much in the same light as trucking with cattle at a fair. The daughter was reserved for the highest bidder, no matter if he was a physical or mental degenerate. The guiding principle resolved itself into ‘Is it a good match?’

Nó mar a dúirt Beairtlín, buachaill aimsire Liam Bhid, fear an bhearna mhíl a mbíodh Nóra ag suirí go soineanta leis:

Ná bíodh cumha ar bith ort. Is maith an mhalairt agat fuíoll na bhfuíoll agus do chomhairle féin anseo ar chlár an Achréidh thar is carracáin agus sclábhaíocht an Aird Bhig…

Ní hamháin sin ach thuig Nóra í féin an méid sin freisin:

B’fheasach do Nóra go mba theach ‘te’ é. B’fheasach di mura mbeadh gurbh ea nach gcuirfeadh a hathair ‘ann’ í, tar éis a liachtaí boicín a d’eitigh sé fuithi, agus an spré a bhí aici. Chuaigh driog fuaicht tríthi ar chuimhniú di nach mbeadih inti feasta ach ball acara de bhaill acara an tí sin.

Thuig sí ar deireadh thiar gurbh earra indíolta í ar mhargadh an phósta agus nach raibh sa phósadh féin ach:

…snaidhmeadh dhá anam le cuing spioradálta is colannda an aontís agus an chéileachais i riocht is go mbuanófaí foinse beatha an tí.

Tá an scéal suite i dteach an fhir ar an Achréidh an mhaidin tar éis na bainise, agus baineann sé leis an gcaoi a ndearna Mrs Ryan de Nóra Liam Bhid. Bean tí is urláir a bheadh inti feasta, í neamhspleách ar thosaíocht a hathar, agus maidir lena stádas nua ní raibh ansin ach an méid a bhí dlite d’iníon fhear airgid. Pé ar bith cén caidreamh a bhí aici le Beairtlín ní grá a bhí ann a bhféadfadh aon bhláth teacht air faoi shéala an phósta agus thuig Nóra féin sin. Ní de thimpiste a fuair sí caidéis dá bhearna mhíl ar an ócaíd ar tháinig an tuiscint sin chuici agus gurbh ag an bpointe sin a ghlac sí col den chéad uair leis an máchail choirp sin ar samhail í den bhearna stádais a bhí eatarthu beirt. Is ionann caidéis sin Nóra agus tús fáis di féin. Fearacht Sheáinín ina phutach inchúntach i ngarraí an fhéir ag dul sna fir, bhí Nóra anois ag dul sna mná, ag sealbhú na ndualgas banda, agus ba chuid bhunúsach de sin Beairtlín a fhágáil ina diaidh. Ag deireadh an scéil agus a fear nuaphósta ag srannadh codlata ina chathaoir le cois na tine thug Nóra faoi deara nach raibh a chroiméal tiubh ag clúdú aon bhearna mhíl. Fear slán a bhí in Máirtín Ó Riain ní hionann is Beairtlín gona mháchail cholúil. Ar fheiceáil an mhéid sin di, shealbhaigh Nóra a cinniúint go fonnmhar, más go faiteach féin freisin é, mar bhean phósta. Déanfaidh sí bonn agus beidh sí ina máistreás. Má tá piorachaí féin le fulaingt aici — agus sin oidhreacht an Úill, mar a shonraigh Seáinín — tuigimid go dtiocfaidh sí slán trína rôle mar bhean i súile an phobail, arb iad a súile féin anois iad, a shealbhú. Agus, mar a fheicfeas muid ar ball, sin rud annamh i saothar Uí Chadhain, agus an saothar luath féin san áireamh, dóchas a bheith ag an duine go mbéidh rith an ráis leis.

Slis den Mhaide

Ainneoin nach den aicme chéanna shóisialta sa phobal thiar iad le Nóra, sliseacha den mhaide crua céanna iad Bríd in ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’ agus Mairéad in ‘An Taoille Tuille’. Má tá síol na féinaithne, tuiscint sin an duine ar a shainiúlacht indibhidiúil féin, mar mhalairt ar ionad nó rôle réamhbheartaithe, i gcuid de smaointe dílse Bhríd le linn a haistir go Gaillimh, níor dhiúltaigh sí dá rôle mar bhean agus mar mháthair ainneoin an chrácamais a chuaigh leis. Go deimhin féin, feictear faoi chaithréim í i ndeireadh an scéil agus réimeas dorcha na hoíche cloíte aici. Lón bóthair don saol roimpi i leaba ualach doilís a bhí anois ina cliabh, díol a cothaithe féin agus cothú a cúraim — ábhar sásaimh do bhean agus do mháthair chlainne. Maidir le Mairéad, más le grá féin a phós sí Pádraig, ní raibh sí i bhfad sa chladach gur thuig sí go mba chumasaí go mór dlí ceannasach an chomhair ná grá a leaba theolai pósta, áit a bhfeictear í i dtosach an scéil. Ba Iéir di ón tús an rôle a bhí roimpi, an dualgas banda a bhí uirthi. Deir sí luath go maith sa scéal agus í ag dul sa chladach:

Céard í sclábhaíocht na farraige ach cuid den scIábhaíocht a gcaithfidh mé mé féin a thaithiú léi arís? Cé measa í ná sclábhaíocht an phortaigh, sclábhaíocht iompair agus oiliúna má gheallann Dia clann dom.

Caint bhreá ach nach raibh cíos ar bith sa leaba uirthi. Is mór idir an dearcadh rómánsúil sin ar chrácamas oibre an tsaoil thiar agus réalachas dheireadh an scéil. Déantar idirdhealú soiléir tríd síos idir réimse na mothuchán daonna agus réimse an iompair phoiblí. Bean agus fear tí a bhí sa chladach, agus iad faoi dhlí ceannasach an chomhair ann: fágadh lánúin na leapa mar a bhfacthas i dtosach an scéil iad, sa bhaile. Plúchann dualgas poiblí an chomhair mothucháin an duine aonair, mar is léir ón eachtra seo:

Den chéad uair inniu d’ardaigh Pádraig a cheann agus d’fhéach idir an dá shúil ar Mhairéad. Thug sé obainn ar rud éicint a rá ach dhaingnigh na liopaí arís sular tháinig an chaint. B’fhurasta aithint do Mhairéad go gcoiscfeadh sé an saothar sin di, dá bhféadfadh. Guaim chumasach an chomhair a cheansaigh an croí a bhí ag splancadh ina shúil ar an ala sin.

Ainneoin an ghrá idir Mairéad agus Pádraig tá rôle an duine sa phobal níos bunúsaí agus níos tábhachtaí ná aon bhraistintí pearsanta. Sin an tuiscint a thugas an duine slán i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte. An fear nó an bhean a dhéanfas cruachan in aghaidh anachain an tsaoil éireoidh leis sa deireadh.

Ní tada é rôle an fhir i gcomórtas le rôle seo na mná más cuidsúilí poiblí féin é. Níl aon chiapadh ná aon fhulaingt air seachas sclábhaíocht ghaisciúil na lái, na speile, agus an tsleáin — agus is léir ó ‘Aois na hÓige’ nach aon fhál go haer teacht slán ach an chruachan chuí a dhéanamh. An fear a chuirfeas san earrach bainfidh sé san fhómhar, agus ní casta ná sin an chruinne fhireann i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte — nó ba chirte a rá gur mar sin a bhí i saothar Uí Chadhain anuas go dtí Cois Caoláire agus a thríú cnuasach sin a chur san áireamh. Is in An tSraith ar Lár agus sna cnuasaigh a lean a chuirimid fíoraithne i gcéaduair ón taobh istigh ar na fir, i scéalta ar nós ‘Beirt Eile’ agus ‘An Beo agus an Marbh’, a bhaineas leis an seansaol, agus i leithéidí ‘An Eochair’, ‘Fuascailt’, ‘Fuíoll Fuine’, ‘Ag Déanamh Marmair’, ‘Idir Dhá Chomhairle’ agus ‘Ag Déanamh Páipéir’, a chuireas na laochra nua-aoiseacha cathrach i láthair. Ní bréag ar bith a rá gur beag féineolas atá ag carachtair Uí Chadhain sa saothar luath, a bhaineas lena phobal dúchais; agus an méid de atá in An Braon Broghach is i measc na mban atá sé le fáil. Mar a dúradh cheana, típeanna atá i mbunáite na gcarachtar, samplaí ionadaíocha dá gcineál féin ina bpobal féin trí shúile duine de dhúchas an phobail chéanna.

Cealú ar Phearsa

Ní dóigh gur mó ná sásta a bheadh feiminigh radacacha an lae inniu le leithéidí Nóra, Bhríd ná Mhairéad. Ní hamháin gur ghéill siad do dhearcadh fireann ar an saol agus gur ghlac siad le ceannús ceann na bhfear, ach shealbhaigh siad an saol sin go coinfheasach murar go fonnmhar amach is amach é. Déarfadh an feimineach gur cealú ar phearsa shainiúil na mná mar dhuine ar leith inti féin atá sa ghéilliúint seo. Ach ón taobh amuigh ráiteas den chineál sin: ní hí fianaise na taithí atá ann, taithí mhná an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte a rinne cruachan agus a chomhlíon a ndualgas mar ba léir dóibh féin é taobh istigh de dhlíthe neamhscríofa na muintire. Thuig siad ní hamháin cé dar díobh iad, ach cérbh iad féin. Ba léir dóibh an t‑ionad ba dhual dóibh ina gcruinne féin. Má bhí gleic sin na muintire crua — ar an mbean go háirithe — bhí sí cinnte agus is iomaí carachtar i saothar Uí Chadhain, ó Cois Caoláire ar aghaidh go mór mor, a shantódh an chinnteacht sin.

Tá sé ráite ag Alan Titley, i Léacht Uí Chadhain 1981, go ndearna Máirtín Ó Cadhain scríbhneoir nua-aoiseach de féin uair éigin le linn na bearna fada idir Cois Caoláire (1953) agus An tSraith ar Lár (1967). I gcead d’Alan, agus a bhuíochas d’Éamonn de Valera agus do rialtas na Poblachta ag an am, ba mhaith liom an dáta sin a chur siar achar blianta agus saoire Uí Chadhain i Sibéir na hÉireann, Campa Géibhinn an Churraigh le linn an dara cogadh domhanda, a chur san áireamh. Tá a fhios againn ó na litreacha a scríobh sé chuig Tomás Bairéad agus ó thagairti eile thall is abhus go ndearna Ó Cadhain an t‑uafás léitheoireachta le linn na tréimhse ‘ollscolaíochta’ (mar a dúirt sé féin) seo. Ansin, sílim, a cothaíodh an cumas agus an tsamhlaíocht a chuir ar fáil Cré na Cille (1948) agus Cois Caoláire a bhfuil lorg an nua-aoiseachais, a dtiocfadh bláth chomh foirfe air sna sraitheanna éagsúla ina dhiaidh sin, le sonrú go láidir orthu. Mar a dúirt Alan Titley sa léacht chéanna, is deacair an téarma ‘nua-aoiseach’ a shainmhíniú. Ceist choinfheasa agus bhraistinte é idir údar agus a shaothar. Ní chuimhneodh carachtair Uí Chadhain sna scéalta luatha a foilsíodh sna hirisí ná i scéalta Idir Shúgradh agus Dáiríre ar mhalairt cladaigh a chuartú ná a shantú. Ní rithfeadh an smaoineamh leo fiú go bhféadfaí sin a dhéanamh. Is beag nach ionann an cás do mhuintir An Braon Broghach, sna scéalta tuaithe ar a laghad ar bith: má bhí an saol crua, ghlac siad leis agus dhíbir siad aon smaointe craiceáilte faoina mhalairt a chuartú.

Léargas Eile

I gcomórtas lena shaothar go n‑uige sin, léargas eile ar fad ar an bpobal thiar atá in Cré na Cille, léargas an ‘Joycean Smutmonger’ mar a tugadh ar Ó Cadhain más fíor tuairisc Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca. Ní he an pobal a d’athraigh, ach an léargas ba mhian leis an scríbhneoir a thabhairt ar réimse áirithe de shaol an duine ina ghné Chois Fharraigeach. Ní mó ná gur thaitin an léargas le bunáite na léirmheastóirí luatha. Seo mar a scríobh ‘Spailpín ar an Achréidh’, critic Ar Aghaidh:

Seo í an tríomhadh leabhar cheana fhéin ag an Údar céadhna ’s gan é ach óg, bail ó Dhia air. Sé’n truagh gur sa gcló Rómhánach atá sí. Go deimhin ní gádh dhom innseacht dh’aon dhuine a léigh aon cheó dhár sgríobh Máirtín cheana go bhfuil togha na Gaedhilge innti. Móran chuile fhocal beag is mór, coitcheannta agus neamh-choitcheannta, dá bhfuil ó Bhearna na Gaillimhe go Cárna pacáilte i mbéil ochtmhar nó naonbhar. ’Se sin aon cheann aca is féidir a chur sa gcaismirt… ’sí Gaedhilge Chois Fhairrge agus an taobh tíre sin siar atá innti. Gan bhuidheachas duit is tú dhá léigheamh bheitheá ’cuimhniú ar bhaile beag eicínt thiar annsiúd… Ní leigeann an tÚdar ar fhéin gur be fhéin atá ’déanadh na cainnte. Tá sí curtha i mbéil daoine eile aige. Go leor dhi nach gcuirfinn i mbéal an mhada. Is mór an eagchóir ’tá déanta ar fhéith na samhlaidheachta aige. Dhá mbeadh fearamhlacht ins an Údar is é fhéin a bheadh ar a’ bpríomh-pháirtí sa leabhar a’ déanadh na cainnte, ar chaoi ar bith gan cuid dho na ráidhte úd ’tá innti a chuir i leith aon-dhuine sa tír seo beo ná marbhú sa nGaedhealtacht ná taobh amuigh dhi. I leith sídheóg ná púca ná aon fheithideach dár chruthaigh Dia. Níor chuala mise a leithide siúd dho chainnt ariamh. Má chualas ba ag roighneadóirí ceart críochnuigh ar chúla téarmaí é. Ní bheadh mná ná páistí ag éisteacht. Féach ins an leabhar seo tugtha dhon phobal le léigheamh iad. Tá súil le Dia agam-sa nach mbeidh an leabhair seo le fághail ag an bpobal nuair a bheidheas mo chuid páisti fhéin fásta suas le conghnamh Dé. Ar leath. 15 feicfe tú ‘gan bhréig gan mhagadh tá racht breá bogúrach ag Bid Shorcha mara raibh sí ró-óltach’. Nach ‘bhí racht’ i n‑áit ‘tá racht’ a b’fhearr. Freisin cén uair a chonaic tú bean ró-óltach sa nGaedhealtacht?

Lean an spailpín air gur liostáil sé lochtanna eile an leabhair idir bhotúin teanga agus stíle, dar leis, gan trácht ar fheall Uí Chadhain ar nósanna agus ar mhoráltacht mhuintir na Gaeltachta. Mar fhocal scoir dhearbhaigh sé:

Ní ar nós Cré na Cille a dhathaigh an Piarsach ná a chairde Gaedhilgeóirí na Gaedhealtachta. Ní ag casadh míola ná sneá le chéile a chuir sé iad.

Cré na Cille

Is iomaí léamh is féidir a dhéanamh, agus a rinneadh, ar bhuntéama Cré na Cille — aoir shóisialta; cáipéis réalaíoch shóisialta; sciolladh maslaitheach ar mhuintir na Gaeilge agus na Gaeltachta; athbheo ar sheanchreideamh bealoideasúil faoin saol iarbháis; fiú iniúchadh meitifisiciúil à la Beckett ar an mbás beo. Bíodh is go bhfuil gnéithe áirithe de na téamaí sin le sonrú ar an leabhar, níl aon léamh acu sásúil go hiomlán as féin. Ainneoin shuíomh na reilge níl aon iarracht in intinn na gcarachtar sa leabhar ar iniúchadh de shórt ar bith a dhéanamh ar staid iarbháis an duine ná ar aon tráchtaireacht a dhéanamh ar an idirdhealú, más ann dó, idir slí na bréige agus slí na fírinne. Ní haon mhíshuaimhneas meitifisiciuil ná spioradálta atá ar Chaitríona ná ar na corpáin eile, ná, ainneoin ráiteas an Fhrancaigh, aon ennui i sainchiall fhealsúnta agus liteartha na haoise seo. Arae ní ráiteas é Cré na Cille faoi ionad an duine sa chruinne tar éis a bháis, ná iarracht an duine teacht chun réitigh lena bhás pearsanta féin, ná fós bás beo à la Beckett. Más in am ‘de shíor’ atá comhrá na cille suite ní léir sin do na carachtair, agus bheadh sé iomarcach, sílim, a bhaint as an méid sin amháin gur stasis nó breithiúnas síoraí chun na beatha gan fiúntas, ‘anti-phurgadóir de chuid Dante agus Beckett’, mar a dúirt léirmheastoir amháin, atá in Cré na Cille. Níl aon leid den chineál sin coinfheasa le fáil i measc chorpáin na cille, pé ar bith céard faoi Stoc na Cille nach gcloiseann na corpáin fiú má chaitear éisteacht leis, más fíor dó féin. Mar a shonraigh Breandán Ó Doibhlin in ‘Athléamh ar Chré na Cille’ i Léachtaí Cholm Cille 1974, ceann de na píosaí léirmheastóireachta is cumasaí, dar liom, a rinneadh ar shaothar Uí Chadhain, ciúta grinn, deis scigthe, atá i suíomh an leabhair sa reilig, ní hionann is bunphrionsabal meitifisice. Bíodh gurb é léargas na coiméide é, tagann an tuairisc ar an bpobal leis an léargas a fhaighimid ó Idir Shúgradh agus Dáiríre agus An Braon Broghach ina gnéithe tuarascálacha: tábhacht na talún agus an chaoi a mbraitheann saol an duine air gona thionchar ar chúrsaí breithe, bainise agus báis; rôle an fhir agus na mná an tábhacht ní hamháin leis an dul chun cinn ach le comharthaí sóirt na héadála a bheith le feiceáil ag muintir an bhaile; an t‑aicmeachas sóisialta agus an meas ar stádas an duine atá le sonrú ó chéadabairtí Chaitríona go críoch an leabhair áit a bhfágaimid í faoi amhras cráite an crois cheart chuidsúileach ‘de ghlaschloich an oileáin’ a bheas uirthi.

Taobh Míthaitneamhach

D’fhéadfaí a rá gur micreacosma den taobh míthaitneamhach de shaol tuaithe na hÉireann mar a fheictear é i gCois Fharraige atá in Cré na Cille gona thrácht ar mhionchúraimí suaracha an ghnáthdhuine ina ghnáthshaol: aighnis faoi chúrsai talún, creidimh agus polaitíochta; saint agus éad; comharsana agus daoine muintreacha in aghaidh a chéile; gaisce áibhéalach an duine as a chumas agus a fhiúntas féin, agus taobh eile an bhoinn sin, cúlchaint agus biadán d’fhonn an duine eile a chur síos agus a bheith cab dá réir os a chionn. Ar bhealach i bhfad níos forbartha ná atá le feiceáil sa saothar luath, cuirtear fuil agus feoil ar charachtair áirithe, idir chorpáin agus dhaoine atá os cionn talún i gcónaí, trí bhíthin chaint dhílis na gcorpán. Thar aon ní eile, tuigimid gur pobal dlúth ina chéile iad pobal Cré na Cille áit arb eol do chách ní hamháin scéal a chomharsan ach stair a mhuintire siar sna ghlúine. Mar a dúirt an fear a sháigh a chomharsa leis, agus an súgradh tríd an dáirire:

Ó bhí tú le sáitheadh b’fhearr don chomharsa a dhéanamh ná don strainséara. B’fhada uait a bheadh an strainséara curtha: ar chlár gléigeal an Achréidh, b’fhéidir, nó thuas i mBaile Átha Cliath, nó thíos in Íochtar Tíre. Céard a dhéanfa ansin? Féacha an sásamh atá agat ag géaraíocht anseo ormsa. Agus dhá mba é an strainséara a bheadh curtha le t’ais, bheitheá i dteannta d’uireasa fios céard a chaithfeá ina bhéal, nuair nach mbeadh eolas ar a sheacht sinsir agat?

Is é an t‑eolas seo ar ghnóthaí na comharsan a fhágas aighneas Chaitríona agus Neil ní hamháin ina aighneas pearsanta idir beirt deirféar ach ina scéal pobail a bhfuil eolas ag madraí an bhaile air agus muintir an bhaile, fiú, á chothú agus ag cur leis. Ag seo chomh maith an difríocht bhunúsach idir carachtair Cré na Cille agus carachtair Bheckett: ní daoine gan ainm, gan fréamhacha, gan tuiscint ar an dream dár díobh iad carachtair Cré na Cille ainneoin a lochtanna iomaduila mar a nochtas Ó Cadhain iad. Tuigeann Caitríona Pháidín go maith cé hi féin. Go deimhin, is féidir a áiteamh gurbh as sin a d’eascair cuid mhaith dá cuid fadhbanna sa mhéid is go raibh meas rómhór aici uirthi féin, gur chuir sí a súil thar a cuid, agus nuair a theip uirthi go raibh údar magaidh agus mioscaise ag an bpobal as a titim. Ní hamháin sin, ach is pearsana so-aitheanta iad Caitríona, Tomás Taobh Istigh, An Máistir Mór agus go leor eile in Cré na Cille, baill de phobal so-aitheanta, agus tá eolas agus aithne ag an bpobal sin orthu, ní hionann is carachtair Bheckett a mhaireas de shíor i riocht éiginnte na hintinne. Fiche bliain i ndiaidh Cré na Cille, le foilsiú na scéalta cathrach in An tSraith ar Láir, An tSraith dhá Tógáil agus An tSraith Tógtha is ea a tháinig na neamhdhaoine gan aimn gan sainiúlacht indibhídiúil dá gcuid féin à la Beckett agus Kafka chun cinn i saothar Uí Chadhain.

Suarachas an Duine

San am céanna, áfach, is mór idir Caitríona Pháidín agus mná fadfhulangacha An Braon Broghach, Nóra, Mairéad agus Bríd a casadh cheana orainn, agus is féidir forás Uí Chadhain mar scríbhneoir idir an saothar luath agus Cré na Cille a fheiceáil sa difríocht eatarthu. Is é teachtaireacht Cré na Cille, murarb ionann is an dearcadh ar an duine sa saothar go n‑uige sin: go bhfuil an duine suarach gan mhaith, gur mar sin atá agus gur mar sin a bheas. Ní athrófar a nádúr agus leanfaidh an saol mar atá. B’fhéidir gurb é seo an stasis agus an t‑am síoraí ina mairimid ainneoin na mbrat a thriailimid a chur umainn lena chlúdach, mar dhóigh de — leabhar an scríbhneora, focla móra an Ghaeilgeora ar fiú pionta gach ceann, nó cultúr na gcos lofa. Mairimid ar fad faoi mheon ‘murach murach’ an dreama a dúirt ag deireadh Cré na Cille ‘Dhá mairinn scathamh eile’. Dá mairfidís féin tuigimid gurb é an scéal céanna a bheadh le haithris in athuair acu. Ag sin an fáth nach dtagann, mar a shonraigh Seán Ó Tuama, aon fhorbairt ar na carachtair in Cré na Cille. Ní thig leo forbairt arae níl an t‑athrú bisigh sin ar chumas an duine.

Ainneoin go gcreidim gur beag gné mheitifisiciúil atá le sonrú ar Cré na Cille, ní mór a admháil, mar atá tugtha faoi deara ag roinnt léirmheastóirí, go ndéantar comórtas ag pointe amháin sa leabhar idir an reilig agus campaí géibhinn na nGearmánach, agus gur féidir a bhaint as sin gur braighdeanach de shórt éigin é an duine sa saol seo. Bhí leidí fánacha den chineál céanna le sonrú roimhe sin i scéalta ar nós ‘Leatrom na Cinniuina’, ‘Mac Rí na nDeachmann’ agus ‘Gan Murcha gan Mánas’ (Idir Shúgradh agus Dáiríre) agus in ‘Tnúthán an Dúchais’ agus ‘Ag Dul ar Aghaidh’ (An Braon Broghach). Sainscéalta Cadhnacha iad seo a thráchtas ar dhubhchinniúint an duine i saol cruálach leatromach, ach más ea féin is mó den sonas ná den donas, den sásamh (dá theoranta féin é) ná den chrá croí atá sa dá leabhar chéanna.

Dúirt mé ar ball beag nach ionann coinfheas Cré na Cille agus coinfheas an tsaothair roimhe, ó thaobh léargas an údair. A mhalairt a bheadh fíor faoi na carachtair. Thuigfeadh Caitríona Pháidín, Nóra, Bríd agus Mairéad. Seans maith fiú go bhfaighidís píosa dá teanga dá mbeidís ina gcomharsana aici. Ach ní thuigfeadh sí leithéid Mhairéad in ‘Ciumhais an Chriathraigh’ (Cois Caoláire) go deo. Ó chéadabairt an scéil sin mar a foilsíodh in Comhar é (Nollaig 1945) agus sa chnuasach Cois Caoláire, táimid i réimse eile braistine agus coinfheasa. Bhí chuile dheis ag Mairéad ón tús leanúint le patrún saoil a muintire mar a rinne na mná a chonaic muid go n‑uige seo. Fearacht mná tíriúla Loideáin sa scéal ‘An Taoile Tuille’, rúpálaí maith oibre a bhí inti agus bhí gabháltas réasúnta, mar a déarfadh lucht déanta cleamhnais, ‘ag dul léi’. In aonturas, is cosúil, a thug sí cúl leis an saol pósta nuair a d’eitigh sí Pádraig Dhaithi gan fáth gan údar soiléir. Déarfadh feiminigh an lae inniu gur deis chun saoirse a leithéid de chinneadh coinfheasach agus is fíor sin. Ní haon chinneadh deimhneach dá leithéid a bhí ann i gcás Mhairéad, áfach. Chuaigh sí i leataobh ón saol agus ó chomhluadar daoine de réir a chéile ar an gcriathrach: lata sa gcaiseal seo di ba thír theiriúil, ba chríoch námhadúil lámh chabhrach ná béal comhairle ar bith eile. Cineál príosúin a bhí sa chriathrach di, agus tá an scéal breac le tagairtí do ghlais, do bhuaracha, do rópaí ceangail, agus go háirithe don mhaide éamainn a chuireadh Mairéad le doras an tí chuile oíche. Mar a dúirt sí le Neainin nach gcaithfeadh oíche ina leithéid de theach cúlráideach léi féin: Tá doirse agus boltaí dúshlánacha air…

Bonn ar aon le braighdeanas seo Mhairéad in earrach, samhradh, fómhar agus geimhreadh an chriathraigh, tá braighdeanas de chineál eile á fhulaingt aici, braighdeanas a gnéasúlachta féin a chuir sí faoi chois ariamh le ráig oibre, agus nár dúisíodh go dtí eachtra na bainise achar gairid roimh imeachtaí an scéil. D’uasaigh sí a mianta nádúrtha mná (i súile an phobail, ar ndóigh) tríd an saothrú a rinne sí ar an gcriathrach:

É a thriomú. Cuid suntais a dhéanamh dhe. An saol a’ chur ag caint air amhail is dá mba ar niamhinín é, nó ar éachtmhac… Í féin a fhágáil ina haisling bhuain ar chlár an chriathraigh le léamh ag an té a thiocfadh…

Níor éirigh le huasadh seo a mianta máthar mar is léir, ní hamháin ón smál (breith a béil féin, cuimhnímis) a tháinig uirthi de bharr eachtra na bainise, ach ó na híomhánna follasacha gnéasúla atá ar fud gach leagain den scéal. I gcéadleagan Comhar, mar shampla, is éard a bhí i meigeallach gabhair a mhúscail í, leide… go raibh cuireadh céileachais taobh thall den chriathrach. Is léir, áfach, nach raibh ar a cumas glacadh leis an gcuireadh céanna, agus ainneoin go ndeachaigh sí a chodladh an oíche sin gan maide éamainn ná glas ar a doras (fiú is go gcríochnaíonn chéadleagan an scéil ag an bpointe seo) agus go raibh aisling aici go dtiocfadh an t‑ógánach chuici san oíche, tá blas na ciontaíle gnéasúla agus cur faoi chois a mianta go láidir ar chríoch an scéil. Mar a d’admhaigh sí i ndeireadh leagan Comhar bhí sí cho seasc leis an gcriathrach diúltach doicheallach, agus má b’áil léi fiú glacadh le cuireadh an chéileachais, agus géilleadh d’aisling na feola, ní fhéadfadh sí é a insint don sagart de réir leagan deiridh an scéil. Ní bheadh inti feasta ach snámhaí bocht spadchosach ar sheiche an chriathraigh, braighdeanach eile i saol crua na cré.

Ceangailte le Seisce

Leathcheann Mhairéad i measc na bhfear é Micil sa scéal ‘Beirt Eile’ in An tSraith ar Láir, bíodh is go raibh seisean pósta. Nuair a bhí sé ina fhear óg bhí sé i ngrá le Máirín, cailín dathúil aerach de bhunadh na háite. Níor fheil an aeraíl den tseanbheirt a shantaigh deisiúlacht thairis sin, agus sa deireadh ghlac sé lena gcomhairle agus phós an céad punt, na cúpla bearach agus Bríd. Fearacht Mhairéad ceanglaítear le seisce ón tús é agus é ag dul faoi dhéin an lao le buicéad ‘sclamhairí’ síolta, an chuid sin den fhata síl nach bhfuil súil ar bith ann agus, ar an ábhar sin, nach bhfásfaidh. Ag ceasacht tinnis a chaith Bríd a saol ó phós siad, agus sínte tinn ar a leaba a fheicimid í ag tús an scéil, agus Micil go doicheallach i mbun a cuid oibre sise ag tabhairt a chuid ag an lao — obair nár dhual d’fhear i saol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte. Bhí Bríd ina maighdean tar éis na mblianta. Is léir ón tagairt don phleota mór de phaidrín a tharraingíodh sí amach uair ar bith a n‑iontaíodh Micil chuici sa leaba go raibh sí róbheannaithe, rómhór faoi scáth pheaca na feola le cuimhneamh ar chaidreamh gnéasúil fiú lena fear féin. Seo é is cionsiocair le doicheall Mhicil. Níor éirigh leis a mhianta nádúrtha (dar leis) mar fhear, ná a thualangacht mar athair clainne a chomhlíonadh ina phósadh, agus chuir sin scrúdadh agus frustrachas air. Fearacht Nóra in ‘An Strainséara’ (Cois Caoláire) agus na mban eile atá feicthe againn, ghlac sé le dearcadh na muintire gur d’fhonn clann (agus go háirithe clann mhac) a thabhairt ar an saol a phósas daoine. Sin a sheolas an líne ar aghaidh agus a bhuanaíos seilbh na talún do ghlúin amháin eile ar a laghad. Maidir le Micil, má bhí sac maith aige, bhí sé gan mac gan muirín agus bíodh is gur dhóigh leis féin go raibh beirt mhac ina ghéaga fós, tuigimid nach mar sin a bheas. Bhí a ghabháltas breá ag dul chun báin cheal saothrú ceart, agus in aghaidh ard na míchinniúna ar nós Sisyphus, mar is léir ó ghluaiseacht an scéil, a chaithfeas sé dul feasta. Ach an oiread is laoch úd na seanlitríochta cinnfidh air an chinniúint a bharraíocht agus é féin a shaoradh ó gharraí gabhann a shaoil:

Fear dhá bhocáil idir chomhairlí a bhí ann, ina sheasamh ar an gcoraice i ngarraí gabhann a shaoil, a chaithfeadh a dhul le fána ar dheisiúr nó ar thuathúr nár aithin sé thar a chéile, fear a raibh glas-shnamannaí, buairíní, geiseannaí le fuascailt aige dhe féin.

Daoine as alt, coimhthigh i saol na muintire is ea Mairéad, Nóra agus Micil, daoine a ndeachaigh a saol amú orthu ina súile féin agus i súile an phobail, daoine nach saorfar ó gharraí gabhann sin a saoil. Ar a laghad ar bith, áfach, agus bíodh is gur beag an t‑údar sóláis ná sásaimh dóibh é, tá a fhios cé hiad féin: tá eolas ag an bpobal orthu — más údar magaidh agus cúlchainte féin é i gcás Mhicil — agus níl fiú an méid sin le maíomh ag laochra cathrach Uí Chadhain.

Díol suntais é a laghad de shaol na cathrach atá le feiceáil i saothar luath Uí Chadhain, anuas chomh fada le Cois Caoláire fiú. In Idir Shúgradh agus Dáiríre ní fheictear an chathair, má luaitear féin í, ach mar ionad freastail agus margaíochta do phobal na tuaithe, agus tá an dearcadh céanna le fáil i scéalta ar nós ‘An Bóthar go dtí an Ghealchathair’, ‘Clapsholas Fómhair’, agus in Cré na Cille féin. Tá sruth eile ann, áfach, ina gcuirtear síos ar imirce mhac Chonamara thar Ghealchathair soir — leithéidí ‘An tAonú Fleasc Déag’, ‘Oscailt an Dorais’ agus ‘Lá Scíthe’ in An Braon Broghach, agus ‘An Pionta’ agus ‘An Seanfhear’ in Cois Caoláire. I saothar aibí Uí Chadhain sna sraitheanna is mion-státseirbhíseach, sclábhaí anaithnid de chuid an mhaorlathais, an príomhcharachtar a chastar linn.

Duine den slua gan ainm é J. in ‘An Eochair’ (An tSraith ar Láir), cime sa chóras stáit a shloigeas an duine aonair agus a fhágas é gan rian ar bith den daonnacht ná dá indibhidiúlacht féin. Ar nós charachtair Khafka, Joseph K., in Der Prozess (An Triail) agus K., in Das Schloss (An Caisleán) a bhí ag coraíocht chomh maith in aghaidh córais a bhí docht do-lúbtha, ní ghairtear de ach J., lena chur in iúl gurb é Fear‑Mar‑Chách é. Ní hamháin sin, ach cuirtear in iúl i gcéadabairt an scéil é ní mar dhuine ach mar pháipéarchoinneálaí — an fheidhm a bhí aige mar mhionsearbhónta de chuid an stáit uilechumhachtaigh. Is geall le gairm bheatha an rôle seo, nó is í an bheatha féin dó í. Is tábhachtaí an stát, an córas, daoine, ná an duine féin. Tá feidhm ag chuile dhuine taobh istigh den chóras sin a leagas amach a chuid dualgas chomh maith leis na laincisí atá air, agus ghéill J. go huile agus go hiomlán don saoldearcadh seo. Sin í an tsiocair a raibh an méid seo le rá ag a bhean leis nuair nach raibh sé sásta dlí beannaithe an stáit a bhriseadh agus an doras a raibh sé faoi ghlas taobh thiar de a réabadh: Ní leathdhuine féin thú. Is neamhdhuine thú. Ní he an chéad uair ráite agam é. Mheabhródh seo an rud a dúirt a bhas le mion-státseirbhíseach eile, Poprishchin, i scéal Ghogol Notes of a Madman: Well look at yourself, just think a minute, what are you? Why you are zero, nothing more. Fearacht an fhir óig i scéal Khafka Conversations With a Drunkard a chuir é féin i láthair mar seo, I am 23 years old, and as yet have no name, ar éigean is féidir a rá gurbh ann do J. mar phearsa shainiúil taobh amuigh dá fheidhm mar pháipéarchoinneálaí.

Eochair an Phríosúin

De réir a chéile in imeacht an scéil tháinig J. ar an tuiscint gur príosún a bhí sa seomra ina raibh sé agus go raibh sé féin scoite amach ón saol d’uireasa na heochrach cuí a shaorfadh é. Ní féidir go ndeachaigh an macalla ó Chaoineadh Airt Uí Laoghaire amú ar Ó Cadhain:

Ní scaipfidh ar mo chumha
Atá i lár mo chroí a bhrú,
Dúnta suas go dlúth
Mar a bheadh glas a bheadh ar thrúnc
’S go raghadh an eochair amú.

Dúiseacht coinfheasa dó a bhí ina bhrionglóid chorraithe sa phríosún sin nuair a shamhlaigh sé gur chlaochlaigh sé ina chomhad — eachtra, ar ndóigh, a mheabhraíos scéal cáiliúil Khafka Metamorphosis, mar a shonraigh roinnt léirmheastóirí cheana. Is ionann cuimhniú agus dearbhú sa chás seo, arae is féidir a rá sa saol réalach go raibh sé ar chumas J. éalú uair ar bith tríd an doras a bhriseadh nó glaoch a dhéanamh ar an nguthán toirmeasctha — ach nach ndearna sé sin. Mar a dúirt T. S. Eliot in The Wasteland:

…I have heard the key
Turn in the door once and turn once only
We think of the key each in his prison
Thinking of the key each confirms a prison.

Le réimse na samhlaíochta agus na meafarachta a bhaineas claochlú J.: ráiteas fochoinfheasach atá sa bhrionglóid ina ndearna comhad de, ní hionann is claochlú iomlán Ghregor Samsa in Metamorphosis. Thug an Cadhnach an chéim Khafka-ach sin sa scéal ‘Ag Déanamh Páipéir’ (An tSraith Tógtha) áit a ndearnadh páipéar go fírinneach den phríomhcharachtar, más fíor. Ní hionann is cás Ghregor, a ríomhtar sa tríú pearsa uile-eolach, níl againn ach focal an scéalaí sa chás seo faoin gclaochlú. I leaba inseacht fhuarchúiseach oibiachtúil Khafka (agus an chruinne scanraitheach fantaisíochta a chruthaítear dá bharr) faighimid cur síos thar a bheith suibiachtúil ó fhear an pháipéir, agus is deacair don léitheoir idirdhealú a dhéanamh idir an réalachas fírinneach agus réalachas sonraithe an reacaire. Níl aon amhras faoi ach go bhfuilimid ag plé ag an bpointe seo le saochan iomlán céille, Mind At The End of Its Tether, agus briseadh síos phearsantacht shainiúil an duine.

Duine eile fós de shlua na státseirbhíseach gan ainm nach raibh fiúntas ná sainiúlacht ar bith dá chuid féin ag roinnt leis is ea N. in ‘Fuíoll Fuine’ (An tSraith dhá Togáil). Mar a deir sé féin in imeacht an scéil:

Ba mhinic N. ag cuimhniú ar scéal a bheatha a scríobh. Ach i gcónaí deireadh sé leis féin nár chuid aithris a shaol. Bhí sé caite aige ag cipiléaracht le mionrudaí fánach, le brus, le na cuileogaí a ghreamaíos do rothaí móra an tsaoil, a deireadh sé leis féin.

Duine scoite a bhí ann nár airigh dáimh ar bith caidrimh le daoine eile, fiú lena bhean féin nár léar dó mar phearsa shainiúil inti féin, ach a chuirtear i láthair sa scéal de réir na bhfeidhmeanna éagsúla a chomhlíonadh sí ina shaol seisean — an teach a ghlanadh, béile a réiteach, tine a chur síos. Ba chosúil N. le duine a bhí ag suansiúl tríd an saol ó lá go lá ina lúb gan tábhacht i gcóras maorlathach nó gur bhásaigh a bhean, eachtra tosaigh an scéil. Chuir a bás sise iallach air teacht ar réiteach de shórt éigin lena shaol. I radharc a mheabhródh garraí gabhann Mhicil, feicimid é ag fágáil teach ól go gairid tar éis scéala an bháis a fháil agus é mar a bheadh sé ag crosbhóthar saoil:

Taobh amuigh den doras, ámh, d’fhan sé gan a dhul deiseal ná tuaifeal… Bhí an tsráid ansin soir siar roimhe mar scian thrin a shaol, ag glan-dluíú a chaite agus a fháistineach ó chéile.

Clapsholas na hIntinne

Níor éirigh leis aon réiteach a fháil ar a chás agus is éard atá ina fhuaidreamh buile óil ar fud an bhaile mhóir ina dhiaidh sin clapsholas riastrach na hintinne agus a scarúint de réir a chéile leis an réalachas. Ainneoin gan aon ‘pheaca’ (seachas, b’fhéidir, codladh le Fáiscín Fionn) ná aon ‘choir’ a bheith déanta aige, d’fhás meon ciontaíle in N. le linn a fhuaidrimh ba chionsiocair i ndeireadh báire, fearacht fhear an pháipéir cheana, le saochan céille — sampla clasaiceach, déarfainn, de mheath scitsifréineach. Is í ciontaíl seo N. (chomh maith le J. agus cimi eile Uí Chadhain) go maireann siad, ní hionann is muintir an chomhthionóil fhuinniuiil fhuinte, i gcruinne nach roinneann norm ná míniú aonghnéach leis. Mar a dúirt H. G. Wells sa leabhar leis a luaigh mé ar ball:

Hitherto events had been held together by a certain logical consistency, as the heavenly bodies have been held together by gravitation. Now it is as if the cord had vanished, and everything was driving anyhow to anywhere at a steadily increasing velocity…

As an gcorda sin a bheith ar iarraidh a eascraíos ciontaíl na freacnairce mar atá sonraithe againn. Má bhí leithéid Oedipus Rex sa seansaol ciontach as ainghníomh, ba de bharr aineolais é agus de bharr na dubhchinniúna a bhí leagtha amach ag na déithe dó. I gcás chimí Uí Chadhain, áfach, gan trácht ar K. agus Joseph K. a bhí chomh haineolach céanna, níl aon catharsis i ndán dóibh. Tá siad uilig daortha — daortha chun na beatha gan bhrí ná fiúntas, cúisithe as peaca na beatha, le peche d’exister mar a dúirt Sartre in aiste cháiliúil faoi Phroust sna tríochaidí. Más de bhunadh tuaithe féin iad N., J., agus fear an pháipéir, is fada an bóthar aniar é ó shaol an chomhthionóil fhuinniúil fhuinte.

Is iomaí bealach a fhéachas an duine le héalú as gábh eisiach seo na beatha gan bhrí: cúrsaí creidimh agus reiligiúin den uile chineál, nó Tóraíocht Inis na Fírinne; asamhlú iomlán leis an saol ina maireann sé; nó a mhalairt ghlan, leota den teanga a chur amach faoi shaol nach fiú mórán é agus racht breá den gháire raibiléiseach a ligean — cleas coitianta Cadhnach. Cheal ama, áfach, ní dhíreoidh mé ach ar bhealach éalaithe amháin a bhaineas le hábhar anseo.

Mar a shonraigh Wagner i magnum opus, dar liom, an 19ú haois, Der Ring des Nibelungen, is é a theastódh ón duine comhaimseartha sárdhuine, laoch ar nós laochra an tseansaoil, a thiocfadh ar an bhfód le barraí an phríosúin a réabadh agus lena shaoirse a bhronnadh in athuair ar an duine. Seasann an fíorlaoch don cheart, don uaisleacht agus don fhírinne. Is é an t‑idéal é i súile an phobail. De bhrí go n‑éiríonn leis bacanna agus srianta an ghnáthdhuine a chur de (fiú má mharaítear san iarracht é) dearbhaíonn sé fiúntas an phobail dó féin, agus tríd sin fiúntas an uile bhaill den phobal sin chomh maith. Ar bhealach, is slánaitheoir an laoch a fhuasclaíos an gnáthdhuine ó bhraighdeanas an ghnáthshaoil trí chruinne idéalach a thairiscint dó ina réitítear chuile fhadhb agus inar féidir leis é féin a shamhhú ina laoch. Tá seo fíor faoi laoch na seanlitríochta agus an bhéaloidis chomh maith le ‘laoch’ litríochta agus scannán na haoise seo ar nós James Bond, Mr T., Superman, buachaillí bó an Wild West (a ‘fhaigheann’ an fear i gcónaí!) agus bleachtairí agus spiadóirí sárchumasacha i saothar daoine ar nós Le Carré, Ludlum, Forsythe agus údair iliomad thrillers eile.

Den mhianach seo dar leis féin, ar chuma ar bith, laoch an scéil ‘Fuíoll’ (An tSraith dhá Tógáil), tuairisc peileadóra, An Mhucarlach Mhór ar a chuid gníomhartha gaile agus gaisce, mar dhóigh de, ar pháirc na peile agus dá mb’fhíor a leath dá raibh le rá aige theastódh a leithéid ó chontae is fiche in Éirinn faoi Mheán Fómhair chuile bhliain i dtóraíocht soithigh naofa áirithe! Déantar comórtas soiléir, más go scigiúil féin é, síos tríd an scéal idir an Mhucarlach agus Cú Chulainn, ó mhacghníomhartha na beirte go dtí a dteacht in inmhe trí mharú ainmhí — cú i gcás Chú Chulainn, stail i gcas na Mucarlaí. Maidir le cleasa gaisce na Mucarlaí, is éard atá iontu scigaithris cuid mhaith ar chleasanna Chú Chulainn mar atá le léamh in Tocmarc Emere — agus ar an gcleas ab éifeachtaí ag laoch na peile bhí an tufóg, gaoth boilg nár thada é gae bolga Chú Chulainn i gcomórtas leis!

Imirce Faitís

B’é críoch scéal na Mucarlaí gur tugadh a Fhionntrá i bPáirc an Chrócaigh nuair a bhasc an Mortarlach Mór é agus iad i mbun comhraic, agus is ionann a imirce faitís ina dhiaidh sin agus bás de chineál tharla deireadh a bheith lena chaithréim mar laoch. Má bhí fiúntas, áfach, le bás na seanlaochra a mhalairt atá fíor i gcás threascairt na Mucarlaí. Laochas inbhéartaithe gan bhrí, gan fheidhm atá ina chuid gníomhartha, ní hionann is laochas Chú Chulainn a raibh gá ag a phobal (má ba é pobal teoranta na huasaicme féin é) leis. Agus ní hé an Mhucarlach an t‑aon ghaiscíoch ar fhág an Cadhnach a shraith ar lár. Thug sé an íde (nó an oidhe) chéanna do laochra eile dá chuid: M. a cuireadh i gcosúlacht le Cú Chulainn agus le Suibhne; an Cú Chulainnín in ‘Ce Acu’ (An tSraith ar Láir); lánúin ‘Mhuintir na Croise’ (An tSraith Tógtha) a shamhlaítear le Diarmaid agus Gráinne; agus fiú J., ar féidir a bhás a chur i gcosúlacht le bás Chonaire in Togail Bruidne Da Derga.

Sa scéal ‘Gorta’ (An tSraith ar Láir) is láidre agus is scanraithí a dhéantar forbairt ar an téama seo. Táimid i láthair ag bás duine nach fear ná bean, ach duine díphearsanaithe, dighnéasaithe, dídhaonnaithe — agus is léir ón tús go bhfuil macallaí á mbaint ag an gCadhnach as Oided Con gCulainn le comhthéacs eile a thabhairt d’anbhás an duine seo i ngarraí fataí a bhí millte ag an dúchan. Bhí éan dubh i láthair an duine, fearacht na Baidhbhe a bhí ag faire ar bhás Chú Chulainn. Íomhá choitianta sa tseanlitríocht in Éirinn agus i gcultúir eile is ea Bandia an Bháis i bhfoirm éin á cothú féin ar chonablach na laochra i ndiaidh catha, agus d’fhéach éan ‘Ghorta’ leis an íde chéanna a thabhairt don duine. In Oided Con gCulainn lig an Bhadhbh ‘trí sgrécha comóra’ nuair a shéalaigh Cú Chulainn. In ‘Gorta’ áfach d’imigh sí léi, i bhfocail an scéil, ‘gan fáiteall ar bith a thabhairt léi’ agus gan aici ach ‘scréachaíl dhiomúch’. Ní hamháin go bhfuil an duine ar lár ach tá an dia ar lár chomh maith leis cheal cothú i gcruinne gan bhrí. Cuireann alt deiridh an scéil leis an léamh seo:

Go tobann níor fhan spéir ná talamh, aghaidh ná cul gréine. D’fháisc scaoilteog duifin reatha ar shúil lasta na gréine mar ghabhfadh ordóg a múchta agus marbhfáisc uirthi…

Is ionann seo agus múchadh na beatha féin agus teacht i réim na hainrialach, nó léiriú samhailteach ar ráiteas cáiliúil Schopenhauer Kein Wille, keine Vorstellung, keine Welt, ‘Gan aon toil, gan aon íomhá, gan aon domhan’, nó i dtéarmaí Cadhnacha sraith an duine ar lár.

Thosaigh muid le Seáinín i ngarraí an fhéir ag saothrú chré na muintire. Má bhí an líne féin ag dul chun lagair agus gan aige ach dhá choca san áit a mbíodh trí cinn fadó, bhí díol a chothaithe aige ina dhiaidh sin. Rinne sé cruachan agus tháinig sé slán. In Cré na Cille féin ní fhaca muid an duine ag déanamh créafóige arae ar an saol os cionn talún a bhí a aird. Scéal eile ar fad é ag duine ‘Ghorta’. Den chré é agus ar an gcré a fhilleas sé, ach nach talamh coisricthe ar bith é a théalta deiridh. Fágtar ag morgadh é os cionn talún, ag filleadh ar an gcré is gan sásamh na cille féin aige.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar, de Comhar, agus de Chló Iar-Chonnacht as a gcead an aiste seo a fhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Máirtín Ó Cadhain — Poblachtach agus Sóisialaí

Le Proinsias Mac Aonghusa. Marais, Páras, An Cháisc, 1989.

Ag Dáil Uí Chadhain a tugadh an léacht seo ar an 8 Aibreán 1989.

Céadfhoilsíodh i riocht na haiste í in Comhar, 49(10), 5–17.

Bhí Máirtín Ó Cadhain chomh Gaelach le ceaig poitín; meas an stiléara is mó a bhí aige ar reachtanna agus dhlithe stáit ar a raibh dímheas aige. Is iomaí sin Máirtín Ó Cadhain a bhí ann. Is mar scríbhneoir is dóigh is faide a mhairfeas a chliú. Is mar sin ab fhearr leis féin an scéal a bheith. Dá mhéad dá ndearna sé agus clócaí eile ar a ghuaillí thuig sé go rímhaith, formhór a shaoil, gurb í an scríbhneoireacht an cheird a bhí leagtha amach dó. Ach múinteoir de chineálacha éagsúla a bhí ann ó thosaigh sé ag teagasc ar Dhaighnis sa bhliain 1926 agus é bliain is fiche d’aois, nó gur cailleadh é agus é ina Ollamh i gColáiste na Tríonóide agus é ina Chomhalta de chuid an Choláiste (FTCD) sa bhliain 1970.

Léachtóir poiblí thar cionn a bhí ann agus óraidí breá a raibh an greann agus an dáiríreacht measctha trína chéile go healaíonta aige. Iriseoir bisiúil ba ea é mar a thuigfeas an té ar cuimhin leis Caiscín san Irish Times, altanna dá chuid in The Gaelic Weekly, litreacha a bhain le saol an lae inniu san Evening Mail agus aistí dá lán cineálacha in Feasta agus in Comhar agus in An Stoc agus in Ar Aghaidh, agus in irisí nach iad.

Ach is faoin gCadhnach mar fhear poiblí, mar agóidí, mar Phoblachtach, mar Shóisialaí atáimse ag trácht anocht ag Céad Dáil seo Uí Chadhain. Ní ar nithe eile atá m’aird; beidh daoine nach mé ag trácht ar Mháirtíní Ó Cadhain eile. Agus, dar mo leabhar, tá neart le rá.

Ní bheadh sé indéanta Máirtín Ó Cadhain a chur i gcomórtas le duine ar bith eile, Éireannach nó coimhthíoch. Duine ann féin ar fad a bhí ann a raibh gnéithe de stíl mhaithe móra an Renaissance ag baint leis.

Ní naomh ar bith a bhí ann, ach sheas sé i gcónaí leis na nithe a gceapfaí, b’fhéidir, naoimh Éireann a bheith ar a son. Céard a bhí uaidh a thabhairt chun críche, an conraitheoir réabhlóideach seo as an gCnocán Glas? Is ar éigean atá mórán dabht faoi sin: Poblacht lucht oibre ina mbeadh an Ghaeilge i réim, agus ocastóirí faoi dhímheas. Fear caol caintiúil a bhí ann, a dúirt cara leis liom, nuair a casadh airsean é den chéad uair ina theach féin i gCamas in earrach na bliana 1928. Bhí sé féin agus Seosamh Mac Mathúna, múinteor Leitir Mucú, in aon teach le chéile. Bhí time ar siúl do mháistreás a bhí ag imeacht as an áit. Bhí ól ann — ceaig poitín. Mhair an time go dtí a ceathair nó a cúig ar maidin. Muintir na háite agus múinteoirí le chéile. Béarla is mó ar fad a bhí á labhairt ag na múinteoirí, agus Gaeilge ag an bpobal. Mar sin a bhíodh cúrsaí san am. Tháinig athrú ar an saol. Agus ansin tháinig athrú eile arís air. Ní dheachthas chuig aifreann an mhaidin dár gcionn, agus faoi cheann seachtaine d’ionsaigh an sagart Máirtín agus Joe Mac Mahon agus an chuid eile díobh ón altóir. Is dóigh gurbh í sin an chéad uair ar déanadh ionsaí den chineál ar Mháirtín, agus is spéisiúil gur faoi phoitín a tharla sé agus faoi gan dul chuig an aifreann.

Ach bhí sé cheana féin san IRA. Dála an scéil, bhí gnaoi na ndaoine air, rud ab annamh san am ar mháistir scoile. Théadh sé thart le muintir óg an cheantair. Bhíodh sé ag comrádaíocht leo, ag ól leo, ag dul chuig damhsaí leo. Duine dá gcuid féin a bhí ann. Tuigeadh sin. Tuigeadh nárbh ionann é agus na máistrí agus máistreásaí scoile a bhíodh ann roimhe, dá fheabhas iad. Is fiú a lua gur bheag ar fad de mhuintir Ghaeltacht Chonamara a fuair aon mhéid oideachais san am, ní áirim a bheith ina múinteoirí ná dul ar ollscoil. Ar ndóigh, b’ionann scéal do dhaone bochta ar fud na tíre ar fad agus ní hé an oiread sin athrú a tháinig ar an saol nó gur chuir Donnchadh Ó Máille a scéim saoroideachais ar bun.

Cé gur inis sé féin neart scéalta barúla faoina bhreith ina dhiaidh sin, agus go bhfuil ceist ann faoin mbliain inar rugadh é, is cinnte go leor gur ar an gCnocán Glas a tháinig sé ar an saol. B’fhéidir gur rugadh é in Eanáir na bliana 1905 nó ar an 13ú lá d’Fheabhra, 1906 nó ar an 20ú lá d’Eanáir, 1906. Tá scéal a bhreithe chomh casta le scéal Phádraic Uí Chonaire, geall leis! Bhíodh sé ag ligean air scaití gur i Learpholl Shasana a rugadh é. Bhaineadh sé greann as nithe mar seo, agus as dream údaráis a chur amú. Beidh cuimhne ag cuid agaibh ar an mbréagphictiúr de féin a cuireadh ar fáil don Ghúm do An Braon Broghach sa bhliain 1969. Chuir siad i gcló é. Shéan an Cadhnach gurbh é féin a bhí ann agus chuir sé milleán ar an nGúm. Dúirt sé go raibh dealramh ag an bpictiúir le Stalin óg sular éirigh sé brúidiúil. Ach shíl a lán a raibh eolas acu ar intinn Mháirtín Uí Chadhain gur dhóigh ná a mhalairt gurbh eisean féin a thug an pictiúr don Ghúm le teann diabhlaíochta agus mioscaise. Ní ar an eagraíocht áirithe stáit sin is mó a bhí a ghean. B’as saol an bhéaloidis, saol nach raibh mórán athrú air le míle bliain anuas, a fáisceadh mé, a dúirt sé féin le Scoil Merriman an lá deiridh d’Eanáir, 1969. Duine de thriúr déag clainne a bhí ann agus bhí an teaghlach chomh bocht céanna le gach teaghlach eile san áit. Bhí sé fíormheabhrach agus bhí máistir scoile, Éamon Ó Gógáin, sa Spidéal a thuig a fheabhas, agus a chuidigh leis. Is dóigh gur ina fhear oibre i Sasana a bheadh Máirtín Ó Cadhain murach a ndearna an máistir scoile breá seo ar a shon. Ghnóthaigh Máirtín an King’s Scholarship faoi dhó, sa bhliain 1923 agus é ró-óg le glacadh leis, agus arís an bhliain dár gcionn. B’in éacht. Bhí coimhlint mhór ann.

Chuaigh sé chuig Coláiste Phádraig i nDroim Conrach i bhfómhar na bliana 1924. As an scoil náisiúnta a tháinig sé; níor chaith sé lá riamh i meánscoil. Bhí sé ina mháistir scoile déanta dhá bhliain dár gcionn. I bhfómhar na bliana 1927 ceapadh é ina phríomhoide ar Scoil Chamais i bParóiste Ros Muc agus is ann a bhí sé go dtí tús 1932 nuair a fuair sé post mar phríomhoide ar an gCeaird Mhór*, taobh thoir de Ghaillimh mar a bhfuil aerfort anois. Is anseo a bhí sé sa bhliain 1936 nuair a bhris Easpag na Gaillimhe, an Dochartach, é de bharr a dhílseachta don IRA. Scéal mór a bhí sa bhriseadh san am. Sheas muintir an Chairn Mhóir leis. Ionsaíodh Marrinan, an máistir a thóg post Mháirtín, agus sílim gur baineadh a chuid ingne de. B’éigean cosaint phoiblí a chur ar fáil dó ar feadh i bhfad. Níor sheas an INTO le Máirtín. I ndeireadh 1936 bhí a cheird bainte de agus é curtha ar an mbóthar, rud a tharla, ar ndóigh, do chuid mhaith eile múinteoirí misniúla roimhe agus ina dhiaidh. Ach níorbh ionann mórán acu siúd agus Máirtín Ó Cadhain.

Cad chuige a raibh sé san IRA? Céard a chuir ar bhóthar na Poblachta é? Daoine ciúin go leor a bhí i muintir Mháirtín. Ní raibh sá na scine, caitheamh na cloiche ná bualadh maide ionainn, a dúirt sé féin tráth. Más fíor, léigh sé cóip den iris Nationality le linn dó a bheith ina mhac léinn i gColáiste Phádraig agus sin a mhúscail a spéis sa Phoblachtachas. Ach ní miste aird a thabhairt ar an méid seo, freisin: bhí sé 14 bliana nuair a cuireadh an chéad Dáil ar bun agus nuair a thosaigh Cogadh na Saoirse; 17 mbliana nuair a thosaigh an Cogadh Cathartha. Bhí na hÓglaigh bunaithe go maith ina cheantar dúchais. Scoilt siad; chuaigh an chuid is mó díobh leis an Saorstát de bharr cheannaireacht Mhíchíl Uí Dhraighneáin — a mhalairt a tharla in iarthar Chonamara de bharr Ghearóid Mhic Pharthaláin agus Petie Mc Donnell. Is é sin le rá gur cinnte go raibh an-chaint ar a raibh ag tarlú go háitiúil agus ar fud na tíre. An bhféadfadh buachaill fíormheabhrach ar nós Mháirtín Uí Chadhain gan spéis a bheith aige ina raibh ag tarlú?

Tá a fhios agam céard a thug san IRA mé féin. Ba chall troid le mo mhuintir, boicht na tuaithe, a fhuascailt, a scríobh sé in Feasta sa bhliain 1960 agus é ag déanamh léirmheasa ar Ar Thóir mo Shealbha le Tarlach Ó hUid, fear eile a bhí sna hÓglaigh ach nár fhan leo. D’fhan Máirtín san IRA. Ní feasach mise nach raibh sé taobhach i gcónaí leis na hÓglaigh cé gur díbríodh é astu, tuairim is 1946, gur mhinic dó iad a lochtú, gur thuig sé bunlaigeachtaí a bheith orthu. Bhí a fhios aige gurbh iad Óglaigh an IRA na Gaeil ba dhílse sa tír, gurbh iadsan i gcónaí a sheas le leas an náisiúin agus le cearta bunúsacha na tíre nuair a bhíodh drochmhisneach ar fhormhór na coda eile, gur acu a bhí an Holy Grail.

Seosamh Mac Mathúna a chuir móid dílseachta an IRA ar Mháirtín ag geata theach an mhúinteora i gCamas, mar a raibh an bheirt acu ina gcónaí. Bhí Mac Mathúna sna hÓglaigh ó bhliain a ’18 agus nuair a tháinig sé ag teagasc go Leitir Mucú ceapadh é mar Aidiúnach ar Chathlán Chonamara den IRA. Duine é a bhí fíorghníomhach, a chaith seal ina phríosúnach ar an gCurrach le linn an Dara Cogadh Domhanda, agus a d’fhan i nGluaiseacht na Poblachta go deireadh a shaoil. Níorbh fhada Máirtín san IRA nó gur roghnaíodh é mar Chaptaen ar Óglaigh Chamais. Ar ndóigh, bhí Cumann na nGaedhael i réim san am agus tóir mhór acu ar lucht na Poblachta. Bhí neart i bpríosún. Ní raibh an Cogadh Cathartha thart ach le ríbheagán blianta. Bhí polaitíocht an-teasaí, ach in ainneoin bhriseadh Éamon de Valera leis an IRA ar dtús agus ansin le Sinn Féin, agus bhunú Fhianna Fáil, bhí comhoibriú an-dlúth fós idir na dreamanna éagsúla poblachtacha. Níl aon amhras ann ach go raibh neart i gCumainn Fhianna Fáil fós a bhí san IRA freisin, nó taobhach leis na hÓglaigh. Mar sin a bhí an Cochlánach, duine den triúr a mharaigh Caoimhín Ó hUiginn, mar shampla. Bhain sé le Cumann Inse Chóir d’Fhianna Fáil. I litir a chuir Seosamh Mac Mathúna chuig an tSiúir Bosco Costigan agus Seán Ó Curraoin, údair bheathaisnéis an Chadhnaigh, dúirt sé an méid seo:

Bhí orainn dul ar fud Chonamara ar obair na nÓglach agus bleachtairí ag faire orainn. Cheapamar plean. Chuireamar coiste ar bun le leacht a thógáil do na buachaillí ó Chonamara a thug a n‑anamacha ar son na Poblachta, agus bhí cruinniú i chuile áit faoin leithscéal sin, agus d’éirigh go maith linn.

Ní miste súil a chaitheamh ar bhaill an Choiste sin, Coiste Chuimhne na nÓglach i gConamara, mar a bhí air. Bhí sé eagraithe, más fíor, i sé cheantar éagsúla. Mac Mathúna agus Ó Cadhain na Rúnaithe. Bhí aon mhúinteoir déag ar an gCoiste ar fad agus ceathrar Comhairleoirí Contae de chuid Fhianna Fáil. Aithním cuid mhór de na hainmneacha, agus Fianna Fáilithe is mó a bhí iontu. Peadar Mac Domhnaill, Petie Mc Donnell, Fianna Fáilí tréan agus Poblachtach dílis, a bhí ina Chathaoirleach, agus bhí Gearóid Mac Parthaláin, Gerald Bartley, a bhí ina dhiaidh sin ina Aire Cosanta, mar Chisteoir. Orthu siúd eile a bhí ar an gCoiste bhí John Keane, a bhíodh ina dhiaidh sin ina TD ag Fianna Fáil. An amhlaidh nár thuig an dream seo, a raibh ceird na comhcheilge acu féin, go raibh an IRA ag baint leasa astu? An amhlaidh gur chuma leo? Agus ceist eile, an é Coiste sin Chuimhne Óglaigh Chonamara tús saoil an Chadhnaigh mar chomhcealgaire, ceird a thug sé leis go binn?

Bhí m’athair, Críostóir Mac Aonghusa, cara mór le Máirtín, ar an gCoiste. Ar seisean:

An uair sin b’ionann Cumannaigh, an tIRA, Sinn Féin agus Fianna Fáil. An mhuintir a raibh airgead acu agus ceannas agus cumhacht, ar nós siopadóirí, feirmeoirí móra, lucht gnó i mBaile Átha Cliath agus sagairt agus easpaig, bhíodar go léir ar thaobh Chumann na nGaedhal. Aon dream amháin a bhí ionainne, freisin. Bhíomar ina n‑aghaidh siúd.

Bhí dream maith óg sna hÓglaigh i gCamas faoi cheannas an Chadhnaigh. Bhí an tIRA beo i ngach baile fearainn i gConamara. Bhí fonn ar dhaoine óga rud éigin a dhéanamh. Ach céard é an rud sin agus cén chaoi a ndéanfaí é? Bhí cuma i bhfad níos fearr ar Fhianna Fáil. Agus bhí de Valera ar an gceannaire ab fhearr sa tír. Ní raibh aon pholasaí tarraingteach ag an IRA. Chlis air i gConamara mar a chlis i ngach áit eile. Bhí Rialtas an Chosgaraigh brúidiúil. Bhí suarachas ag baint leis agus frithnáisiúnachas a bhí ag dul i méid de réir a chéile. Bhí an seoiníneachas in airde in ainneoin fheabhas léithéidí an Bhlaghdaigh agus Risteárd Uí Mhaolchatha ar a mbealaí féin. Ba léir má bhí siad le cur de dhroim seoil gurbh é bealach Fhianna Fáil agus ceannaireacht chliste, ghlic de Valera a dhéanfadh sin, agus nach iad gunnaí na nÓglach. Sa bhliain 1932 thug baill an IRA an-chúnamh go deo d’Fhianna Fáil leis an toghchán a bhuachan agus rinne siad sin arís i dtoghchán na bliana dár gcionn. Cumann na nGaedhael a chriogadh, agus Poblachtaigh Fhianna Fáil a chuirfeadh an Phoblacht ar bun a chur i réim, aidhm bhaill an IRA sna blianta sin. B’in, freisin, aidhm chinnte Mháirtín Uí Chadhain. Ach cé go ndeachaigh a lán den IRA le Fianna Fáil ar fad, agus cuid acu isteach sna Gardaí, sna ‘Broy Harriers’, mar a thugtaí orthu, agus san Arm Náisiúnta, níor chuimhnigh an Cadhnach riamh ar dhul leis an bpáirtí. Ceithre bliana sular cailleadh é, thosaigh sé a phaimfléad An Aisling mar seo:

Mar phoblachtóir neamhleiscéalach atá mé dá scríobh seo. Má chuireann tada dhá bhfuil ann múisiam ar aon duine ní shin é is rún dom. Ach mas roghain idir múisiam a chur ar dhaoine é agus an fhírinne — an fhírinne mar is léir dom-sa í — a chur as a riocht, is í an fhírinne mo roghain.

D’fhág sé Camas i dtús 1932 agus thug a aghaidh soir ar an gCeaird Mhór*, áit ina raibh an Ghaeilge láidir san am. Taobh istigh de bhliain bhí sé ceaptha ag IRA na háite mar Chaptaen orthu. Bhí traidisiún fíorláidir poblachtach sa dúiche sin. Ní miste cuimhneamh gur taobh thoir de Ghaillimh is mó a bhí Éirí Amach 1916 taobh amuigh de Bhaile Átha Cliath. Agus níl deireadh fós, ná baol air, ar Phoblachtachas an réigiúin. Má bhí Máirtín thoir féin bhí baint dhlúth aige le cúrsaí thiar i gConamara. Go deimhin b’fhéidir gur mhó a spéis i ndeacrachtaí agus i ndrochshaol mhuintir na Gaeltachta agus é gafa soir agus ina dhiaidh sin ná roimhe sin. B’fhéidir gur léir dó cruatan saoil na muintire thiar nuair a conaic sé cé mar a bhí an saol laethúil ag daoine eile a raibh talamh níos fearr agus bealaí níos nua-aoisí acu.

Sheas sé i gcónaí leis an nGaeltacht agus le muintir na Gaeltachta. Níl a fhios agam duine ar bith a shéanfadh sin. Ach ní shin le rá é a bheith dall ar lochtanna mhuintir na Gaeltachta. The Gaeltacht mentality is as crotchety a bag of tricks as that of the Ceithearnach Caoilriabhach, a dúirt sé in The Gaelic Weekly i Márta na bliana 1964.

Thuig sé riachtanais mhuintir na Gaeltachta. Thuig sé an chiall a bhaineann le drochthalamh clochach ar deacair saothrú a bhaint as. Chonaic sé a mhuintir ag plé le drochthalamh. Agus d’oibrigh sé féin agus é ina ghasúr ar dhrochthalamh. Thuig sé dúil pobal bocht tuaithe i dtalamh maith agus i dtuilleadh talún, bíodh an talamh maith nó olc.

Sa bhliain 1969 a scríobh sé an méid seo:

Tugann sibh faoi deara go mbainim leas as an bhfocal ‘aicme’ sách minic, focal is ionann agamsa agus ‘class’. Cuimhneo cuid agaibh ar an gclass warfare. Bhí an smaoine seo téaltaithe i m’intinn sul ar fhága mé an Ghaeltacht ná ar chuala mé ag caint ar Mharx ná ar an gConaolach ariamh.

Dar liom, tá tábhacht ag baint leis an dearbhú seo agus le ráitis eile gaolta leis ar a mbeidh trácht agam ar ball. Mar ba mhinic a deirtí gur bheag é tuiscint Uí Chadhain ar Shóisialachas agus ar choimhlint na cosmhuintire i gcoinne lucht an rachmais. Ar bhealach sílim meascán a bheith déanta idir Ó Cadhain, crann taca mhuintir na Gaeltachta agus lucht lag eile, agus Ó Cadhain an tÓglach ar theastaigh uaidh go mbuailfí buillí móra marfacha ar impireacht Shasana, fiú is dá mba é réimeas coirpeach Hitler sa Ghearmáin a bhí á dhéanamh sin. Tá neart eolais anois ar réimeas na Naitsíoch. Is cinnte go raibh a lán roimh dheireadh an Dara Cogadh Domhanda, agus roimhe, a thuig a ndonacht go soiléir agus a bhí i gcoinne an Fhaisisteachais, bíodh sé sa bhaile nó i gcéin. Ach go fiú is cuid mhaith a bhí lochtach ar na Léinte Gorma agus a thuig an chontúirt a bhain leo, ní raibh siad go háirithe in aghaidh na Gearmáine sa chogadh le hImpireacht Shasana. Le forlámhas Shasana ar Éirinn a bhriseadh agus le deireadh iomlán a chur le bréagéileamh Shasana ar cheannaireacht sa tír seo atá, agus a bhí, an tIRA ann. A thúisce a chuirfear deireadh le réimeas na Sasanach ní bheidh aon ghá leis an IRA agus imeoidh sé i léig. Ach go dtí sin, is corr-Éireannach grinn nach dtuigfeadh call a bheith leis na Hillside Men. Mar sin a bhí an Cadhnach.

I ngéibheann i Sibéir na hÉireann, mar a thug sé air, a chaith sé formhór an Chogaidh. An iontas ar bith súil a bheith aige go gcriocfadh an Ghearmáin Impireacht Shasana agus go mbeadh deireadh go deo le ceannas fimíneach brúidiúil Londan ar Éirinn dá bharr seo? Ar ndóigh, thuig sé nach le saoirse a bhaint amach don tír seo a bhí Hitler agus a lucht leanúna ag troid. Ach thuig sé freisin go mbeadh athrú mór millteach ar an saol ach Seán Buí a bheith thíos. Is iomaí Éireannach agus daonlathaí maith eile a raibh súil aige go mbuailfí an Sasanach agus ní bheadh sé ceart ná cóir a rá gur réimeas faisisteach a bheadh uaidh ina dhiaidh sin sa tír seo.

Ní shin le rá, áfach, an ceart a bheith acu siúd a thacaigh leis na Gearmánaigh an uair úd. Bhí an saol casta. Bhí bréaga móra an Chéad Chogadh Domhanda i gcuimhne daoine fós. Níor creideadh a raibh Sasana a rá faoin réimeas in Beirlín. Ach b’fhíor é, mar a thuigtear anois.

Tabhair faoi deara, áfach, roinnt dá bhfuil le rá ag Mícheál Ó Ríordáin, príomh-Shóisialaí Éireann, le fada an lá. Bhí seisean i ngéibheann ar an gCurrach le Máirtín Ó Cadhain. Ní raibh sé i bhfad tagtha abhaile ó bheith ag troid ar son na Poblachta sa Spáinn nuair a gabhadh é. Cé go raibh sé óg, throid sé an Faisisteachas lena ghunna agus ar gach slí eile dá raibh aige.

San Irish Socialist i bhFeabhra, 1976, rinne sé cur síos ar chuid de shaol na bpríosúnach agus a leagan amach. D’inis sé faoi thráthnóna sa champa géibhinn sa bhliain 1941 nuair a luaigh sé le Máirtín Ó Cadhain go raibh amhrán an lucht oibre, L’Internationale, aistrithe ón mbun-Fhraincis go dtí gach teanga ach amháin Gaeilge. Bhí comhrá acu faoi seo. Dhá lá dár gcionn bhí aistriú cumasach curtha ar fáil ag an gCadhnach:

Músclaigí, a bhratainn na cruinne,
A dhíogha an ocrais, aire dhaoibh!
Tá an tuiscint ina bhuabhall buile
Ag saighdeadh an duine chun malrait saoil.
De sheanré na ngeasróg déanaim easair,
A ál na laincise, músclaigí,
Sinne nach faic muid, gheobhaidh muid gradam.
An seanreacht leagfar bunoscionn.

Loinneog

Sí an troid scoir í, a bhráithre, éirímis chun gnímh,
An tInternationale — snaidhm chomhair an chine dhaonn’
Sí ’n troid scoir í: a bhráithre, éirímís chun gnímh,
An tInternationale a bheas mar chine daonn’.

Ní bheadh mórán céille ann a cheapadh a leithéid seo nó siúd de leagan polaitíochta a bheith ag duine de bhrí gur scríobh sé amhrán nó gur aistrigh sé iomann. Céard faoi John Kells Ingram agus Who Fears to Speak of ’98? Ach dúirt Mícheál Ó Ríordáin tuilleadh:

It was very early in 1940 that Ó Cadhain was first interned in the ‘Glasshouse’ — the Military Detention Barracks in the Curragh at a time when the Phoney War was on between Britain and Nazi Germany. He then shared the view of the vast majority of Republican prisoners that a German victory would be an advantage to the cause of Irish independence. As the war went on, and more internees came in, the debate on the issues of the war, the character of German Nazism, and the whole future of Ireland, became more and more vigorous. At this time there was established a Communist Group which clearly opposed Fascism.

With the Nazi attack on the Soviet Union in 1941, there emerged three streams among the internees:

  1. The Communist Group.
  2. Those who still wished for a British defeat.
  3. A minority which had passed over from the traditional anti-British stand to one of acceptance of Fascism as an ideology.

Ó Cadhain belonged to the second stream.

Glacaim leis gurbh é sin an dream ba mhó. Rud eile a dúirt Mícheál Ó Riordáin ar fiú é a lua:

There is no doubt that he gave of all his talents freely in educating his fellow internees. From his Irish classes came a crop of working-class lovers of the Irish language, many of whom became more proficient than the elitist establishment-type language enthusiasts. He himself was also educated. Prison is a great university and the bloody war then in progress was a great stimulant to thinking. These remarks do not pretend to be a comprehensive study of his latter develoment, but in the ’50s — during the imperialist Cold War — he jumped at an opportunity to visit the USSR.

Is fiú anois dul siar de bheagán agus breathnú ar an gCadhnach ag saighdeadh agus ag eagrú na cosmhuintire. Mar a dúirt mé ar ball, talamh bun agus barr réabhlóideachas Éireann, agus go háirithe réabhlóideachas iarthar Éireann. Gabháil na talún ó na Gaeil, agus a bhfeachtais éagsúlasan lena hathghabháil, sin réabhlóid Éireann. Is minic ráite gurbh é an chiall a bhí le saoirse na hÉireann ag cuid mhaith mhór den phobal roinnt talún chothrom sa tír trína dtabharfaí an talamh a bhí tógtha ag na plandóirí agus a bhí anois i seilbh a sleachta do ghnáthfheirmeoirí agus thalamhaithe. Ach tháinig an Saorstát agus chonnachtas nárbh é an chéad chloch ar an bpaidrín ag a cheannairí talamh a roinnt ná cur isteach ar bith a dhéanamh ar shliocht na dTiarnaí Talún. Ná déantar dearmad gur faoi Rialtas Shasana agus de bharr Achtanna Talún George Wyndham a chaill na mór-Thiarnaí Talún a seilbh. Bhí rath ar bhrú agus ar chogaíocht Chonradh na Talún agus Mhíchíl Dháibhéid i bhfad sula raibh parlaimint i mBaile Átha Cliath. Ach is beag dó sin a bhí le feiceáil i gConamara.

Is é Críostóir Mac Aonghusa agus Seosamh Mac Mathúna a thosaigh ag cur an smaoinimh chun cinn i gConamara gur cheart talamh méith i lár tíre a d’fhéadfadh a bheith le roinnt a thabhairt do mhuintir na Gaeltachta. Thug siad cruinnithe móra le chéile i gcuid mhaith ionad i ndeisceart Chonamara agus labhair siad faoi thalamh breá a bhí thoir, faoin drochthalamh a bhí ag muintir Chonamara de bharr ruaigeadh Chromaill agus gur chóir anois a gcearta a thabhairt dá sliocht siúd a díbríodh anoir ag dul ar 300 bliain roimhe sin.

B’in caint réabhlóideach. Agus tugadh aird uirthi. Chuir daoine óga spéis inti go háirithe. Ach bhí siopadóirí agus sagairt agus polaiteoirí a bhí i gcontúirt pobail a chailleadh dá n‑éireodh léi, go tréan ina gcoinne. Rinneadh fonóid fúthu. Agus ina measc siúd a shíl agus a dúirt gur caint gan chéill a bhí inti, gur uprooting of tradition a bheadh ann daoine as cladaí Chonamara a chur soir bhí Máirtín Ó Cadhain. Choinnigh sé glan amach ón bhfeachtas. Dar leis gur cur amú contúirteach ama a bhí i gcruinniú a réitíodh le hUachtarán Rialtas an tSaorstáit, Éamon de Valera ar an 11 Samhain, 1932. Seosamh Mac Mathúna, Aidiúnach an IRA i gConamara, ar ndóigh, Críostóir Mac Aonghusa a bhí gníomhach i bhFianna Fáil, Mícheál Ó Loideáin as Roisín an Chalaidh in Iorras Aithneach agus an tAthair Maitiú Ó Cionnaith, sagart paróiste Ros Muc, a chuaigh chun cainte le de Valera.

Tar éis cuid mhaith cainte agus cur síos, gheall seisean dóibh go dtabharfaí talamh a bhí i seilbh Choimisiún na Talún do mhuintir Gaeltachta. Níor cheadaigh sé aon Aire eile; é féin a rinne an cinneadh gan dul i gcomhairle lena chomh-Airí, rud a thaispeánann an chumhacht mhór phearsanta a bhí aige agus an chaoi a nglacadh a chomh-Airí le rud ar bith a bheartódh sé a dhéanamh. Corr-Phríomh-Aire a mbeadh an chumacht sin anois aige! Ach bhí moill ann a raibh geallta ag de Valera a chur i gcionn agus tháinig imní ar dhaoine.

Foilsíodh geallúint de Valera go gairid tar éis dó í a thabhairt. Scathamh gearr ina dhiaidh sin tháinig athrú intinne ar shagart Ros Muc, an tAthair Maitiú Ó Cionnaith, faoin bhfeachtas. Faitíos a tháinig air go mbánófaí an pobal thiar! Dá bharr sin cuireadh amach as Cumann na Gaeltachta (cumann a bhí faoi cheannas Sheosaimh Mhic Mhathúna, Mhíchíl Mhic Dhonnchadha agus Chríostóir Mhic Aonghusa) é agus chuir an raic a tharla dá bharr sin deireadh, nach mór, leis an gcumann.

Ach, um an dtaca seo, bhí a intinn athraithe ar an tslí eile ag Máirtín Ó Cadhain. Bhunaigh sé féin agus Seán Ó Coistealbha, a bhí ina mhúinteoir san am ar an Tulach agus ina dhiaidh sin ar feadh na mblianta i Ráth Cairn, eagraíocht úr, Muintir na Gaeltachta, a bhí faoi cheannas an IRA. Rinne an eagraíocht seo neart gníomhartha feiceálacha, drámatúla le spéis an phobail thiar a mhúscailt sa scéim. Eagraíodh turas mór feiceálach lucht rothar go Baile Átha Cliath agus go Teamhair na Rí le haird na hÉireann ar fad a tharraingt ar a raibh ó mhuintir an iarthair. Tugadh óráidí lasracha. Tugadh le fios don Rialtas go gcaithfí cur leis an ngeallúint a bhí tugtha. Casadh ar Uachtarán na hArdchomhairle, Éamonn de Valera, cuid acu agus dúirt seisean arís go mbeadh an scéal ina cheart.

Ansin thosaigh Teachtaí Dála de chuid Fhianna Fáil i gContae na Gaillimhe, go háirithe Gearóid Mac Pharthaláin, ag caint faoin scéal. B’fhéidir go raibh polaiteoirí mall ag plé leis go dtí sin mar, ar ndóigh, chiallódh imeacht daoine cailleadh vótaí dóibh! Agus, tar éis tamaill eile, cuireadh póstaeraí oifigiúla in airde ag tabhairt eolais faoina mbeadh i gceist agus ag insint cá mbeadh tuilleadh eolais le fáil.

I Meitheamh na bliana 1934 thosaigh páipéar nua seachtainiúil i mBaile Átha Cliath, An tÉireannach, iris a bhunaigh Seán Beaumont, fear ar leith, scoláire paiteanta, sóisialaí agus poblachtach den scoth. Bhí an páipéar seo go tréan ar son mhuintir na Gaeltachta. Sa chéad eagrán luadh gur thug Éamonn de Valera cuairt ar Chonamara an tseachtain roimhe sin le go bhfeicfeadh sé féin cén chóir a bhí ar na daoine.

Bhí cur síos, freisin, sa chéad eagrán sin ar an oiread talún is a bhí fós bán ar fud an stáit. I gContae na Mí féin dúradh go raibh 234,575 acra bán! Agus dúradh ann, fresin:

Tá go leor cainte dá dhéanamh faoi cheist na Gaeltachta ón gcéad lá a thosaigh gluaiseacht na Gaeilge go dtí an lá atá inniu ann; ach is cosúil go n‑imíonn an chaint seo le gaoith mar ní mórán tairbhe a thagann as do mhuintir na Gaeltachta. Tá siad chomh bocht inniu agus níos boichte ná bhíodar an chéad lá.

Ar an Domhnach, an 19ú lá de Lúnasa, 1934, is é Máirtín Ó Cadhain a d’oscail Feis Iar-Chonnachta ar an gCeathrú Rua. Bhí slua ollmhór i láthair. Thug sé an-óráid ar a raibh tuairisc fhada ar An tÉireannach. I measc a lán nithe eile, dúirt sé an méid seo:

Níl muide, Muintir na Gaeltachta, sásta daoine ar leith a dhéanamh dínn ná Claí na Muice Duibhe ar bith a chur orainn le muid a sháinniú… Le na cianta ba é an dá mhar‑a‑chéile an Ghaeilge agus boichteanas. Níl mórán athruithe ar an scéal fós. Tá caint ar an tír seo a Ghaelú le dhá fhichead bliain. Ní raibh faill againn mórán a dhéanamh go bhfuaireamar roinnt saoirse timpeall dhá bhliain déag ó shoin.

Bhí súil againn gurb é an chéad chuspóir a chuirfeadh rialtas dúchasach roimhe fuigheall Gael a fhuascailt ó mhallacht Chromail. Ba í súil Uí Dhubhda le Ard na Ríogh againn í… Tá feilméaraí i lár na tíre, lucht na mbulán agus an fhéaraigh, lucht na mbolg sáthach agus an ghreim bhuig, agus níl siad sásta an leas a cheap Dia dó a bhaint as taltaí míne méithe na tíre seo. Tá muidne sásta é dhéanamh. Dúradh linn nach bhfuil muid i ndon iad a oibriú, go gcosnódh sé an iomarca airgid muid a athrú suas iontu, go gcaillfeadh muid an Ghaeilge, go mbeadh friotholóid ann ón muintir thuas, agus leithscéil nach iad.

Is furasta leith-scéal a fháil, nuair nach mbíonn fonn ar dhuine maith a dhéanamh dá ghealladh… An bhfuil muintir na Ceathrú Rua sásta cur ar shon a gcirt? Bhfuil muinín agaibh féin as a chéile? Bhfuil misneach agaibh tabhairt faoi thalamh bhur sinsear a bhaint amach…? Táimid fada go leor ag súil le muir, agus níor thainic ‘long an óir’ fós. Cáide eile a fhanfas an capall beo go bhfagha sí an féar atá geallta di? An go Seana-Phéistín nó go taltaí méithe na Mí a rachas sibh?

Faoi fheachtas eile talún nár éirigh leis ach go bacach a bhí sé ag tagairt nuair a luaigh sé Seanadh Phéistín.

Thug an óráid sin agus an chaint ar fad a lean í an-ugach don fheachtas. Astu ar fad a tháinig bunú Ghaeltacht na Mí agus teacht i réim an bhaile iontaigh sin i lár tíre, Ráth Cairn. Cé nach é an Cadhnach a chuir tús leis an obair agus cé go raibh sé in amhras air ar feadh i bhfad ba mhór ar fad an cuidiú a bhí lena athrú intinne. Bhí sé i gcónaí bródúil as Ráth Cairn agus chomh maith agus a d’éirigh leis. Blianta ina dhiaidh sin bhí sé ina measc siúd a rinne agóid maidir le haifreann agus seirbhísí eile eaglasta a chur ar fáil i nGaeilge do mhuintir Ráth Cairn. Tá teach pobal dá gcuid féin anois ag muintir Ghaeltacht sin na Mí. An mbeadh murach agóidíocht Uí Chadhain agus a chairde?

Ar an gCeaird Mhór* a bhí Máirtín ag obair le linn na n‑agóidí talún sin i gConamara. Níl aon amhras ann ach go raibh sé ag deánamh a chuid oibre mar mháistir scoile thar cionn cé gur mhúinteoir é a bhí dian go leor ar na daltaí. Níl aon amhras ann ach an oiread ach go raibh sé fíorghníomhach san IRA, sna feachtais i gcoinne na Léinte Gorma, agus go ginearálta ag cur i gcoinne an Stáit. Cineál síochána a bhí ann idir an Rialtas nua sa Saorstát agus an tIRA. Ach ní móide gur shíl mórán go mairfeadh an tsíocháin seo. Bhíothas ag éirí tuirseach de mhoill de Valera maidir le gairm na Poblachta in ainneoin meas a bheith air faoi dheireadh a chur leis an Móid Dílseachta do Rí Shasana agus faoi dhiúltú na hAnáidí Talún a íoc le Sasana.

Bhí cuspóirí Sheachtain na Cásca fós le cur i gcionn, dar le Máirtín Ó Cadhain agus le neart eile san am. Níor chóir glacadh le leithscéalachas ó pholaiteoirí ná le cúltroid ocastóirí i gcoinne phrionsabail an Phiarsaigh agus Uí Chonghaile. Chaithfí leanúint leis an troid a thosaigh nuair is túisce a cuireadh in aghaidh ionradh na nGael. Ní raibh sé de cheart agus ní bheadh sé go deo ina cheart ag aon ghlúin Éireannach glacadh lena dhath ba lú ná saoirse iomlán. Leis an gceart a dhéanamh, ar ndóigh, ní hiad Óglaigh an IRA a ghlac cuid mhór leis an leagan amach sin sna Tríochaidí ach cuid mhaith den phobal intleachtúil, formhór bhaill Fhianna Fáil agus daoine measúla dá lán cineálacha. Ach ba iad na hÓglaigh amháin a bhí sásta a ndícheall a dhéanamh leis an bPoblacht a bhunú an athuair agus a saoirse agus a mbeatha féin a chur i gcontúirt leis sin a dhéanamh.

Is fíor ar fad an méid sin. Is fíor ar fad, freisin, nach raibh aon tuairim réadúil ag na hÓglaigh ná ag aon dream eile cén chaoi leis sin a dhéanamh. Bhí siad sáite sa rómánsaíocht, sa stair sheanchaite agus san fhoiréigean. Mar a scríobh an file Meiriceánach Joyce Kilmer:

Romantic Ireland never dies
O’Leary lies in fertile ground
And songs and spears throughout the years
Arise where patriot graves abound.

Leigheas gach rud tuilleadh fola a dhoirteadh, do chuid fola féin agus fuil an namhad. Sin leagan amach leithéid Sheáin Russell, ceannaire a raibh an-tionchar aige ar an IRA sna Tríochaidí. Níorbh in go háirithe leagan amach Mháirtín Uí Chadhain. Ach ní thréigfeadh sé go deo a chomrádaithe.

Nuair a rinne Tomás Bairéad, a dhlúthchara, agus Larry de Lacy, cliamhain Stephen Hayes agus fear a mbaineann roinnt de dhústair na dTríochaidí leis, iarracht, oíche amháin, a chur ina luí air éirí as an IRA, dúirt sé nach dtréigfeadh sé an eagraíocht agus a bhfuil de bhuachaillí meallta isteach agam ann. Bhí sé an uair sin ina Oifigeach Earcaíochta agus is iomaí sin fear óg a tháinig isteach san IRA de bharr a thionchair. Breandán Ó Beacháin agus Cathal Goulding ina measc, dála an scéil.

Ceithre bliana roimh a bhás ar seisean:

Is cosúil gur muide an chéad ghlúin réasúin a bhí ariamh in Éirinn agus go maire muid ár nuaíocht! Céard ba mhíréasúnaí ná Seachtain na Cásca? Marach chomh míréasúnach is bhí cine Gael ariamh anall is fadó gur imithe as an stair a bheadh muid.

An bhfuil mórán a shéanfadh sin agus a bheadh freisin ar son shaoirse Éireann?

Ceardchumannaí gníomhach a bhí sa Chadhnach. Is é a ceapadh ina Chathaoirleach ar Chraobh Iar-Chonnacht de Chumann na Múinteoirí sa bhliain 1930, craobh láidir ar feadh na mblianta. Bhí sé gníomhach i gConradh na Gaeilge agus toghadh é mar bhall den Choiste Gnó sa bhliain 1935. Bhí sé ag comhoibriú le dreamanna éagsúla. De réir tuairisce ar An Curadh Connachtach den 18 Aibreán, 1936 bhí tabhairt amach sholúnta ina gcuimhne siúd a fuair bás ar son na hÉireann sa Reilig Úr i nGaillimh, agus Fianna Fáil agus an tIRA ag obair as lámha a chéile. Domhnall Ó Donnchadha a thug an óráid agus, arsa an tuairisc:

At the graveside the rosary was recited in Irish by Máirtín Ó Cadhain.

Déarfainn go raibh an comóradh sin ar cheann de na cinn deiridh ina raibh comhoibiú idir Fianna Fáil agus an tIRA. Trí seachtaine roimhe sin mharaigh an tIRA an Leas-Aimiréal Henry Boyle Somerville in Castletownsend, in iarthar Chorcaí de bharr a bheith ag cuidiú le fir óga dul isteach i gCabhlach Shasana. Ar an 26 Aibreán, 1936, i lár sráide i nDún Garbhán mharaigh an tIRA John Egan, buachaill óg a thug fianaise i gcúis a bhain le druileáil. Chuir na gníomhartha seo uafás ar an bpobal, go háirithe lámhach an bhuachalla óig. Bhí brú mór ar an Rialtas an tIRA a chur faoi smacht mar a bhí an eagraíocht nuair a bhí Cumann na nGaedhal i réim.

D’fhógair an Rialtas an tIRA a bheith ina eagraíocht mhídhleathach ar an 18 Meitheamh, 1936. Is amhlaidh dó ó shin i leith. Cuireadh Comóradh Wolfe Tone i mBaile Bhuadáin faoi chois cúpla lá ina dhiaidh sin. Is é Máirtín Ó Cadhain a bhí i mbun an dreama a bhí le dul soir as Gaillimh. Tháinig siad le chéile mar sin féin. An Curadh Connachtach arís den 27 Meitheamh, 1936:

There was considerable Garda activity in Galway on Saturday night and Sunday morning as a result of the Government ban on the Republican parade at Bodenstown, Co. Kildare. About 24 men were rounded up in the city during the early hours of Sunday morning and were detained at Eglington St. Garda station until 2.30 p.m. on Sunday afternoon… Among those arrested were the brothers Mc Namara and Mr Martin White, three men who had travelled from the Lisdoonvarna area to join the Galway party going to Bodenstown; Messrs Edward Walsh, Patrick Walsh and Fursey Walsh, three sons of the late Mr Michael Walsh who was killed by the Black and Tans during the Anglo-Irish war; James Fay, Joseph Coyne, M. Coyne, Patrick Smith, J. Burgoyne…

agus tuilleadh nach mbacfaidh mé anois lena lua.

Go bhfios dom, sin an chéad uair a raibh Máirtín Ó Cadhain ina phríosúnach i mbeairic Gardaí. Ní móide gur thuig sé féin sin an Domhnach sin i Meitheamh na bliana 1936 ach bhí deireadh tagtha le cuid amháin dá shaol agus cuid eile ag dul ag tosú. Bhí an tIRA cáinte go foirmiúil ag easpaig Éireann roimhe sin — minic go leor, ar ndóigh. An lá i ndiaidh é a ligean amach as Beairic Shráid Eglington tháinig Bainisteoir a scoile, an Canónach Pádraig Ó Móráin, isteach ina rang ar an gCeaird Mhór* agus dúirt sé leis é a bheith le briseadh mar mhúinteoir ar ordú Easpag na Gaillimhe, an Dr. Ó Dochartaigh, de bharr a chuid imeachtaí san IRA.

Is minic a mheasaim nach dtuigeann a lán a luann an briseadh seo cé chomh mór de bhuille is a bhí ann. Creidim go raibh Máirtín ag cúnamh dóibh sa bhaile. Eisean an t‑aon duine dá mhuintir a raibh post rathúil aige as a raibh teacht isteach cothrom. Eisean an t‑aon duine dá mhuintir ar éirigh leis é féin a chur chun cinn sa ghlúin sin. Thug a cheird mar mháistir scoile seasamh áirithe dá mhuintir. Fíor-chorrfhear óg nó beag Gaeltachta a bhí ina oide scoile an t‑am sin. Bhí náire ag baint le bheith briste mar mhúinteoir. Eachtra é sin nach ndearna sé dearmad riamh dó. Roinnt míonna sular cailleadh é bhíomar ag tiomáint le chéile as Cill Chaoi go Baile Átha Cliath agus arís bhí sé ag cur síos ar ar tharla ar an gCeaird Mhór*, ar bhealaí an Chanónaigh Ó Móráin agus ar Dhochartach na Gaillimhe a bheith leathólta agus boladh láidir pórtair uaidh nuair a chuaigh Máirtín féin isteach chuige ag déanamh achomhairc. In áit éigin scríobh Seán Ó Maoilbhríde:

Máirtín did not fight the victimisation…

Níl sin cruinn. Rinne sé a sheacht ndícheall cur ina luí ar na húdaráis a phost a fhágáil aige. Ní raibh ach rud amháin nach ndéanfadh sé. Sin éirí as Gluaiseacht na Poblachta nó a dhath a rá in aghaidh an IRA.

Blianta bochta crua a bhí roimhe go ceann tuilleadh agus deich mbliana nuair a ceapadh é mar Aistritheoir sealadach Sóisearach i Rannóg an Aistriúcháin i dTeach Laighean. Is dona an ní a bheith os cionn deich mbliana, nó deich lá, go fiú, ar an ngannchuid, gan bacadh in aon chor le príosúin agus campaí géibhinn. D’fhulaing Máirtín Ó Cadhain de bharr a dhílseacht don Phoblacht.

Chuaigh sé ina chónaí i mBaile Átha Cliath tar éis a dhíbirt as Scoil An Chairn Mhóir; seachas an tréimhse ceithre bliana agus tuilleadh a chaith sé i ngéibheann sa Champa Coinneála ar Churrach Chill Dara agus tamall thar lear, agus i gConamara, is i mBaile Átha Cliath a chaith sé an chuid eile dá shaol. Cathair í a thaitin leis, dála an scéil, agus as ar bhain sé neart spóirt agus spraoi go minic. Bhí an‑acmhainn grinn aige, ba bhreá leis deoch agus fear maith comhluadair a bhí ann. Is beag dúire nó dorchadas a bhain le Máirtín Ó Cadhain.

Is cinnte nach raibh aon airgead curtha i dtaisce ag Máirtín nuair a d’fhág sé an áit thiar agus gur shroich sé Baile Átha Cliath sa bhliain 1936. Thosaigh sé ag obair mar Oifigeach Earcaíochta do na hÓglaigh agus bhí cónaí air in éindí le Peadar Ó Flaitheartaigh, Óglach eile, in árasán beag i Sráid Victoria, ag síneadh amach ón gCuarbhóthar Theas. Conradh na Gaeilge is fearr ar fad a sheas leis. Bhí sé ag obair mar Thimire ag an gConradh agus ag teagasc ranganna.

Agus ansin sa bhliain 1939 ceapadh é mar Ard-Rúnaí ar An Fáinne. Ag obair i gceannáras an Chonradh in 14 Cearnóg Pharnell a bhí sé. Is ar éigin gur gá dom a rá nach ar bharrthuarastal a bhí sé.

An cheird is mó a bhí ar siúl aige, áfach, obair an IRA agus cur chun tosaigh phleananna na nÓglach le hionsaí eile a dhéanamh ar réimeas na Sasanach in Éirinn. De bharr a bhriseadh as a phost bhí a ainm in airde i measc Óglach i ngach páirt den tír. Gairmeadh Ard-Chomhdháil Airm in Aibreán na bliana 1938. Dála an scéil, is i dteach ar an tsráid seo ina bhfuil sinn anocht, Sráid na Mainistreach, a tháinig an Chomhdháil le chéile. Bhí neart cur agus cúiteamh ann agus údar leis: céard a bhí i ndán don IRA; cén tslí ar chóir dó dul; céard ba chóir a dhéanamh le Seán Russell, Óglach céimiúil a bhí anois curtha amach as an Arm ar údair chasta a bhlain le mí-iompar agus le heaspa smachta? Bhí ó dhaoine áirithe dul go tréan le polaitíocht agus dúshlán Fhianna Fáil a thabhairt maidir le gairm na Poblachta, dífhostaíocht, imirce, Gaeilge agus nithe eile. Feachtas míleata i gcoinne Shasana i Sasana a bhí ó chuid eile de na hÓglaigh. Tugadh le fios long ar a raibh lasta mór arm agus armlóin a bheith ar a slí cheana féin as Meiriceá go hÉirinn. Lucht tacaíochta Sheáin Russell is mó a bhí in aghaidh dul le polaitíocht páirtí, agus a shíl gur le foiréigean ba dhóigh a dhíbreofaí na Sasanaigh agus a bhunófaí arís an Phoblacht. Bhí a lán ag an gComhdháil a bhí in aghaidh Sheáin Mac Bride, an té is mó a bhí ar son bealaí polaitíochta. Bhí na hargóintí fada, crua. Daoine a raibh blianta caite acu ag síorobair ar son na Poblachta a bhí ar gach aon taobh. Bhí meas orthu agus bhí eolas tríd an Arm ar fad ar chuid díobh. Dúirt Tom Barry é féin a bheith tréan in aghaidh aon fheachtas pléasctha i Sasana. Corrbhall den IRA is mó a raibh cáil air ná ar Tom Barry, an té a bhuail na Black and Tans in iarthar Chorcaí. Ach ní air is mó a tugadh aird ach ar lucht tacaíochta an Óglaigh bhriste, Seán Russell. Beartaíodh glacadh le polasaí armtha agus dóchas a chur sna hairm a bhí ar an bhfarraige mhór as Meiriceá. An gá dom a rá nach raibh a leithéid de lasta airm ná de long ann in aon chor?

Ina measc siúd a roghnaíodh do Chomhairle nua an Airm bhí Seoirse Pluincéad, Stephen Hayes, Peadar Ó Flaithearta, Larry Gogan, Patrick Fleming agus Máirtín Ó Cadhain. Ina dhiaidh sin tugadh Seán Russell ar ais sna hÓglaigh, comhthoghadh é ar Chomhairle an Airm agus ceapadh é mar Cheann Foirne. Ceapadh Máirtín Ó Cadhain mar Rúnaí ar Chomhairle an Airm.

D’éirigh Seán Mac Bride, Con Lehane, Tomás Ó Maoileoin, Tom Barry agus roinnt eile as an IRA ar fad. Ar ndóigh, ní dúirt siad go poiblí sin a bheith déanta acu, agus daoine iad a sheas i gcónaí leis an bPoblacht ach a bhí thar a bheith imníoch faoi Sheán Russell.

Bhí imní, freisin, ar Mháirtín Ó Cadhain. Ní de bharr é a bheith ar son polasaithe pléaschta a toghadh eisean ar Chomhairle an Airm ach de bharr fheabhas a chuid oibre mar Oifigeach Earcaíochta, agus de bharr a bhriseadh ar an gCeaird Mhór*. Dhein sé a raibh le déanamh aige. Ghlac sé páirt áirithe san fheachtas i Sasana cé nach bhféadfaí é a chur ag plé le pléascáin. Bhí sé chomh místuama sin lena lámha. Ach ní raibh sé sásta agus níor shíl sé an beart a bheith ciallmhar.

I mí na Nollag 1938 bhí cruinniú speisialta ann de Comhairle an Airm le dhá ní ar leith a dhéanamh — seasamh Rialtas na Poblachta a thabhairt dó féin agus cogadh a fhógairt go foirmiúil ar Shasana. Bhí Máirtín ina aghaidh seo. Dúirt sé nach raibh an tIRA réidh leis an mbeart a thabhairt chun críche. Bhí imní air, freisin, de bharr iomlán easpa spéise an Ruiséalaigh i gclár eacnamaíochta agus sóisialta. Dar leis an gCadhnach, a bhí anois ag obair san IRA le hos cionn deich mbliana agus a bhí gafa ó a bheith ina ghnáth-Óglach agus ina Chaptaen, agus ina Oifigeach Earcaíochta, go dtí a bheith ina Rúnaí ar Chomhairle an Airm, eagraíocht mhíleata agus sin amháin a bhí san IRA. Ní fhéadfadh Comhairle an Airm ligean air é a bheith ina Rialtas ar an bPoblacht. Níor mhór Tríú Dáil Éireann a bheith ann ar dtús.

Ach níor sheas duine ar bith eile leis ar Chomhairle an Airm. Gníomhartha móra feiceálacha agus sin chomh luath agus ab fhéidir a bhí óna chomhbhaill.

Lean sé leis sna hÓglaigh. Cuidiú dó a bhí sa chineál oibre a bhí le déanamh aige mar Thimire de chuid Chonradh na Gaeilge. Bhí air dul thart timpeall na tíre ar rothar ag eagrú.

Ní go maith a d’éirigh leis an ionsaí pléasctha ar Shasana. Ach fuarthas poiblíocht mhór as ar fud na hEorpa, anseo, agus sa Bhreatain féin agus, ar ndóigh, i Meiriceá.

Tharraing sé aird daoine ar fhorlámhas Shasana a bheith fós ar chuid den tír seo agus chuir sé cúrsaí aimhréiteacha na hÉireann in athchuimhne dóibh siúd sa Ghearmáin a bhí ag beartú cogaidh, agus a chuir spéis i ndreamanna éagsúla ar fud na hEorpa nach raibh sásta leis an bhFrainc nó le Sasana agus, b’fhéidir, a dhéanfadh beart a d’fheilfeadh don Ghearmáin.

Tairgéidí eacnamaíochta agus míleata a bhí i gceist ag na hÓglaigh. Ach tharla roinnt dearmad. Maraíodh daoine nach raibh aon bhaint acu leis an Impiriúlachas agus loiteadh tuilleadh. D’éirigh leis na Sasanaigh propaganda mór i gcoinne an IRA a bhaint as seo, agus pobail anseo agus i Sasana a chur go tréan in aghaidh an IRA. Cuireadh príosún fada ar Óglaigh ar rugadh orthu, díbríodh Éireannaigh as an tír agus crochadh beirt Óglach. De réir a chéile bhí an Eoraip ag druidim níos gaire do mhórchogadh. Bhí sé beartaithe ag Rialtas na hÉireann a bheith neodrach ina leithéid de chogadh agus gan ligean do dhream ar bith an Stát a chur i gcontúirt trína gcuid gníomhartha. Bhí tóir mhór á déanamh ag Gardaí ar Óglaigh agus bhí roinnt mhaith acu i bpríosúin ar chúiseanna éagsúla. Sa mhéid go raibh mórán tacaíochta ón bpobal ag an IRA roimh an bhfeachtas i Sasana bhíothas á chailleadh. Cuireadh in aghaidh chrochadh na nÓglach thall. Ach ní raibh ansin ach ní amháin áirithe. Is beag a chuir na téarmaí fada príosúin a bhí á ngearradh ar Óglaigh i Sasana isteach ar an bpobal i gcoitinne. Thug an Rialtas i mBaile Átha Cliath sin faoi deara, ní nach ionadh.

Faoin Acht um Chionta in aghaidh an Stáit, 1939, gabhadh scata mór Óglach i dtús an Fhómhair, 1939 agus cuireadh iad mar gheíbheannaigh i mBeairic Chnoc an Arbhair. Bhí Máirtín Ó Cadhain ina measc. Is ag obair i gceannáras an Chonradh a bhí sé nuair a tógadh é. Níor cúisíodh iad. Níor síleadh gur ghá sin
a dhéanamh faoin dlí nua. Ach bhí breall ar an Rialtas. Ní raibh an Bunreacht léite sách grinn ag a gcuid comhairleoirí dlí. Orthu siúd a léigh é agus a thuig é agus a thug aird air ón tús bhí Seán Mac Bride.

I mí na Nollag thug Mac Bride cás Habeas Corpus ar son duine de na príosúnaigh os comhair na gcúirteanna. Chaill an t‑abhcóide sinsir a bhí leis an misneach agus dúirt nach raibh aon seans ann leas a bhaint as an mBunreacht. Lean Seán, nach raibh ina abhcóide ach le dhá bhliain, leis an gcúis agus ghlac an Chúirt lena chuid argóintí. Ligeadh saor na géibheannaigh ar fad.

Ach ansin leasaíodh an tAcht agus tugtar anois air an tAcht um Chionta in Aghaidh an Stáit 1939/1940. Dréachtaíodh an Leasú go ríchliste ar fad.

I dtús 1940 chuaigh roinnt príosúnach Poblachtach, Seán Mac Neela agus Tony d’Arcy ina measc, ar stailc ocrais. Aitheantas mar phríosúnaigh pholaitíochta seachas mar choirpigh a bhí á iarradh acu. Fuair Mac Neela agus d’Arcy bás ar an stailc ocrais. B’as Áth Cinn do Tony d’Arcy agus bhí aithne mhaith ag Máirtín air. Is air a iarradh an óráid a thabhairt os cionn na huaighe. B’in lár Aibreáin. Thóg bleachtairí é i ndiaidh na sochraide. Níor cuireadh aon ní ar leith ina aghaidh ach seoladh é go Currach Chill Dara, Sibéir na hÉireann mar a thug sé féin ar an áit. Is ansin a coinníodh é faoi gharda míleata go dtí Iúil, 1944 ach amháin ar feadh coicíse i mí Iúil, 1942 nuair a bhí a athair an-tinn in Ospidéal na Gaillimhe agus gur scaoileadh amach ar paról é. Dhá mhí tar éis a thógáil sa bhliain 1940 fuair a mháthair bás tobann. Ní raibh paról i gceist an uair sin.

Ar chuid mhaith slite b’fhéidir gurb iad na ceithre bliana go leith sin ar an gCurrach in éindí le Poblachtaigh agus Sóisialaithe agus réabhlóidithe eile na blianta is mó a mhúnlaigh an Máirtín Ó Cadhain a chuaigh i gcionn ar an bpobal ina dhiaidh sin. Tréimhse fhíorfhada ceithre bliana go leith agus tréimhse níos faide ar fad é nuair a bhíonn duine sáinnithe faoi ghéibheann in áit bheag. Cuid mhaith díobh siúd a bhí ina ngéibheannaigh ina theannta, é féin a mheall isteach san IRA iad, cuid eile cairde dó a bhí iontu, cuid eile fós níorbh ard é a mheas orthu. Bíonn achrainn i gcampaí géibhinn, agus níorbh eisceacht ar bith an Currach. Chuala daoine smaointe ann nár bhuail leo riamh cheana. Chuir Sóisialachas eagla a gcroí ar chuid díobh. Chuir a ndeachaigh ar son an Fhaisisteachais uafás ar chuid eile. Ach bhí siad ar fad, nach mór, ar son Phoblacht 1916, Fhorógra na Cásca agus an chall a bhí agus a bheadh ann fáil réidh le gach iarsma impiriúileach sa tír. Chuathas ag plé le teangacha agus le heacnamaíocht agus le fealsúnacht. Daoine gur bheag an t‑oideachas foirmiúil a bhí orthu sular tháinig siad isteach, d’fhág siad an Currach sa deireadh agus iad ar leibhéal le daoine a raibh oideachas Ollscoile orthu. Mhúin an Cadhnach Gaeilge agus d’fhoghlaim sé teangacha eile. Agus scríobh sé roinnt.

Chonaic sé nithe barbartha ag tarlú — marú fabhtach Bharney Casey, scrios mhaoin bheag na ngéibheannach, gadaíocht agus gráin. D’fhoghlaim sé faoin saol. Ní bheadh ciall ar bith i gCampa Géibhinn an Churraigh a chur i gcomórtas leis na campaí géibhinn a bhí sa Ghearmáin agus faoi stiúir na Gearmáine an t‑am céanna. Ach ná ceaptar gur caitheadh go maith leis na géibheannaigh. Máistrí crua a bhí orthu ar gach leibhéal. Agus de bharr ghéarchinsireacht an Chogaidh is beag ar fad an t‑eolas a bhí ag formhór an phobail faoina raibh ag tarlú. Níl mé ag rá gur chuma leis an bpobal an drochbhail a bhí ar na príosúnaigh seo nach raibh aon choir curtha ina leith. Ach ní raibh an t‑eolas acu ar aon nós.

Bhí cáil an Chadhnaigh mar scríbhneoir ard go leor tar éis fhoilsiú Idir Shúgradh agus Dáiríre sa bhliain 1939. D’ardaigh sin nuair a tháinig a dhara bailiúchán gearrscéalta An Braon Broghach amach sa bhliain 1948. Ach is é foilsiú a úrscéil Cré na Cille sa bhliain 1949, dhá scór bliain go ham seo, a chruthaigh do phobal léite na Gaeilge gur ardscríbhneoir den chéad ghrád a bhí i Máirtín Ó Cadhain. Ní hé foilsiú an leabhair féin mar leabhar a dhein seo ach foilsiú na sleachta as i Scéala Éireann. Bhí an-díol ar Scéala Éireann san am. Tosaíodh á bhfoilsiú i mí na Feabhra, 1949 agus lean na sleachta leo go Meán Fómhair. Go hiondúil trí huaire sa tseachtain a bhídís ar an bpáipéar.

Tar éis dó an príosún a fhágáil bhí sé ag obair mar fhear oibre ar an móin i bPáirc an Fhionnuisce, ansin ag bailiú focal as an gcoitiantacht i gConamara d’fhoclóir, agus ansin ina aistritheoir i Rannóg an Aistriúcháin. Bhí beirt chairde láidre aige a bhain leis an saol acadúil agus a thuig go ndéanfadh sé beart mór ach post Ollscoile a bheith aige. B’in iad, Tomás de Bhaldraithe agus Daithí Ó hUaithne. Iadsan go príomha ba chionsiocair leis gur ceapadh é mar Léachtóir le Nua-Ghaeilge i gColáiste na Tríonóide i bhFeabhra na bliana 1956. Is acu a bhí an ceart. Rinne sé ardobair i gColáiste na Tríonóide. Bhí meas as cuimse air ag mic léinn agus ag údaráis an Choláiste, go fiú is iad siúd a bhí eolach ar a chúlra réabhlóideach.

Politics are a conspiracy: let us conspire, a scríobh sé in The Gaelic Weekly sa bhliain 1964. D’fhéadfá a rá gur comhcheilg ba mhó a bhí ina chuid gníomhartha maidir le Poblachtachas, le Sóisialachas, le Gaeilge agus le cearta na Gaeltachta as sin amach ach amháin sa chúnamh mór a thug sé d’fheachtas Dála Pheadair Mhic an Iomaire i nGaillimh Thiar i dtoghchán na bliana 1969. Is furasta a aithint a mheas ar shlite rúnmhara Bhráithreachas na Poblachta.

Cuireadh ‘Misneach’ ar bun sa bhliain 1963 mar eagraíocht dhearfach le Gaeilge agus Gaeltacht a chosaint, ar mhodhanna a d’fheil don ócáid. Ar na bunaitheoirí bhí Séamas Ó Tuathail, Seán Ó Laighin, Tomás Ó Monacháin, Risteárd Ó Glaisne, Deasún Breatnach, Cian Ó hEigeartaigh agus Máirtín Ó Cadhain. Eagraíocht bheag ba ea é a rinne obair ag cur isteach ar mhaithe a bhí ag fealladh ar an tír. Faoi choim a deineadh roinnt mhaith den obair. Cuireadh go háirithe in aghaidh Chomhairle Chontae Chiarraí faoi cheadú do chomhlacht Sasanach Hill Estates áit carbhán a bhunú gar don Bhuailtín, agus i gcoinne an Language Freedom Movement, a bunaíodh leis na ciceanna deiridh a thabhairt don teanga sa chóras poiblí agus oideachais. Cuireadh i gcoinne Airí a chonnacthas a bheith fealltach, go háirithe i gcoinne Neil Blaney agus Phádraig Uí Fhachtna. Bhí cuma an réabhlóideachais ar obair ‘Mhisneach’ agus is cinnte gur thug an eagraíocht, agus Máirtin Ó Cadhain, an-mhisneach do lucht na Gaeilge agus gur cuireadh faitíos ar naimhde.

Ní mholaim ná ní cháinim imeachtaí urdhlithiúil a sháródh an dlí. Ba dona an lá é nárbh fhiú le Éireannaigh braon fola a thabhairt ar son na Gaeilge. Ní thiocfa an lá sin. Tá rudaí áirid ann is fiú go mór ná postaí, measúlacht, saoirse agus ná an bheatha féin, a dúirt sé i mí Lúnasa, 1969.

Agus arís an uair chéanna dúirt sé:

Is Arm Cathardha Gaeilgeoirí ar son na Gaeilge agus ar son na hÉireann a theastaíos anois.

Is ar éigean atá aon athrú ar a leagan amach ansin maidir le Gaeilge agus Gaeltacht agus a raibh le rá aige 35 bliain roimhe sin agus é ag oscailt Feis Iar-Chonnachta ar an gCeathrú Rua: Níl muide, Muintir na Gaeltachta, sásta daoine ar leith a dhéanamh dínn ná Claí na Muice Duibhe ar bith a chur orainn le muid a sháinniú… Táimid fada go leor ag súil le muir, agus níor tháinig ‘long an óir’ fós. Cáide eile a fhanfas an capall beo go bhfágha sí an féar atá geallta di?

Agus céard a bhí le déanamh, dar leis?

Sa bhliain 1966, bliain chomóradh na Cásca, scríobh sé:

Má tá cuspóirí na Cásca le slánú níl mórán ionú ann: tá an ghrian ag dul siar, ionann’s gaibhte siar. Is cuma liom-sa cé a shlánós, nó cé’n chaoi a slánófar, ach a slánú. Más call íbirt ná déanadh muid dearmad gur muid an chéad ghlúin Gael a chuir suas den íbirt. Mara bhfuil fúinn cuspóirí na Cásca a shlánú trua Mhuire go deo nach leis an Réamannachas a d’fhan muid.

Agus arís:

Is cosúil gur muide an chéad ghlúin réasúin a bhí ariamh in Éirinn agus go maire muid ar nuaíocht! Céard ba mhí-réasunaí ná Seachtain na Cásca? Marach chomh mí-réasúnach a bhí cine Gael ariamh anall is fadó gur imithe as an stair a bheadh muid.

Tugtar faoi deara gur trí bliana sular phléasc an Tuaisceart agus gur thosaigh an cogadh is faide agus is fuiltí fós le deireadh a chur le réimeas Shasana sa tír seo a scríobhadh an méid sin. Go díreach agus go neamhdhíreach bhí aird á tabhairt ar shoiscéal poblachtach, réabhlóideach Mháirtín Uí Chadhain.

Intinn ghrinn bheo aibí a bhí ag an gCadhnach. Bhí sé in ann breathnú i bhfad roimhe. Thuig sé mar a d’fhéadfaí fírinní agus fíricí a chur as a riocht. An dream ba ghráin leis ar fad daoine a thiocfadh i dtír ar an nGaeilge, daoine a d’ionsódh an tIRA, agus daoine a bheadh ag iarraidh a tábhacht a bhaint de Sheachtain na Cásca.

Deirimse go bhfuil roinnt mhaith mhór de leagan amach shaoil Uí Chadhain le fáil sa phísín áirithe seo in An Aisling, a tháinig amach sa bhliain 1966:

Ní mise a shéanfadh a cliú fein ar stailc 1913. Abraim as láimh go n‑altaim Dia go raibh Marx ann. Marach go raibh is mór an seans nach mbeadh an oiread foghlaime ormsa is go mbeinn acmhainneach é seo a scríobh. Ach más Marxach ar mhodh mé, ní hionann sin is a rá gur Stalineach, nó fiú Lenineach, mé. Marach Marx ní bheadh Séamas Ó Conaola ann, nó dá mbeadh an fear ann níor dhóigh a ladar a bheith i bhForuagra na Cásca. Ní móide gurb áibhéil a shamhlú d’uireasa Marx nach mbeadh an Foruagra féin ariamh ann. Ina dhiaidh sin is uilig marach Seachtain na Cásca ní bheadh de chuimhne ar 1913 ach mar eachtra — mioneachtra ina cheann sin — i stair Lucht Oibre na Breataine. An Cháisc a rinne ceann, ceann mór, dár ‘bprímscéala’ di. Mar shaighdiúir, saighdiúir tábhachtach, d’Arm Phoblacht na hÉireann a throid agus a bhásaigh Séamas Ó Conaola agus an tArm Cathartha.

Cé againn anois a déarfadh nach ag Máirtín Ó Cadhain a bhí an ceart nuair a dúirt sé: Ní amháin gur chóir do lucht na Gaeilge a bheith páirteach i gcogadh seo Athghabhála na hÉireann — is é an t‑aon rud é ar fiú a bheith páirteach ann in Éirinn — ach is é ár ndualgas a bheith dhá chinnireacht agus dhá threorú.

* An Carn Mór in oirthear na Gaillimhe.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus de Comhar as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Máirtín Ó Cadhain agus Dioscúrsa an Dúchais

Le Dónall Ó Braonáin, RTÉ Raidió na Gaeltachta.

Léacht an Oireachtais 2006.

Aimsir mhór chomórtha í an bhliain seo 2006. Rinneadh comóradh ar Sigmund Freud a tháinig ar an saol céad caoga bliain ó shin ar 6 Bealtaine 1856, rugadh an mórchumadóir Wolfgang Amadeus Mozart dhá chéad caoga bliain ó shin agus céad bliain ó shin a tháinig Samuel Beckett agus Máirtín Ó Cadhain ar an saol. Déanfaidh muid na daoine seo a chomóradh i gcaitheamh na bliana seo agus tionchar a saothar a chur trí chéile, dár mbuíochas seans, ach níl aon dabht go bpléifí Freud, Mozart agus Beckett i gceart agus go domhain sa dá theanga oifigiúla.

Ar ndóigh, níl ann ach roinnt seachtainí ó rinneadh comóradh ar Éirí Amach na Cásca, deich mbliana is ceithre fhichead ó shin. Dúirt an Taoiseach le linn an chomórtha nár mhiste leis dá mbeadh caibidil náisiúnta againn faoi chúrsaí féiniúlachta agus náisiúnachais. Chuir sé ceist shonrach orainn freisin, is é sin, cén chiall a bhaineann leis an gcur síos ‘Éireannach’ sa lá atá inniu ann? Fearacht go leor a abraíonn an Taoiseach linn tugadh aird ala na huaire air agus ligeadh i ndearmad chomh scioptha céanna é. Ach thug mé féin suntas don cheist, ba cheist mhaith í, ach níor chuir sé iontas ar bith orm nach ndeachaigh duine ar bith go bun angair an scéil áirithe sin ina dhiaidh.

Cén freagra a thabharfadh Máirtín Ó Cadhain air? Cén bharúil a bheadh ag an gCadhnach den chaint ar fad a rinneadh aimsir an chomórtha faoi athghabháil an phoblachtachais agus poblachtachas nua? Dá mbeadh sé ar an saol inniu an mbeadh muide in RTÉ Raidió na Gaeltachta in ann na freagraí sin a chraoladh gan turas a thabhairt ar na Ceithre Chúirt ina dhiaidh?

Is dóigh liom go dtuigeann muid go mbeadh freagra Uí Cadhain thar a bheith géarchúiseach, thar a bheith searbhasach agus thar a bheith barrúil ag an tráth céanna ach go mbainfeadh sé an bonn den chaint agus go mbeadh mórchúis agus éirí‑in‑airde na díospóireachta pollta aige. Tá tuiscint againn ar ghnéithe áirithe de fhealsúnacht pholaitiúil Mháirtín Uí Cadhain ainneoin nach raibh aithne phearsanta ag cuid againn air, is é sin, nach raibh lá drogaill air léasadh nó sciúradh poiblí a thabhairt do pholaiteoirí ar cheisteanna náisiúnta agus ceisteanna cultúrtha go háirithe. Ach cibé cén freagra a thabharfadh sé, dhéanfaí go poiblí é, thuigfí gurbh fhiú an cheist a phlé agus bheadh siar is aniar faoi.

Ní raibh an oiread deiseanna ariamh againn cíoradh cuimsitheach a dhéanamh ar mhórcheisteanna an lae ach níos minice ná a mhalairt is túisce chugainn an ciúnas agus an tost seachas aon chineál dioscúrsa náisiúnta poiblí. Is minic nach mbíonn aon phlé ar cheisteanna den chineál a chuir an Taoiseach ar na saolta seo ainneoin an bhorrtha as cuimse atá tagtha ar na meáin chumarsáide ó bhásaigh Máirtín Ó Cadhain sa mbliain 1970. Agus maireann scáil Uí Cadhain i gcónaí bíodh is gur iomaí sin Ó Cadhain atá ann: fathach liteartha, gaiscíoch na gceart sibhialta, poblachtóir dílis, sóisialach de smior, bailitheoir béaloidis, cnuasaitheoir foclóra, stocaire polaitiúil, múinteoir cruthanta, cime Curraigh, fáiteallaí faisnéise agus níl sa gcur síos sin ach cuid bheag de réimsí poiblí an fhir mhóir atá á chomóradh le linn Oireachtas seo na Bealtaine. Agus is ar réimsí den fhear poiblí a dhíreoidh mise i gcaitheamh an phíosa ó tharla gur spéis leis an Oireachtas cíoradh a dhéanamh ar ghnéithe de shaol polaitiúil Mháirtín Uí Cadhain.

Feictear dom go bhfuil anailís ghéarchúiseach léirmhínitheach déanta cheana féin ar pholaitíocht Uí Cadhain ag daoine a raibh aithne chlúid na tine air nó, níos minice ná a mhalairt, aithne an iomarbháidh agus na bruíne air.

Céard atá le rá nach bhfuil ráite, agus sách ráite, agus ráite go paiteanta, ag leithéidí Bhreandáin Uí Eithir, Phroinséis Mhic Aonghusa, Ghearóid Uí Thuathaigh, Shéamuis Uí Thuathail, Alan Titley agus Ghearóid Denvir. Is é Aindrias Ó Cathasaigh is mó a bhfuil saothrú déanta aige sa ngné seo de shaol an Chadhnaigh agus tá muid faoina chomaoin go mór i dtaobh an ábhair a chuir sé i dtoll a chéile le blianta beaga anuas: Caiscín go háirithe, bailiúchán de cholúnóireacht chlóis Uí Cadhain san Irish Times, agus Ag samhlú troda, beathaisnéis thuisceanach a thugann léargas ar leith ar shaol agus ar pholaitíocht Mháirtín Uí Cadhain.

Ní shin le rá go bhfuil mé ag teacht le cuid mhór den léargas a chuireann Aindrias ar fáil ach is scéal thairis é sin, ar bhealach. Cuireadh anailís ar fáil ar ábhar pléite é, ar maise ar an dioscúrsa náisiúnta é, gan trácht ar an leas a dhéantar i leith na Cadhneolaíochta. Is é an t‑ábhar iontais i ndáiríre nach scoláire ar fhoireann ollscoile, coláiste oiliúna, institiúid teangeolaíochta, scoil léinn, acadamh ríoga nó foras taighde é Aindrias ach fíréan a bhfuil creistiúint domhain aige i bhfiúntas polaitiúil agus liteartha shaothar Uí Cadhain, agus atá sásta dul amach ar dhomhain an dioscúrsa lena chuid anailíse agus a chuid tuairimíochta a roinnt linn ar fad. Fág aighneas gairid faoi dhátaí agus blianta breithe Uí Cadhain de leataobh, má bhí saothar Uí Chathasaigh geall le bheith ag iascach ar pholl gan freagairt ó thaobh díospóireachta nó ó thaobh léirmheasa féin, ní hé Aindrias Ó Cathasaigh is ciontaí ach muid ar fad, mise mé féin san áireamh. Deirtear go bhfuil faillí náireach déanta i scríbhinní Uí Cadhain ach má tá mantanna móra sa bplé faoi ghné thábhachtach den oidhreacht liteartha atá againn cé na mantanna eile atá ann i dtaca le gnéithe eile den dioscúrsa náisiúnta?

Má tá taoille na hanailíse ag casadh i leith eachtraí 1916, tuige nach bhfuil plé ar cheist na hatuisceana stairiúla, na hathscríofa staire, coincheap an reibhisineachais. Ba mhór an díol suntais an méid nár dúradh is nár craoladh le linn an chomórtha chéanna. Bhí luíocháin, ionsaithe agus cathanna intleachtúla ar siúl le linn na cogaíochta ó thuaidh ach anois agus muid ag bordáil i dtreo na polaitíochta ar fad maidir le ceist an Tuaiscirt, feictear dom go dteastaíonn próiseas nua intleachtúil freisin, ní próiseas athmhuintearais go díreach ach próiseas athnuachana a chuirfeadh dlús leis an bplé poiblí ar mhórcheisteanna polaitiúla arís, fearacht cheist seo an Taoisigh faoi chúrsaí féiniúlachta agus náisiúnachais.

Dar liom go léiríonn caighdeán díospóireachta an dioscúrsa náisiúnta reatha nach ndéantar aon ábhar a phlé go stuama, tomhaiste, céillí ach glacann grúpaí a bhfuil a gcuid caorach féin le cur thar sruthán acu a gcuid seilbhe féin ar an dioscúrsa, beag beann ar fhiúntas na mórcheisteanna féin go rí-mhinic. Ní gá ach dornán beag samplaí a lua: ceist bhóthar Ghleann na Teamhrach, tobar gáis na Coiribe, bail na seirbhíse sláinte, líon na mbásanna ar bhóithre na tíre agus araile. Má tá marach ar an gcaoi a n‑oibríonn an córas polaitiúil agus na meáin chumarsáide lena chéile, seo é, an t‑easnamh ar phlé stuama agus cíoradh cáiréiseach. Bíonn muid ar fad ar thóir teachtaireachtaí simplí tráthúla in amanta agus de bharr na hiomaíochta ar fad i margadh na meán cumarsáide anois bíonn síoréileamh ar sheirbhísí nuachta barr nuachta nua as an bpíosa a chur ar fáil ar fhaitíos go gcaillfeadh muid éisteoirí, léitheoirí nó lucht féachana.

Glactar leis go ndéanann na meáin éascaíocht ar an bpróiseas seo trí sheachadadh a dhéanamh ar na luachanna iomchuí le go gcuirfí an chomhthuiscint cheartchreidmheach i gcrích. Cuirtear inár leith go minic nach acmhainn dúinn, nó nach spéis linn, aon mhóranailís a dhéanamh ar an gcomhthuiscint chéanna de bhrí gurb é leas na meán a bheith faoi bhois na comhthuisceana céanna ó thaobh maoinithe nó airgeadais. Tá go leor ag brath ar ndóigh ar cé leis thú, cé dar díobh an stáisiún áitiúil, an nuachtán náisiúnta nó an áisíneacht idirnáisiúnta nuachta. Tagann an scéalaí slán ach céard faoin scéal? Déanann an t‑úrscéalaí Seiceach, Milan Kundera, beag is fiú de na meáin chéanna agus an scagadh a dhéanann muid ar an saol:

Given the imperative necessity to please and thereby to gain the attention of the greatest number, the aesthetic of the mass media is inevitably that of kitsch; and as the mass media come to embrace and to infiltrate more and more of our life, kitsch becomes our everyday aesthetic and moral code.

(Kundera 1986: 163–4)

Ainneoin na tráchtaireachta ar fad atá déanta faoi ghníomhaíocht pholaitiúil Uí Cadhain níl aon cheo simplí faoin leagan amach polaitiúil a bhí aige. Ní gnách linn gníomhartha polaitiúla, smaointeachas idé-eolaíochta agus scríbhinní liteartha a mheas leis na slata céanna tomhais ach ní mór dúinn cur chuige eile a ghlacadh chugainn féin i dtaobh Uí Cadhain i ngeall ar an anailís dénárthach seo a mhaireann fós faoin gCadhnach, gurbh an-scríbhneoir é ach gur dhiomallú ama a bhí san aighneasóireacht shíoraí. Is é an t‑áiteamh ar mhaith liomsa a dhéanamh gur eiseamlár é an Cadhnach den intleachtóir uileghabhálach a bhíonn lán-rannpháirteach i saol náisiúnta na tíre. Feictear dom gur géire a theastaíonn a leithéid anois ná ariamh.

Duine de chomharbaí Uí Cadhain mar cholúnaí clóis Gaeilge an Irish Times, Liam Ó Muirthile, a chuir an cheist roinnt blianta ó shin anois: Cad ab áil linn d’intleachtóirí? Alt gairid dea-scríofa a bhí ann a rinne cur síos ar an bhfocal ‘intleachtóir’ agus an chaoi ar caitheadh an t‑ainm le mac léinn a bhí ar Ollscoil Chorcaí mar mhasla nó achasán. Cibé cén scéal é, ní moladh a bhí ann. Chásaigh an Muirthileach staid an dioscúrsa i measc an chomhluadair léinn trí chéile, i measc an aosa pholaitiúil agus tharraing as a chuid saineolais ar an bhFrainc d’fhonn comparáid a sholáthar. Tír í An Fhrainc a ndéantar cúram den fhealsúnacht mar ábhar léinn ar an dara leibhéal inti agus is cuid d’inneach poiblí na tíre an traidisiún intleachtúil. Cén tír eile san Eoraip a cheapfadh údar agus file ina phríomhaire gan fiú é a bheith tofa? Ar ndóigh seans nach fada eile a bheidh Dominique de Villepin ina phríomhaire thall ach ba é bunargóint Uí Mhuirthile go raibh meas ar an traidisiún dioscúrsúil sa bhFrainc agus a rian uirthi. Débhríochas Muirthileach den scoth ach níl lá amhrais faoi cheacht na tráchtaireachta.

Ní díol nuachta é scríbhneoirí a bheith gafa leis an bpolaitíocht agus ní miste a mheabhrú gur chéad corraitheach a bhí sa gcéad seo caite, go háirithe sna fichidí agus sna triocháidí nuair a tháinig an Cadhnach in inmhe. Tugann mórfhile na hAlban, Somhairle Mac Gill‑Eain, léargas spéisiúil ar an tréimhse seo freisin:

Le linn na dtriochaidí bhí mé gafa leis an bpolaitíocht. Is cuimhin liom, agus mé i mo scorach scoile i bPort Rí i 1926, a bheith i bhfábhar na Stailce Ginearálta agus cor na mianadóirí i ndiaidh teip na stailce sin. Chinntigh an Lagtrá Domhanda agus claonadh an Fhaististeachais san Eoraip go mbeinn tógtha go huile is go hiomlán le cúisimh pholaitiúla, agus bhí éileacht na coimhlinte ar cibé cén fhilíocht a scríobh mé ag an tráth sin.

(Mac Gill‑Eain 1989: xiv)

Is furasta a thuiscint cén fáth an ngabhfadh scríbhneoir le polaitíocht ach céard a deirtear faoi pholaitíocht Uí Cadhain? Glactar leis gur phoblachtach sóisialach neamhleithscéalach a bhí ann ach níl mé chomh cinnte go bhféadfaí lipéad simplí den sórt sin a ghreamú de. Ní gá ach liosta de na heagraíochtaí a raibh baint de chineál amháin nó cineál eile leo i gcaitheamh a shaoil go dtiocfá ar an tuiscint nach raibh cúrsa socair seasta polaitiúil faoin gCadhnach i gcónaí:

An Coimisiún le Béaloideas Éireann; An Coimisiún um Athbheochan na Gaeilge; An Comhchaidreamh; An Eaglais Chaitliceach; An Garda Síochána (Brainse Speisialta Bleachtairí); An Gúm; An Roinn Oideachais; Arm na Poblachta; Bord na Leabhar Gaeilge; Clann na Poblachta; Coiste Chuimhneachán na nÓglach; Coiste Cuimhneacháin Náisiúnta; Coiste Sealadach na Gaeltachta; Coláiste na Tríonóide; Comhdháil Náisiúnta na Gaeilge; Conradh na Gaeilge; Cúltaca; Cumann Cairdis Éireannach Sóivéadach; Cumann Lúthchleas Gael; Cumann Merriman; Cumann na Gaedhaltachta; Cumann na Scríbhneoirí; Fianna Fáil; Fine Gael; Gael-Linn; Gaeltarra Éireann; Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta; Glúin na Buaidhe; Language Freedom Movement; Misneach; Muinntir na Gaedhealtachta; Muintir na Gaeltachta (BÁC); Oireachtas na Gaeilge; Raidió Éireann; Rannóg an Aistriúcháin; Roinn na Gaeltachta; RTÉ; Sáirséal agus Dill; Spól.

Don té ar mhian leis na conspóidí ar fad ar ghlac an Cadhnach páirt iontu níor mhór dó an Leabharlann Náisiúnta a thabhairt air féin agus mionscagadh a dhéanamh ar leathanach na litreacha ar líon mór foilseachán:

Amárach; An Curadh Connachtach; An Gaedhal; An Stoc; Scéala Éireann; An tÉireannach Aontaithe; An tÉireannach; Ar Aghaidh; Comhar; Dublin Evening Mail; Evening Herald; Feasta; Inniu; Nuachtán Gael — Gaelic Weekly; The Irish Independent; The Irish Times; The Sunday Independent. Ní obair shimplí í seo ach bhí ciall ag Breandán Ó hEithir nuair a chomhairligh sé sa mbliain 1972 gur …ceird chontúirteach [í] a bheith bualadh brandaí fóinteacha na huaire ar fhear chomh gabhlánach le Máirtín Ó Cadhain (Ó hEithir 1972: 15).

Ní raibh drogall ar dhaoine eile ina dhiaidh sin féin. De réir Aindrias Uí Chathasaigh gurbh: …í aisling dheiridh Uí Cadhain go mbeadh Éire saor agus aontaithe, go mbeadh an Ghaeilge i réim agus an tír i seilbh na n‑oibrithe (Ó Cathasaigh 2002: 282).

Déanann Gearóid Denvir dealú den chineál céanna ach go luann sé obair saoil leis:

Poblacht oibrithe a chuimseodh oileán na hÉireann ina mbeadh an Ghaeltacht faoi rath agus an Ghaeilge forleathan mar theanga bheo a bhí ón gCadhnach, agus chaith sé dúthracht a shaoil leis an aidhm sin a bhaint amach.

(Ó Háinle 1998: 78)

Nuair a iarradh ar Bhreandán Ó hEithir an chéad léacht a thabhairt i sraith léachtaí cuimhneacháin ar an gCadhnach i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, i 1980, ghlac sé deis beagán anailíse a chur ag obair:

Thug sé dílseacht do chineál éigin sóisialachais Marcsach; cineál a d’athraíodh a chruth, ní mór a admháil, agus nach bhfuil éasca a aicmiú fós féin faoi aon cheann den iliomad lipéad, ar fairsinge sa tír anois iad ná lena bheo.

(Ó hAnluain 1989: 12)

Gearóid Ó Tuathaigh a thug Léacht Uí Cadhain na bliana dar gcionn, 1981, agus dúirt:

‘Ba ghaire don mharc, a déarfainn, féachaint ar Lenin, a shaothar agus a theagasc, mar eiseamláir ag Ó Cadhain, an réabhlóidí.

(Ó hAnluain 1989: 66)

Éiríonn le Gearóid Ó Tuathaigh bunúdar stocaireachta Uí Cadhain a rianadh ar bhealach cruinn caolchúiseach:

Maidir le Máirtín Ó Cadhain, ba é mian croí agus rún daingean saoil dó athreimniú na Gaeilge — an réabhlóid chultúrtha — a chur ar ais arís mar chuid bhunúsach den réabhlóid mhór. Nó, le bheith níos cruinne, ba é rún a shaoil a fhógairt agus a thaispeáint gur saoirse manqué a bheadh in aisling na saoirse in éagmais na Gaeilge, go raibh an teanga ina heilimint bhunúsach riachtanach d’aisling iomlán na saoirse.

(Ó hAnluain 1989: 53)

Bhí Séamus Ó Tuathail páirteach i líon mór de na hagóidí a luaitear leis an gCadhnach i gcaitheamh na seascaidí agus mheabhraigh sé dornán blianta ó shin le linn léachta i gColáiste na Tríonóide:

Más í an chuairt dheiseal a bhí tugtha ag an bPiarsach, ag tosú le Conradh na Gaeilge agus ag críochnú le hÓglaigh na hÉireann, ba í an chuairt thuathail, mar a deireadh a naimhde le linn dó a bheith beo, a thug an Cadhnach, ag tosú le hÓglaigh na hÉireann agus ag críochnú le Gluaiseacht na Gaeilge.

(Ó Háinle 1998: 160)

Facthas do Sheán Ó Tuama gur ceist na Gaeltachta a thug ar an gCadhnach dul i mbun gnímh:

Ba é a tuigeadh don gCadhnach, agus é ag féachaint ar na Gaeltachtaí ag leá os comhair a shúl, go raibh gníomhartha den tsaghas seo níos tábhachtaí anois ná fiú a chuid scríbhneoireachta féin.

(Ó Tuama 1980: 57)

Ach ba spéisiúil an anailís a rinne Alan Titley ar shaothar liteartha Uí Cadhain ó thaobh na hidé-eolaíochta de:

Má dhéantar scagadh ar scríbhinní léirmheastúla an Chadhnaigh agus cogaí cathardha inmheánacha na Gaeilge mar gheall ar Henebryachas nó Múscraíochas a fhágaint as an áireamh tá sé deacair a rá an raibh seasamh teoiriciúil litríochta d’aon sórt aige.

(Titley 1996: 124)

Aisteach go leor d’fhéadfaí an t‑áiteamh céanna a dhéanamh i gcás na polaitíochta má scrúdaítear scríbhinní Uí Cadhain ó thús go deireadh. Tá díol staidéir sna haltanna a foilsíodh sna seascaidí, idir Do na Fíréin (1962), An Aisling (1966), Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca (1969) agus ar ndóigh Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae ó thaobh an léargais a thugann siad ar fhorás na fealsúnachta poblachtaí agus sóisialaí a bhí ag Ó Cadhain:

Níl sa stát Éireannach ach cnó caoch, stróinsín buailte.

(Prút 1999: 125)

Dáiríre níl de chiall agus ní raibh ó thús leis an stát Éireannach seo ach géarleanúint, géarleanúint ar mhaith[e] le Sasana.

(Prút 1999: 125)

Seo í Athghabháil na hÉireann, an Réabhlóid, réabhlóid intinne agus réabhlóid anama, réabhlóid i gcúrsaí maoine, seilbhe agus maireachtála, maireachtáil mar Ghaeil leis na rudaí is dual dúinn mar Ghaeil.

(Ó Cadhain 1970: 9)

Tá an domhan éirithe cleachtaithe ar chruth eicínt nó a chéile den tsóisalachas. Tiocfa sé in Éirinn luath nó mall. Tá sin cinnte.

(Ó Cadhain 1970: 9)

Bhí an fuath aicmeach seo gríosta ionam i bhfad sul ar léigh mé an chéad fhocal den Chonaolach ná de Das Kapital.

(Ó Cadhain 1970: 10)

Cuntas thar a bheith spéisiúil é an cur síos a thugann an Cadhnach ar thoghchán na bliana 1969 i nGaillimh Thiar nuair a sheas sé leis an iarrthóir Peadar Mac an Iomaire ach tugann sé corr-léargas ar an bhforbairt pholaitiúil seo i dtreo an Mharxachais i ndeireadh a shaoil:

Ansin bhí na clamhsáin áitiúil, Céibh Rosamhíl, Droichead an Daingin, cúrsaí talún in Uachtar Ard. Labhair muid cuid mhaith ar Athghabháil na hÉireann, ar theagasc Uí Chonghaile agus cúrsaí áirid an Dáilcheantair sin mar léiriú air.

(Prút 1999: 195)

An rud is suntasaí go bhfuil an chosmhuintir, an mhuintir buailte i ngach áit in Éirinn, ag cur aithne ar a chéile, ag tosú ag tuiscint gurb í cúis gach duine acu cúis a chéile, gurb í cúis na hÉireann agus cúis na Gaeilge freisin í.

(Prút 1999: 197)

Agus é ag trácht ar bhail cheird na léirmheastóireachta ar Comhar sa mbliain 1968 tá a thuilleadh fianaise spéisiúil ann:

Léirmheastóireacht ar bith nach dtabharfaidh aird ar an gcreat shóisialta agus geilleagair — sea, geilleagair — ní léirmheastóireacht í. Ainm eile. Critice, b’fhéidir.

(Prút 1999: 172)

Tá an claonadh seo tugtha faoi deara ag Gearóid Ó Tuathaigh go háirithe:

Pé tuiscint a fuair Ó Cadhain ‘ón gcliabhán’, mar a déarfá, ar chás na cosmhuintire in Éirinn, is léir óna scríbhinní bolscaireachta go raibh rian an Mharcsachais ar a pheirspictíocht agus ar fhráma anailíse don stair agus don tsochaí ag éirí níos láidre le himeacht na mblianta.

(Ó hAnluain 1989: 61)

Ach ní shin le rá go raibh an scéal amhlaidh i gcónaí. Seachnaíonn Ó Cadhain caint theoiriciúil na polaitíochta sa bpaimfléad Irish Above Politics a cuireadh amach i 1964. Go deimhin féin tagann sé roimh pholasaí dílárnaithe an rialtais seo ann:

To tell us that Roinn na Gaeltachta and Gaeltarra should be pack-straddled off to Galway! Give a place of Galway’s pretensions C Grade Ministries and Companies! In case it is not English enough already! Two institutions whose use of Irish is merely to sweat it in dress suits.

(Ó Cadhain 1964: 3)

Faoi dhaoine atá sé breithiúnas a dhéanamh ar pholasaí Gaeilge Fhine Gael sa lá atá inniu ann ach tugtar faoi deara an méid seo sa gcáipéis chéanna:

Then there is the party of Fitzgerald’s Great Figure Goddesses. They have very definitely repudiated compulsory Irish which is the same as repudiating Irish and, protest as they will, abolishing it.

(Ó Cadhain 1964: 13)

Is féidir tuiscint Uí Cadhain ar an traidisiún poblachtach a mheas sa saothar Tone: Inné agus Inniu, nár cuireadh amach ach ceithre bliana ó shin. Déantar anailís shóisialta ann ar fhorbairt thraidisiún na gníomhaíochta polaitiúla agus tá an téacs breac leis an gcur síos ‘aitheach tuaithe’ ar an gcineál duine a ghlac páirt sa réabhóid in éadan dlí Shasana. Nuair a bhí Misneach faoi lánseol agus agóid in éadan chomóradh oifigiúil Éirí Amach na Cásca ar bun acu sa mbliain 1966 úsáideadh an focal ‘ocastóir’ sa bhforógra a d’fhoilsigh siad. Focal neamhchoitianta go maith é i gcorpas Uí Cadhain agus baineadh leas as mar léiriú ar an gcineál duine a bhí ag teacht i dtír ar an gcosmhuintir. Más léamh clasaiceach iar-chóilíneach a bhí ag Ó Cadhain ar bhail na tíre sna seascaidí is fiú é a chur le hais smaointeora eile a bhí ag saothrú taca an ama chéanna san Afraic, Frantz Fanon, a scríobh sa mbliain 1965:

In under-developed countries, we have seen that no true bourgeoisie exists; there is only a sort of little greedy caste, avid and voracious, with the mind of a huckster, only too glad to accept the dividends that the former colonial power hands out to it.

(Fanon 1965: 141)

Baineadh an sliocht seo amach as Les damnés de la terre, arna aistriú ag Constance Farrington, The Wretched of the Earth (Macgibbon & Kee, 1965. Atheagrán: Penguin Books, 1967). Ar feadh tamaill ghairid, bhí mé ag ceapadh go raibh tionchar ag an téacs áirithe seo ar dhréachtadh an fhorógra sin nó gur tháinig mé ar an bhfocal ‘ocastóir’ in Do na Fíréin a d’fhoilsigh Breandán Ó hEithir nuair a bhí sé ina eagarthóir ar Comhar i 1962. Ní raibh sé ina eagarthóir ar feadh i bhfad ina dhiaidh ach sin scéal eile. Is cuma ar bhealach má bhí tionchar nó mara raibh féin, léiriú é ar ghluaiseacht nó teileolaíocht pholaitiúil le linn na seascaidí i dtíortha iar-chóilíneacha ar fud na cruinne. Bhí an saol ag athrú in Éirinn chomh maith le háit ar bith eile agus claochlú á dhéanamh ar gheilleagar na tíre de bharr pholasaí eacnamaíochta Whitaker agus Lemass. Ní théann seo amú ar na tráchtairí Joe Lee agus Declan Kiberd, beirt scoláirí a dhéanann cúram de chomhthéacs intleachtúil na dtréimhsí a mbíonn siad ag plé leo. Dar le Joe Lee, go raibh an tír seo plúchta sna seascaidí:

Ireland was suffocating. It was both too advanced and not advanced enough. It did not offer the green field of an under-developed society, where old moulds could be pulverised, nor yet did it throb with the dynamic impulse of an advanced industrial society where the performer ethic was in the ascendant.

(Lee 1989: 406)

Is i mórshaothar staire Joe Lee a cuireadh tús le scagadh de chineál eicíneacht ar stair intleachtúil an fhichiú haois. Tráchtann Declan Kiberd ar athrú suntasach sna seascaidí chomh maith:

The 1960s would be years of relative prosperity, when multinationals finally invested in Ireland; when children at last knew the benefits of free secondary education; when holidays in European resorts became possible for many; and when the long introversion of Irish intellectual life came to an end.

(Kiberd 1996: 479)

Shílfeá go raibh cuid den obair seo tosaithe cheana féin ag an gCadhnach ina chuid colún san Irish Times deich mbliana roimhe sin. Ainneoin gur státseirbhíseach a bhí sa gCadhnach le linn dó a bheith ag scríobh Caiscín ar an Irish Times ba mhinic uaidh corrspalla i leith an traidisiúin phoblachtaigh:

Ba iad an ceathrar a d’ainmnigh an Piarsach mar cheathrar soiscéalaí náisiúnta na hÉireann, Tone, An Dáibhíseach, An Mistéalach agus Fiontán Ó Leathlobhair. Bheadh ar gach duine acu cead speisialta a iarra le dhul go Coláiste na Tríonóide.

(Ó Cathasaigh 1998: 427) 21 Márta 1956)

I ndiaidh dó cuairt a thabhairt ar Leabharlann Choláiste Phádraig i Maigh Nuad, mar a raibh cnuasach de cháipéisí stairiúla ar taispeáint, scríobh sé píosa faoi leagan oifigiúil na nEaspag Caitliceach de stair na tíre agus tugann an liosta seo barúil dúinn faoin leanúnachas a shamhlaigh sé leis an traidisiún poblachtach:

…cóipeanna bunaidh de dhaora na n‑easpag ar na hÉireannaigh Aontaithe, Lucht na Ribíní, na hÉireannaigh Óga, na Fíníní, Bráithreachas na Poblachta, Conra na Talún, Óglaigh na hÉireann 1920–1956…

(Ó Cathasaigh 1998: 443) 2 Bealtaine 1956)

Ar fhaitíos na míthuisceana ní hiad Óglaigh Éireann Bhertie Ahern a bhí i gceist aige. Cé go bhfuil neart fianaise againn i leith an smaointeachais pholaitiúil a bhí ag Ó Cadhain, agus nach bhfuil aon amhras orm gur phoblachtach é ar feadh a shaoil, agus gur chleacht sé prionsabail áirithe de chuid an tsóisialachais, ní dóigh liom go raibh sé faoina mbois i gcónaí nó gur ghlac sé leis mar ortadacsa polaitiúil ar gheall le teagasc do-shéanta é. Tráchtann Maitiú Ó Néill (Ó Néill 1971) ar an seal a chaith Ó Cadhain sa gcampa géibhinn ar an gCurrach agus luaigh go mbíodh díospóireachtaí bríomhara acu faoi nádúr an tsóisialachais in Aontas na bPoblachtaí Sóivéadacha, croílár agus tobar an Mharxachais mar a bhí, agus go ndearna sé sciolladh agus feannadh ar mhodhanna oibre Stalin agus an Stailíneachais. Ainneoin a chuid spéise sa traidisiún smaointeoireachta seo, shílfeá in amanta gur mhó spéis a bhí ag Ó Cadhain i dteoiricí eile, obair Sigmund Freud nó an Dochtúir Áthas mar a bhaist an gú-eolaí Liam Mac Cóil go cumasach air:

Ní móide gur fear ró-chuí mise le bheith ag scríobh Gaeilge. Nó b’fhéidir gur mé is cuí? Léas Freud agus Jung. Pé ar bith é, is deacair Comhchumannachas a chur i mo leith, dá bharr. Is beag dhá rud is faide ó chéile ná an damhnachas Marxach agus dearca an bheirt dhiúlach úd. Faoin litríocht, mar shampla. Dar leis na Marxaigh níl san intinn ach a bheith ina scáthán nó frithdhealramh den damhna. Dá bhrí sin is éard í an litríocht bord-chnagadh a dhéanas múinteoir chun na haicmí comhraiceacha a ghairm ina láthair. Tá Freud, Jung agus an mhuintir sin chomh daortha ag na Cumannaigh is atá siad uile go léir ag an Eaglais.

(Ó Cathasaigh 1998: 393) 4 Eanáir 1956)

‘Super‑Ego‑Cinsirí Freudach’ a thug sé ar dhaoine sa nGaeltacht nár thaitin Cré na Cille leo (Ó Cadhain 1969: 13) agus san óráid chéanna, Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca, thug sé cor coise do scríbhneoirí Gaeilge a raibh faillí déanta acu i saothar Freud:

Tá a fhios agam gur mainneachtan ama agus easpa fiosracht intleachtúil ar lucht scríofa na Gaeilge nach léir Freud in áit ar bith inti.

(Ó Cadhain 1969: 31)

Thrácht sé ar an aigneolaíocht san óráid chéanna agus ó tharla mé ag teacht leis an áiteamh go raibh claonadh suntasach i dtreo theoiric na polaitíochta ag deireadh na seascaidí is fiú ceann de bhunáitimh Louis de Paor a lua faoin gcumadóireacht liteartha agus an t‑athrú a tháinig air de réir a chéile, dar leis:

…d’athraigh meanma a chuid scríbhneoireachta de réir a chéile i dtreo na neamhréadúlachta chun cruth oiriúnach scéalaíochta a cheapadh ar acmhainn na haigne daonna.

(De Paor 1991: 360)

Tá tarraingt ag an anailís seo feictear dom, go háirithe i gcomhthéacs spéis Uí Cadhain in obair Freud. Nuair a chuimhnítear ar cheisteanna sonais, sásaimh agus mí-shásaimh tá seans go bhfuil adhmad ar leith le baint as saothar cumadóireachta Uí Cadhain trí chéile i dtéarmaí Freudacha. Is é sin, gur ghníomhartha misnigh agus dóchais a bhí sna húrscéalta Cré na Cille, Athnuachan agus Barbed Wire, tionscnaimh reacaireachta mar fhál in éadan drochstaid na Gaeltachta agus a raibh i ndán don teanga. Tobar sóláis atá sa litríocht dar le hanailís Terry Eagleton ar thábhacht liteartha scríbhinní Freud — narrative is a source of consolation (Eagleton 1996: 161) — ainneoin an éadóchais, an tseirfin agus an tsearbhais atá le brath i gcodanna de na saothair chéanna. Déarfainn go mbeadh obair spéisiúil roimh an té a thabharfadh faoi chíoradh níba mhine a dhéanamh ar an gcaidreamh idir scríbhinní polaitiúla agus liteartha Uí Cadhain sna blianta deireanacha dá shaol. Agus muid ag caint ar chúrsaí aigne agus aigneolaíocht, ní fhéadfainn an deis seo a ligean tharam agus tagairt a dhéanamh do chasadh a bhain Ó Cadhain as ceist na haigne ar an Irish Times i 1955:

…rud í an aigne Ghaelach a bhfuil lóiste beag Corcaíoch tar éis gerrymandering a dhéanamh uirthi.

(Ó Cathasaigh 1998: 281) 6 Aibreán 1955)

Ní luafaidh muid cúrsaí iomána ar chor ar bith agus mé anseo i gContae Chiarraí is dóigh nár mhiste liom a rá go gcaithfí cluiche eicíneacht nach caid é a fhágáil faoi mhuintir Chorcaí. Fillfidh muid ar cheist seo na haigne Gaelaí ar ball beag, agus iarrachtaí Uí Cadhain an dioscúrsa sin a shaothrú ach ba mhaith liom díriú ar an bpolaitíocht a bhain, agus a bhaineann, le scríbhinní Uí Cadhain trí chéile agus an chaoi a ndéantar nó nach ndéantar staidéar orthu.

Fillfidh muid ar cheist seo na haigne Gaelaí ar ball beag, agus iarrachtaí Uí Chadhain an dioscúrsa sin a shaothrú ach ba mhaith liom díriú ar an bpolaitíocht a bhain, agus a bhaineann, le scríbhinní Uí Chadhain trí chéile agus an chaoi a ndéantar nó nach ndéantar staidéar orthu.

Dá mba scríbhneoir Fraincise nó Gearmáinise é an Cadhnach is cinnte go mbeadh scoláirí sna hinstitiúidí léinn ar a mbionda ag féachaint le hanailís pholaitiúil a dhéanamh ar a shaol agus a shaothar. Ach níl an obair seo ach ina thús anois i ndáiríre. Tuige an doicheall seo? Cén fáth an coimhthíos seo i leith Uí Chadhain? Dar liom go gcaithfear tionscnamh intleachtúil Uí Chadhain a mheas i gcomhthéacs ar leith, is é sin, go raibh glacadh i measc léitheoirí na Gaeilge go raibh mórscríbhneoir ina measc ach gur drogallach féin a thug scoláirí agus fileolaithe na Gaeilge aitheantas dó mar shárealaíontóir. Feictear dom gur lú fós an glacadh a bhí leis an gCadhnach mar fhear léinn, ó tharla nár chleacht sé an cineál léinn a bhí á shaothrú sna hollscoileanna le linn an chuid is mó den fhichiú haois. B’fhearr le scoláirí áirithe go mbeadh eolas domhain ag fo-chéimithe Gaeilge ar an dán díreach, ar an bhfilíocht aiceanta, ar scéalta na Sean- is na Meán-Ghaeilge, go mbeadh ‘tabhairt suas’ scolártha ar chéimithe in Ollscoil na hÉireann go háirithe. Níl de locht agam ar na réimsí staidéir sin ach gur fada ón gcultúr beo iad. Rinneadh eisceacht i gcás na canúneolaíochta, cothaíodh cultas an chainteora dúchais sa nGaeltacht, ní ar scáth leas an chainteora nó leas an phobail teanga a raibh sé ann, ach as ucht an léargais a chaithfeadh a chuid siollaí ar athruithe teanga, idir fhóneolaíocht agus dheilbhíocht.

Ba mhaith liom a rá ag an bpointe seo nach le teann saoithínteachta nó gligínteachta atá cuid de na spallaí seo á gcaitheamh agam i dtreo gharrantaí an acadaimh ach d’fhonn a léiriú go raibh tuiscint thar a bheith caolaigeanta i measc scoláirí Gaeilge ar an léann agus ar an litríocht trí chéile ó thosaigh an Cadhnach ar a chuid scéalta a fhoilsiú, gur ceapadh ina Ollamh é ar Scoil na Gaeilge i gColáiste na Tríonóide. Maireann iarsmaí fós den leagan amach seo ach amháin gur ábhar dóchais an polasaí atá ag Ollscoil nó dhó anois. Luaim an cineál oibre a chleachtann cathaoirleach na hócáide seo, Máire Ní Neachtain, i réimse na sochtheangeolaíochta in Ollscoil Luimnigh nó obair Acadamh na hOllscolaíochta Gaeilge. Léiríonn tograí den chineál seo gur féidir an léann daonna a chleachtadh i measc an phobail, ransú a bhunú ar chultúr agus oidhreacht bheo agus an comhar sóisialta agus intleachtúil sin a íoc leis na pobail a bhíonn i bpáirtnéireacht leis an institiúid léinn.

Ní raibh an cineál múnla seo den léann le fáil nuair a d’fhreastail Máirtín Ó Cadhain ar Choláiste Phádraig i mBaile Átha Cliath i mblianta tosaigh an tsaorstáit, 1924. Thug Ó Cadhain le fios do Chumann na Scríbhneoirí níos faide anonn ina shaol (1955), nach oideachas na scolaíochta a bhí ar a chuid comharsan ach an ealaín agus an léann béil. D’admhaigh sé féin i dtreo dheireadh a shaoil gurbh as an gcineál léinn sin a fáisceadh é féin. Mar a tharla sé, shaothraigh sé féin léann an bhéaloidis níos deireanaí anonn ina shaol, agus feictear dom go raibh sé ag caraíocht ó thús deireadh a shaoil liteartha le múnla feiliúnach den léann Gaelach nó dioscúrsa dúchasach a shaothrú agus a chur ar fáil.

Thrácht mé ar chultas an chanúnachais ar ball beag. D’fhéadfá laethanta, tráthnónta, oícheanta agus maidineacha fíormhocha a chaitheamh i mbun argóna faoi cheisteanna canúna, Gaeilge agus caighdeáin. D’fhéadfá ach go bhfuil léas gairid ar an saol ag an gcuid is mó againn. Ach cuimhnigh ar an líon scothshaothar teangeolaíochta a foilsíodh ó thús an chéid seo caite: Gaeilge Chois Fhairrge, The Irish of Cois Fharraige, The Irish of Erris, The Irish of Achill, The Irish of Ros Guill, Gaeilge Theilinn, Linguistic Atlas & Survey of Irish Dialects, The Irish of Ring, The Irish of Muskerry, Gaeilge Chorca Dhuibhne, Áirneán, Caint Ros Muc. Tá cúlú aisteach teangeolaíochta déanta i gcuid de na ceantair seo atá luaite agam thuas sa gcaoi is nach bhfuil an teanga beo i gcuid acu inniu. Chuir na scoláirí a shaothraigh an léann comaoin nach beag ar ár gcuid eolais agus saibhríodh an tuiscint ar ár gcuid Gaeilge dá mbarr ach samhlaigh dá dtosófaí ar obair shochtheangeolaíochta sna pobail seo nuair a cuireadh tús lena gcuid taighde. Níl focail fearacht pleanáil teanga nó sochtheangeolaíocht ach ar bhéala na ndaoine le fíordheireanas bíodh is go raibh eolas fairsing ar na ceirdeanna seo i measc lucht teangeolaíochta ó thús na seascaidí i leith. Ar bhealach thuig Ó Cadhain go raibh an léann agus an athbheochan teanga dealaithe ionann is go hiomlán óna chéile agus go raibh acmhainní intleachtúla á gcaitheamh ar na ceisteanna ba mhó tábhacht nó práinn d’uireasa aon chineál idé-eolaíochta nó prionsabail threoraithe chomhordaithe ar bith. Ainneoin an chomhthéacs intleachtúil seo choinnigh an Cadhnach a chúrsa léinn féin agus shaothraigh sé léann an bhéaloidis go háirithe níos faide anonn ina shaol ar bhealach tuisceanach, dúchasach, scolártha.

Ar ndóigh déarfar leat, mar a tugadh le fios domsa agus mé ag freastal agus ag obair in institiúid áirithe tríú leibhéal, gur ‘scríbhneoir ró-dhúshlánach’ é, go raibh sáiteáin tuirsiúla polaitiúla ina shaothar ar diomallú ama a bheadh ann léirmheas de chineál ar bith a dhéanamh orthu, nach raibh fáil cheart ar a shaothar. Mar adúirt Máire Ní Annracháin, is ionann …canóin na Gaeilge na téacsanna sin nach bhfuil fáil orthu go rialta. (Ó Háinle 1998: 34) agus is bocht an teist orainn é nach ndearnadh tada faoi sin, go fiú’s an dúshlán is fánaí a thabhairt ina thaobh. Ní déarfaidh mé aon cheo eile faoi sin ach gur bhreá an rud é go bhfuil iarrachtaí á ndéanamh anois leis an scéal sin a chur ina cheart. Ach ní chuidíonn easnaimh théacsanna le tuairmíocht gan bhunús, leithéidí, go mba fear é an Cadhnach a chuir amú cuid mhór dá fhuinneamh le haighneasóireacht, gur chantalán poiblí a bhí ann, agus mar bharr ar an dathúlacht uile, gur spéis leis athbheochan na Gaeilge seachas an scoláireacht i ndáiríre. Theastódh oirnéis chaolchúiseach socheolaíochta le go ndéanfaí rianadh mar ba cheart ar bhunúdair an fhaltanais seo, ar geall le cócaireacht shnoite acadúil í. Níor mhór dúinn a mheabhrú dúinn féin gurbh ollamh ollscoile a bhí sa gCadhnach nach raibh céim sa nGaeilge aige ná oiliúint na fileolaíochta, a bhí d’uireasa na gcáilíochtaí cuí i súile chuid mhór d’aos léinn a linne féin. Ba de bhunadh na Gaeltachta é, rud annamh i gcás léann na Gaeilge. Ní shamhlaítear Ó Cadhain i gcomhluadar Bergin, Binchy agus Best. An ea gur ghoill gradam náisiúnta Uí Chadhain i ndeireadh a shaoil ar an aos léinn? Fearacht diagairí a bhfuil mandatum nó ceadúnas na Róimhe acu bíonn faitíos nó glanamhras orthu i dtaobh lucht smaointeachais a éalaíonn ó chuing cheart na hortadocsa. Tá an saol polaitiúil breac leis an leagan amach seo freisin. Níl sé ach dornán beag blianta ó samhlaíodh go poiblí le polaiteoir sinsearach go ndéanfadh sé craiceálaí cruthanta mar aire rialtais. Is fiú dúinne a thabhairt faoi deara gur lena linn siúd mar aire a cuireadh seirbhís teilifíse Gaeilge ar an aer.

Ní amháin go raibh amhras ar an aos léinn i dtaca le hacmhainní is dindiúirí acadúla Uí Chadhain ach níor chuir líon mór de na scoláirí liteartha Gaeilge a bhí ag saothrú a gcodach le linn an dara leath den fhichiú haois de stró orthu féin inniúlacht Uí Chadhain ar an ealaín a aithneachtáil ach oiread. Cuimhnigh gur foilsíodh Cré na Cille sa mbliain 1949, úrscéal nuálaíoch, cumadóireacht a éilíonn aird na grinnléitheoireachta, tionscnamh reacaireachta a bhain creathadh as na frathacha. Má scrúdaítear irisí léinn na Gaeilge ón aimsir sin i leith is beag trácht a dhéantar ar an saothar sin ina cháilíocht liteartha. Seans go bhfuil corrthagairt anseo nó ansiúd ar ÉigseÉriú do dheismireacht Ghaeilge éicíneacht ach beidh tóraíocht in aisce ort ó thaobh aon chineál léirmheasa liteartha. Is ag Comórtas Liteartha an Oireachtais a bhí tús an léirmheasa ar ndóigh agus ba ghearr go raibh Athnuachan ar a shála i 1951, cé nach ndeachaigh cló ar Athnuachan go dtí 1995. Is ar leathanaigh na nuachtán agus na dtréimhseachán Gaeilge a bhain scríbhinní liteartha Uí Chadhain gradam amach de réir a chéile, ar leathanaigh Comhar go háirithe.
Is ar Comhar a d’fhoilsigh Seán Ó Tuama agus Breandán Ó Buachalla aistí léirmheasa nó tráchtaireachta liteartha inar baineadh earraíocht as saothar Uí Chadhain mar eiseamlár ealaíne. Foilsíodh scagadh ar théama liteartha ar leith in Irisleabhar Mhaigh Nuad sa mbliain 1966, ó pheann duine de chomharbaí Uí Chadhain i gColáiste na Tríonóide, Cathal Ó hÁinle. Is é Cathal a chuir eagrán de Barbed Wire ar fáil dúinn trí bliana ó shin anois agus go deimhin féin tugadh le fios níos túisce i mbliana le linn Scoil Geimhridh Merriman go mbeadh Cathal ag dul i mbun eagarthóireachta arís eile ar eagrán nua de Cré na Cille. Seo iad na chéad scoláirí gairmiúla Gaeilge, ar feadh mo chuid eolais, a thug aitheantas criticiúil acadúil don Chadhnach, sna blianta 1955, 1966 agus 1967 faoi seach. Is le linn na seachtóidí a tháinig sruth alt ó láimh Bhreandáin Uí Dhoibhlin ar Irisleabhar Mhaigh Nuad freisin. Díol íoróine, seans, i bhfianaise na n‑aighneas feamainne ar fad idir Ó Cadhain agus an Eaglais Chaitliceach institiúideach, gur túisce gur glacadh leis mar ealaíontóir sa gcliarscoil ná in ollscoileanna tuatacha na seascaidí agus na seachtóidí.

Níor dearnadh aon staidéar iarchéime ar Ó Cadhain go dtí tús na seachtóidí. Arís, ar feadh mo chuid eolais, ba iad Alan Titley agus Gearóid Denvir an chéad bheirt scoláire a raibh de mhisneach agus de shamhlaíocht acu tabhairt faoina shaothar mar ábhar iarchéime. Is é an t‑iontas, agus admhaím gur galra iriseoireachta é an t‑iontas síoraí seo, gur tugadh cead a gcinn dóibh ach go raibh ceann de mhór-rialacha buanaithe canóine curtha i gcrích ag Máirtín Ó Cadhain féin faoin tráth seo — bhí sé básaithe. Is i dtús na seachtóidí a thosaigh siad ar a gcuid oibre; clár saothair agus clárú ar ábhar béaloidis sa saothar faoi seach. Níor foilsíodh mórstaidéar ar scríbhinní liteartha Uí Chadhain go dtí an bhliain 1986, a bhuíochas sin arís do Ghearóid Denvir, agus ba léir go raibh scrúdú thar a bheith cáiréiseach déanta ar mhóitífeanna an bhéaloidis i scríbhneoireacht Uí Chadhain. Obair thábhachtach í seo, obair riachtanach agus is é an cineál oibre a shaothraigh an Cadhnach féin ó thaobh léann na teanga.

Ach d’fhéadfadh sé féin a bheith nimhiúil go maith agus na hollscoileanna nó léann na Gaeilge á n‑iniúchadh aige. Tá saol na hintleachta agus an smaointeachais ag trá uaithi in aghaidh an lae. 21 Iúil, 1954. (Ó Cathasaigh 1998: 155).

Bhí sé go mór chun cinn ó thaobh theoiric an oideachais agus ról na bhforas léinn sa bpobal: …cé an chiall nach dtéann na hiolscoileanna, nó dámha áiride díobh, ar tiomchuairt? Ba ghaire don leas coiteann é sin ná an tsíorghlaomaireacht faoina neamhspleáchas féin. 21 Iúil, 1954. (Ó Cathasaigh 1998: 155)

Leagan amach thar a bheith cáinteach a bhí aige i leith an Léinn Cheiltigh nó an Léinn Cheilte, mar a thug sé air: Is túisce tuarastal ná tuilleamh (Ó Cathasaigh 1998: 278) a dúirt sé le teann binbe ar 30 Márta, 1955. Ach thug sé faoi scagadh géar cuimsitheach a dhéanamh ar shaothrú léann an bhéaloidis in dhá alt éagsúla a foilsíodh ar Feasta sna blianta 1949 agus 1950, ‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’ agus ‘Béaloideas’. Sula ndéanfaidh mé trácht ar ábhar na n‑altanna sin is fiú a lua gur bhailitheoir béaloideasa a bhí sa gCadhnach féin agus gur foilsíodh ábhar uaidh ar An Stoc agus ar Béaloideas. Amhráin agus scéalta a thóg sé agus foilsíodh an t‑ábhar ar An Stoc in Eanáir 1928, Feabhra 1930, Aibreán 1930, Feabhra 1931 agus ar Béaloideas: Nollaig 1930, Meitheamh 1933, 1935, Meitheamh 1936. Mar a dúirt Ríonach Uí Ógáin sa réamhrá a chuir sí leis an saothar Faoi Rothaí na Gréine, bailiúchán d’amhráin a bhailigh Máirtín Ó Cadhain agus a ndearna deartháir leis, Seosamh, buneagarthóireacht orthu:

…d’fhéadfaí a rá gurb í an tréith is suntasaí ar fad sa bhailiúchán seo an cur síos atá ann ar shaol na hamhránaíochta agus na n‑amhrán thiar, an dul thar a chéile a thagann i gceist idir an saol, an t‑amhránaí, an t‑amhrán, scéal amhráin, file, pobal agus bailitheoir. I ngeall ar an luí iontach a bhí ag Seosamh agus ag Máirtín leis an bpobal thiar agus a mbaineann leis an bpobal sin, tá curtha le guth an phobail chéanna san fhoilseachán seo.

(Uí Ógáin 1999: 2–3)

Bhí tábhacht leis an gcineál oibre seo ach ba thábhachtaí fós tuiscint Uí Chadhain ar an gcaoi a ndéantar imoibriú ar an ábhar seo i gcomhthéacs an chineáil chaidrimh a dtráchtann Ríonach Uí Ógáin air. Ba cheart a lua go bhfuil an saothar seo ar cheann de na bailiúcháin amhrán is scolártha agus is dúchasaí a cuireadh amach ó thús aimsir na hathbheochana. Maise ar an léann atá ann agus bailiúchán é a raibh tóir ar leith ag an bpobal thiar air freisin, a bhuíochas sin de Ríonach go speisalta. Ach maidir leis an gCadhnach féin níor thuig sé do scoláirí a linne agus an cultúr a bhí cothaithe acu agus tá teist fhorleathan ar na tuairimí seo ar na haltanna sin ar Feasta agus ar an gcolún clóis a scríobh sé san Irish Times.

Tá muid sásta tuilleadh airgid a thabhairt do lucht an Léinn Cheiltigh, an léinn chanúna, an bhéaloideasa — na balsamóirí corp go léir — ach is crá croí linn scaradh le pínn ar shon na dtréimhseachán Gaeilge, ná ar shon aon rud a chuideodh leis an nGaeilge a chraobhscaoileadh mar theanga bheo. (‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’, Feasta, Samhain 1949, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 258).

Dá mbeadh irisí liteartha againn i nGaeilge, nó dá mbeadh lucht na hIolscoile toilteanach nó acmhainneach tabhairt faoi shaothar rathúil ar bith, bheadh cíoradh déanta den tsórt seo dhá dhéanamh, agus treoir dhá fháil ag scríbhneoirí. (‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’, Feasta, Márta 1949, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 264).

Lá eicínt b’fhéidir go bhfeicfí foireann taighde ag dul go dtí na forais ardléinn anseo, le scrúdú béaloideasúil a dhéanamh ar Uachtarán Choláiste na hIolscoile agus lucht an Léinn Cheiltigh. Agus cá bhfios nach ndéanfaí scrúdú ar stiúrthóir an Bhéaloideasa féin, agus nach léireofaí cén fáth go bhfuil an oiread cion aige ar Ghaeilge iascairí agus cladóirí, cé go raibh sé, chomh deireannach le 1943, i bhfábhar ‘to exclude Irish under present conditions as a normal teaching medium for a university degree’, do chlann iascairí agus cladóirí? D’fhógrófaí gur cogadh aicmíochta ‘class war’ — agus cúngú ar neamhspleáchas na hiolscoile é. (‘Béaloideas’, Feasta, Márta 1950, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 279).

Is chun ár míthreoir atá an saothar seo, an tseandacht seo, an béaloideas seo, an Léann Gaeilge agus Ceilteach seo, an Ceilteachas seo atá ar ationscailt… (‘Béaloideas’, Feasta, Márta 1950, tugtha in Costigan & Ó Curraoin 1987: 289).

Ar ndóigh scríobhadh na sleachta seo sul má chuaigh an Cadhnach féin le léann na Gaeilge ar fhoireann Choláiste na Tríonóide ach déanaim amach nár tháinig mórán d’athrú ar sheasamh Uí Chadhain i leith an léinn institiúidigh. Léirigh na cúrsaí léachtaí a réitigh sé, an t‑ábhar teagaisc a chuir sé ar fáil agus a chuid oibre ó thaobh mhúineadh na teanga gur spéis leis go mór siollabas a fhorbairt a chinnteodh go mbeadh Gaeilge ag scoláirí ollscoile agus go mbeadh eolas acu ar stair intleachtúil na teanga. Feictear dom gur ghníomh polaitiúil ann féin an méid seo i bhfianaise choimeádachas an chomhluadair léinn trí chéile agus luíonn sé le barúil spéisiúil a chuir Riobard Mac Góráin chun cinn ar Comhar i ndiaidh bhás Uí Chadhain:

…ach níor ghiolla riamh é ag córas idé-eolaíochta ná polaitíochta ar bith… Sa mhéid gur airigh sé comhbhá ar bith le haon cheannródaí intleachta thar lear i dtaobh na nithe a bhfuil trácht orthu sa phaimfléid seo, [Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae] níl amhras acu gurb é Saunders Lewis na Breataine Bige é: scríbhneoir cumasach, a dhálta féin, fear ollscoile, duine de bhunaitheoirí Pháirtí Náisiúnta na Breataine Bige, Plaid Cymru.

(Mac Góráin 1973: 6–7.)

Feictear dom go raibh coimhlint bhunúsach i gceist ag an gCadhnach maidir le saothrú an léinn, cur leis an traidisiún, dioscúrsa dúchasach a aclú agus a ramhrú, saothar a bheadh ionchomparáide le hobair Raymond Williams sa mBreatain Bheag freisin. Má d’fhéach Ó Cadhain le hathréimniú traidisiúin a chur i gcrích, ó thaobh na polaitíochta, na litríochta nó ó thaobh an léinn féin, bhí údar leis sa gcaoi is nárbh eol don Chadhnach cén traidisiún glan liteartha a bhí á chosaint chomh géar sin ag scoláirí coimeádacha na Gaeilge. Dúirt sé ar Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca nach raibh …aon tradition liteartha agamsa ach Dia idir sinn agus Cúl Aodha! (Ó Cadhain 1969: 15). Deir Raymond Williams gur féidir traidisiúin den chineál seo an tuiscint ar chultúr agus ar litríocht a chur as a riocht:

For tradition is in practice the most evident expression of the dominant and hegemonic pressures and limits… What we have to see is not just ‘a tradition’ but a selective tradition: an intentionally selective version of a shaping past and a pre-shaped present, which is then powerfully operative in the process of social and cultural definition and identification.

(Williams 1977: 114.)

Is ag caraíocht in éadan éagruth an traidisiúin liteartha agus léinn a bhí an Cadhnach maidir lena chuid oibre acadúla, feictear domsa, agus is ag caraíocht in éadan ‘svae cultúrtha’ nó ‘hegemony‘ a rinne díspeagadh den Ghaeilge, den phoblachtachas, de cheart a mhuintire a bhí an Cadhnach ina chuid aighneasóireachta. D’áitigh Edward Said gurbh é dúshlán an intleachtóra chultúrtha diúltú do shamhail an traidisiúin a thugtar dó agus scagadh nua as an bpíosa a dhéanamh air le go mbeadh a fhios aige cé dó ar cruthaíodh an traidisiún mantach agus chun críche cén sprioc polaitiúil. Má tá snáth leanúnachais i bpolaitíocht Mháirtín Uí Chadhain ó thús go deireadh a shaoil, is dóigh liom gurbh shin é, agus go gcaithfeadh muid breathnú arís ar an obair aighneasóireachta agus imoibriú na hagóidíochta leis an litríocht a mheas in athuair.

Luaigh mé roinnt dátaí i dtús na cainte seo agus roinnfidh mé ceann nó dhó eile libh sula scarfaidh mé libh tráthnóna. Leathchéad bliain ó shin, ar an dara lá de mhí na Bealtaine 1956 le bheith cruinn, chuir colúnaí clóis an Irish Times, Máirtín Ó Cadhain, in iúl dá chuid léitheoirí go raibh a Chaiscín deiridh meilte ar an nuachtán. Ba spéisiúil an t‑achoimre a rinne sé ar a shaothar féin agus an tábhacht a shamhlaigh sé le páirt ghníomhach a ghlacadh sa dioscúrsa náisiúnta:

Le trí bliana anuas bhí an colún seo ar cheann de phríomh-chumhachtaí spriodáilte na tíre spriodáilte seo. Is é sin le rá nár craobhscaoileadh acuineachas ná aspalacht tuata ar bith. Rinne an colún seo rud nach dual d’aon Éireannach nua-aimsire a dhéanamh: staon sé ó aon fhírinne do-mheallta a chraobhscaoile.

(Ó Cathasaigh 1998: 443) 2 Bealtaine, 1956

Caoga bliain díreach roimhe sin nó céad bliain ó shin go díreach cothrom an ama seo, ar nuachtán dar teideal An Claidheamh Soluis in alt dar teideal ‘Nua-litridheacht’, d’iarr fear darb ainm Pádraig Mac Piarais ar a chuid léitheoirí grinnstaidéar a dhéanamh orthu féin agus an cineál litríochta a bhí á chur ar fáil acu. Chuir sé pearúl ar scríbhneoirí agus ábhar scríbhneoirí na haimsire sin: Bogaimis amach ón gcarn aoiligh, ón gcruaich mhóna … Focail cháiliúla iad. Dar leis go raibh an béaloideas ina bhró mhuillinn ar chomórtas liteartha an Oireachtais agus gur cheart do scríbhneoirí litríocht nua-aoiseach Eorpach a sholáthar. Téama é a shaothraigh an Cadhnach féin níos faide anonn ach cá bhfios an mbeadh saothar liteartha Uí Chadhain againn ar chor ar bith d’uireasa na bhfocal sin? Is féidir a rá go cinnte nach mbeadh saothair fearacht Cré na Cille agus Athnuachan againn d’uireasa an Oireachtais féin. Marach iad b’fhéidir nach mbeadh i mbéal na gcarachtar Caitríona Pháidín nó Nóra Sheáinín ach ciúnas agus tost d’uireasa deis cainte nó cheal deis dioscúrsa. Níor mhiste dá mbogfadh muid féin amach ón gciúnas agus ón tost, i dtreo dioscúrsa náisiúnta. Rinne Máirtín Ó Cadhain a chuid féin de dhioscúrsa an dúchais — faoin nglúin seo atá sé a gcuid féin a dhéanamh d’oidhreacht intleachtúil Uí Chadhain. Caithfear éisteacht leis an tost.

Saothair Thagartha

  • Costigan, B & Ó Curraoin, S (1987). De Ghlaschloich an Oileáin: Beatha agus saothar Mháirtín Uí Chadhain.
  • Denvir, G. (1981). ‘An Béaloideas i nGearrscéalta Mháirtín Uí Chadhain’ in Comhar, Eanáir.
  • Denvir, G. (1987). Cadhan Aonair: Saothar Liteartha Mháirtín Uí Chadhain.
  • de Paor, L. (1991). Faoin mBlaoisc Bheag Sin.
  • Eagleton, T. (1996). Literary Theory: An Introduction.
  • Edgar, A & Sedgwick, P. (1999) Key Concepts in Cultural Theory [Eag.].
  • Fanon, Frantz. (1961). Les damnés de la terre arna aistriú ag Constance Farrington, The Wretched of the Earth, Macgibbon & Kee, 1965. Atheagrán, Penguin Books, 1967.
  • Kiberd, D. (1993). Idir Dhá Chultúr.
  • Kiberd, D. (1996). Inventing Ireland.
  • Kundera, M. (1986). The Art of the Novel.
  • Lee, J. (1989). Ireland 1912 1985: politics and society.
  • Mac Gill‑Eain, S. (1989). Ó Choille gu Bearradh.
  • Mac Góráin, R. (1971). ‘Máirtín Ó Cadhain agus Polasaí Agóide’ in Comhar, Lúnasa.
  • Ó hAnluain, E. (1989). Léachtaí Uí Chadhain 1 [Eag.].
  • Ó Cadhain, M. (1949). ‘Tuige nach bhfuil Litríocht na Gaeilge ag Fás’ in Feasta, Márta.
  • Ó Cadhain, M. (1950). ‘Béaloideas’ in Feasta, Márta..
  • Ó Cadhain, M. (1960). Consain na Gaeilge: The Consonants of Irish.
  • Ó Cadhain, M. (1964). Irish Above Politics.
  • Ó Cadhain, M. (1966a). Ar Céalacan, ar Stailc Ocrais in aghaidh na nOcastóirí.
  • Ó Cadhain, M. (1966b). An Aisling.
  • Ó Cadhain, M. (1969). ‘Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca’.
  • Ó Cadhain, M. (1970). Gluaiseacht na Gaeilge: Gluaiseacht ar Strae.
  • Ó Cadhain, M. (1999). Tone: Inné agus Inniu arna chur in eagar ag Bernadette Ní Rodaigh agus Eibhlín Ní Allúráin.
  • Ó Cadhain, M. (2002). An Ghaeilge Bheo — Destined to Pass arna chur in eagar ag Seán Ó Laighin.
  • Ó Cathasaigh, A. (1998). ‘Caiscín’: altanna san Irish Times 1953–56 [Eag.].
  • Ó Cathasaigh, A. (2002). Ag samhlú troda: Máirtín Ó Cadhain 1905–1970.
  • Ó Doibhlin, B. (1974). ‘Athléamh ar Chré na Cille’ in Léachtaí Cholm Cille: An Fichiú hAois.
  • Ó hEithir, B. (1973). Thar Ghealchathair Soir.
  • Ó Glaisne, R. (1971). ‘Máirtín Ó Cadhain: Fear Poiblí’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Ó Háinle, C. (1978). Promhadh Pinn.
  • Ó Háinle, C. (1998). Criostalú [Eag.].
  • Ó Néill, M. (1971). ‘Faoi Ghlas ag Gaeil’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Ó Tuama, S. (1980). ‘Tiomna Roimh Bhás’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Prút, L. (1997). ‘Cion Fir: Aistí Thomáis Uí Fhloinn’ in Comhar [Eag.].
  • Prút, L. (1999). ‘Caithfear Éisteacht! Aistí Mháirtín Uí Chadhain’ in Comhar [Eag.].
  • Said, EW. (1994). Culture and Imperialism.
  • Titley, A. (1975). Máirtín Ó Cadhain: Clár Saothair.
  • Titley, A. (1996). Chun Doirne: Rogha Aistí.
  • Uí Dheoráin, N. (1971) ‘Fear Riaracháin’ in Comhar, Deireadh Fómhair.
  • Uí Ógáin, R. (1999). Faoi Rothaí na Gréine: Amhráin as Conamara a bhailigh Máirtín Ó Cadhain [Eag., buneagarthóireacht: Seosamh Ó Cadhain].
  • Williams, R. (1977). Marxism and Literature.

Foilsíodh an aiste seo i dtosach in Feasta. Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar agus den fhoilsitheoir as ucht a gcead an t‑alt seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

An Pholaitíocht mar Théama i Léachtaí Uí Chadhain

Le Liam Mac Con Iomaire.

Ag Dáil Uí Chadhain a tugadh an léacht seo ar an 8 Aibreán 1989.

Le naoi mbliana anuas, ón mbliain 1980, tugtar léacht phoiblí uair sa bhliain sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath, i gcuimhne ar Mháirtín Ó Cadhain.

As na naoi léacht a tugadh go dtí seo is faoi scríbhinní polaitiúla Uí Chadhain (go huile agus go hiomlán) a bhí péire díobh, agus is iad na scríbhinní sin a bhí ina bhfoinse inspioráide, d’fhéadfá a rá, ag péire eile díobh. Is iad an ceathrar a thug na léachtaí seo: Breandán Ó hEithir, Gearóid Ó Tuathaigh, Liam Ó Dochartaigh agus Gearóid Ó Crualaoich, agus bhí siad chomh maith sin gur cheap mé gur mhaith ab fhiú cluas a thabhairt arís do chuid dá raibh le rá iontu.

Is éard atá fúm a dhéanamh, achoimre a dhéanamh ar na ceithre léacht, sa mhéid is gur féidir achoimre chóir a dhéanamh in aon leathuair an chloig amháin, ar cheithre léacht a bhfuil os cionn uair an chloig an ceann iontu.

Tosóidh mé le léacht Bhreandáin Uí Eithir, a tugadh sa bhliain 1980…

Bhí aithne phearsanta ag Ó hEithir ar Ó Cadhain…

Fear thar a bheith polaitiúil a bhí ann (a deir sé), agus fear thar a bheith trodach. Bhí sé san IRA agus chaith sé cúig bliana i bpríosún dá bharr. Chreid sé sa bhfoiréigean agus níor shéan sé modhanna ur-reachtúla chun cuspóirí a chur i gcrích. Thug sé dílseacht do chineál éigin sóisialachais Marcsach; cineál a d’athraíodh a chruth, ní mór a admháil, agus nach bhfuil éasca a aicmiú fós féin faoi aon cheann den iliomad lipéad, ar fairsinge sa tír anois iad ná lena bheo. Thug sé dílseacht d’idéal amháin: an stát poblachtach ina mbeadh an Ghaeilge i réim agus an Ghaeltacht faoi bhláth. Éire Ghaelach gan roinnt. B’in cuspóir nár athraigh, ó thús deireadh.

D’athraigh rudaí eile. D’athraigh béim ar rudaí imeallacha agus uaireanta ar rudaí nach raibh chomh himeallach. Idir An Aisling, a scríobhadh i 1966, agus Gluaiseacht na Gaeilge, Gluaiseacht ar Strae, a scríobhadh i 1969, tá athrú suntasach i dtreo an tsóisialachais. De bharr go gcreideann Ó Cadhain go dtiocfaidh an sóisialachas i réim in Éirinn ní mór do ghluaiseacht na Gaeilge a bheith mionnaithe dó freisin.

Pé rud eile a bhí sé a chraobhscaoileadh ní ag craobhscaoileadh staid shuaimhneach an éadóchais a bhí sé. An té a ghéilleann don éadóchas, a dúirt sé uair, ní gá dó tada a dhéanamh feasta. Ag comhairliú troda a bhí sé, le beagán iomarca simpliú a dhéanamh ar a shoiscéal ach gan é a chur tada as a riocht. Ag comhairliú do lucht na Gaeilge eagrú as an nua, modhanna éagsúla troda agus easumhlaíochta a tharraingt chucu féin, brú a chur agus a choinneáil ar an stát agus ar na páirtithe polaitíochta, idir chaolchúis agus mhíréasún a chleachtadh agus — thar rud ar bith eile, b’fhéidir, — a thuiscint cén aisling a bhí le cur i gcrích.

Maidir le Gaeilge éigeantach, scríobh Máirtín Ó Cadhain:

Without compulsory Irish there is as much chance of getting anywhere as Manx or Bretons or Basques have with their languages.

Tá rith an ráis leis na Bascaigh ó scríobhadh an méid sin agus tá deireadh le Gaeilge éigeantach. Díol suntais nach bhfuil aon duine, taobh istigh ná taobh amuigh de Ghluaiseacht na Gaeilge, ag éileamh an éigeantais an athuair. Díol suntais mar gur bhagair an Dochtúir Seán Ó Tuama — agus Dónall Ó Móráin ina shuí lena thaobh — in agallamh teilifíse liom féin go mbunófaí Provos na Gaeilge dá rachadh an Rialtas ar aghaidh lena mbeartas. Rinneadh an t‑agallamh an oíche sular fhógair Dick Burke cinneadh an Rialtais.

Tugaimis aghaidh, mar sin, ar chroí an scéil. Cén aisling a bhí i gceist ag Máirtín Ó Cadhain agus cé mar a bhí sí le cur i gcrích? Freagraíonn sé féin a cheist go simplí:

Ach is é an tine ghealáin arbh é an Piarsach é is túisce a bhaineas an t‑amharc as ár súile, a ghlanas in a thine bheo an seanduine dóite truaillithe asainn amach. Ba é an Piarsach an Aisling.

Agus arís, ag labhairt le comhdháil scríbhneoirí Ceilteacha i gCardiff, bliain roimh a bhás:

Although executed by the English, he was the man above all others who has been the inspiration of our country in anything worthwhile we have attempted.

Tá an méid sin soiléir go leor ach an chéad cheist eile, cé mar a bhí an aisling seo nár fíoradh le cur i gcrích in Éirinn? Chuaigh an Cadhnach féin leis an IRA agus le modhanna míleata. Chreid sé go deireadh a shaoil go raibh an ceart aige ach thuig sé freisin go raibh bealaí eile chomh héifeachtach, nó níos éifeachtaí, leis an gcuspóir a bhaint amach.

Ach céard faoin gcuspóir ba dheacra? De réir mar a léann tú trí na paimfléid agus na litreacha tugann tú faoi deara claonadh cinnte i dtreo tuisceana soiléir: ar lucht na Gaeilge féin a bhraith athbheochan na teanga. Ní raibh maith bheith ag brath ar Ghluaiseacht na Poblachta ach oiread le dreamanna polaitíochta eile.

Lena chur i mbeagán focal is é a bhí ag teastáil, Arm Cathartha Gaeilgeoirí ar son na Gaeilge, ar son na hÉireann. Agus sa léacht inar dhúirt sé sin mhol Ó Cadhain an easumhlaíocht shíochánta mar uirlis chomh maith leis na himeachtaí urdhlíthiúla ar thagair mé cheana dóibh. Is ar éigean is gá domsa a rá go bhfuil an ghluaiseacht úd a shamhlaigh sé ina riachtanas práinneach anois thar riamh agus gur dóigh liom féin agus lena lán eile nach foláir é a eagrú gan mhoill má tá seans ar bith le bheith ag an teanga maireachtáil; fiú mar an dara teanga oifigiúil i measc mionaicme sa tír. Dáiríre, ní fheicim mórán thairis sin i ndán don teanga anois agus níl sé sin féin cinnte gan obair mhór agus agóidíocht mhór.

Níl éalú ó cheist nach bhfeicim luaite i scríbhinní Uí Chadhain: céard a dhéanann tú má shocraíonn formhór mhuintir na Gaeltachta iompú ar an mBéarla mar ghnáth-teanga teaghlaigh? Níl reachtaíocht dá dhéine ná riail géarleanúna dá threise ag dul ag seasamh don teanga ansin; go fiú dá mb’fhéidir a leithéidí a fheidhmiú. Ceapaim go bhfuil seans caol ag an nGaeilge fós. Ceapaim gur ceart an Bunreacht a leasú agus an Ghaeilge a aithneachtáil mar dhara teanga oifigiúil agus cearta lucht a labhartha a bheith leagtha amach go soiléir lena chois sin. Teanga mionlaigh a bheas inti a mbeidh dearcadh maoithneasach ag go leor de phobal an Bhéarla uirthi nuair a labhraíonn an Pápa, nó Joe Connolly í, ar ócáidí maoithneasacha.

Sílim go bhféadfaí iarracht a dhéanamh cur in aghaidh an éaga agus tá cuid de na modhanna eagraithe agus na modhanna aighnis, a rianaigh Máirtín Ó Cadhain, níos riachtanaí anois ná mar a bhíodar deich agus cúig bliana déag ó shin. Ní mór tosú ar ghluaiseacht úrnua náisiúnta agus sin gan mhoill. Tá seans fós ann ach is don ghlúin atá ag éirí suas anois is ceart ceannródaíocht a ghéilleadh as seo amach. Muran spéis leo an oidhreacht agus mura gcuireann a bás isteach orthu níl neart air. Cuimhnígí nach mbrostóidh an dearcadh fuar ar easláinte na Gaeilge a bás leath chomh scioptha agus a bhrostóidh andóchas lucht na féin-dallamullóige. Ní féidir a shéanadh anois go mbuafar nó go gcaillfear cath na Gaeilge roimh dheireadh an chéid seo agus i láthair na huaire is á chailleadh atá sé; sna Gaeltachtaí agus ar fud na coda eile den tír.

Léacht Ghearóid Uí Thuathaigh anois: Máirtín Ó Cadhain, Stair agus Polaitíocht, a thug sé i 1982.

Breathnaíonn Ó Tuathaigh ar dtús ar stair an chultúir as ar fáscadh Ó Cadhain, agus tosaíonn sé leis an gcaoi ar buaileadh an tír go trom sa séú agus sa seachtú céad déag:

Ón 16ú haois ar aghaidh ba é an creideamh suaitheantas na treibhe ag an bpobal a chaill an imirt i gconcas is i bplandáil an 16ú agus an 17ú haois. Ba shuaitheantas comónta é ag Gaeil agus ag Gall-Ghaeil, beag beann ar theanga is ar ghné ar bith eile de chultúr an phobail.

Sa chéad leath den 19ú céad bhí féinmhuinín na hEaglaise Caitlicí treisithe go mór; go deimhin bhí sí cheana féin go caithréimeach ina hiompar i leith an Stáit Ghallda. Bhí sí chomh siúráilte anois de dhílseacht a tréada di nach raibh gá aici a thuilleadh le sciath cosanta na teanga, ná aon ghnó di. Le meathlú na Gaeilge mar theanga an náisiúin — agus mar shuaitheantas na náisiúntachta — b’é an creideamh bun agus barr na féiniúlachta Éireannaí, dar le roinnt mhaith de na ceannairí Caitliceacha.

Ba í tuiscint Uí Chadhain ar ról na hEaglaise Caitlicí san naoú céad déag i mbascadh an chultúir Ghaelaigh, saol traidisiúnta deabhóideach na ndaoine ach go háirithe, a mhúscail fearg is fuath an Chadhnaigh.

Ba í Eaglais Chaitliceach Paul Cullen, lena béasa Victeoiriach, eaglais smachtúil phiúratánach na haonfhoirmeachta, eaglais mheánaicmeach an Bhéarla a thug fógra an bháis do ‘shaol an tseanghnáis’, go fiú i gcleachtais dheabhóideacha an dúchais Ghaelaigh. Mar gheall ar an tréas cultúrtha seo, i measc rudaí eile, bhí an ghráin ag Ó Cadhain ar eaglais ‘oifigiúil’ Cullen agus a chomharbaí. Dála an scéil, i bhfianaise saothar taighde staraithe mar Larkin, Miller, Connolly, Corish agus eile ar stair ‘inmheánach’ na hEaglaise Caitlicí san 19ú haois, is grinn ar fad an léargas a thugann Ó Cadhain ar cad a chiallaigh an ‘réabhlóid dheabhóideach’ a chuir Cullen agus lucht a chomhsmaointe i gcrích i saol spioradálta (agus sóisialta) an phobail Chaitlicigh san 19ú haois… Tá raidhse tagairtí — idir shúgradh is dáiríre — ina chuid scríbhinní bolscaireachta do scéal seo na hEaglaise Caitlicí. Seo mar a scríobh sé sa bhliain 1964:

which… reminds us that though English law put the priest and the wolf on the same extermination basis, the priest survived and the wolf became extinct. From which we do not want to argue that the priest is the real wolf of the flock.

Chuir Ó Cadhain cuid den mhilleán ar an Eaglais faoi bheith ag brú Béarla ar pháistí scoile san 18ú haois:

Ba í an eaglais a thug isteach an bata scóir agus a chuir i bhfeidhm in Éirinn é.

(Is fiú a rá nach bhfuil iomlán an scéil chasta seo tugtha ag Ó Cadhain anseo.) Agus, arís, sa bhliain 1962, nuair a bhí caint is conspóid mar gheall ar an Roinn Oideachais a bheith sásta na Coláistí Ullmhúcháin a thabhairt ar láimh don Eaglais Chaitliceach, bhí an méid seo le rá ag Ó Cadhain faoin scéal:

Is meata an tír í gur tugadh na Coláistí Ullmhúcháin, maoin na ndaoine, do na heaspaig Chaitliceach ar bhreith a mbéil féin agus go rúnmhar. Is léar do Phrotastúin Uladh céard atá i ndán dóibh má bhíonn sé de smál orthu go deo a theacht faoi stát na hÉireann.

Maidir le Dónall Ó Conaill, deireann Ó Tuathaigh:

Faoi thús an 19ú haois, nuair a tosaíodh ar an gnáthphobal a eagrú i gceart don pholaitíocht don chéad uair, b’é an Béarla teanga na polaitíochta nua agus b’é an creideamh Caitliceach saintréith agus ballmharc an náisiúntachais Éireannaigh a bhí á fhógairt. Tugtar ré Uí Chonaill ar an ré seo, agus Ó Connallachas ar an gcineál polaitíochta a bhí i réim sa tír. Le fada an lá — óna lá féin, b’fhéidir — ba chnámh spairne idir cineálacha éagsúla náisiúntóirí in Éirinn cén tuairim a bhí acu de Ó Conaill agus dá leagan amach ar an náisiúnachas Éireannach… Cé is moite de chúrsaí creidimh, níor mhiste le Dónal Ó Conaill Éire a bheith á sú isteach i gcultúr comónta leis an mBreatain, faoi bhratach an Liobrálachais agus trí mheán an Bhéarla. Faoi lár an 19ú haois bhí múnla an náisiúnachais Chaitlicigh leagtha síos go daingean ag Ó Conaill. Bhí an teanga Ghaeilge (agus an cultúr a bhí á iompar aici) díbeartha as aisling na fuascailte agus na haiséirí ag ceannairí an phobail Chaitlicigh. Ba é an creideamh a choinneodh aontas idir aicmí éagsúla an phobail Chaitlicigh — ba é an creideamh a rinne pobal amháin de na haicmí sóisialta seo ar fad.

Ghoill Ré Uí Chonaill go mór ar Ó Cadhain, a deir Ó Tuathaigh:

Níor mhaith sé riamh do Ó Conaill gur bhochtaigh sé muintir na hÉireann trína chúl a thabhairt lena dteanga dhúchais. Dar le Ó Cadhain, d’fhág Ó Conaill — dá mhéid eile a rinne sé leis an gcosmhuintir Chaitliceach a mhisniú — an choitiantacht níos boichte sna rudaí bunúsacha a bhain lena bhféinmheas ná mar a fuair sé iad.

San anailís a rinne Máirtín Ó Cadhain ina chuid scríbhinní bolscaireachta ar stair na hÉireann san 19ú agus san 20ú haois, is é an rud is mó a chuaigh i gcion orm agus mé á léamh ná chomh slán, tapaidh, géarchúiseach, grinn is a bhí a chuid léargais, a chuid mothúchán, a chuid braistintí i dtaobh nádúr na ngluaiseachtaí polaitiúla a bhí thuas in Éirinn le dhá chéad bliain anuas, agus i dtaobh na ndaoine a bhí ina mbun (go fiú nuair a bhí sé earráideach ó am go ham faoi mhionsonraí). I bhfianaise a bhfuil déanta ag staraithe gairmiúla le breis is scór bliain anuas chun nádúr na ngluaiseachtaí polaitiúla seo a scrúdú go mion, tá sé soiléir go raibh léargais Uí Chadhain ar na cúrsaí seo an-chruinn go minic.

Agus ag trácht dó ar an anailís a rinne Ó Cadhain ar Shinn Féin sna blianta 1916 go dtí 1922 agus ar theacht chun cinn De Valera, deir Ó Tuathaigh:

Anailís an-bhreá, an-ghonta í ar scéal casta; anailís a thugann míniú níos fearr ar cad a bhí ar bun sa ‘ghluaiseacht náisiúnta’ sna blianta úd (agus cén fáth go raibh síol aighnis agus scoilte inti) ná mar a dhéanann saothar chuid de na staraithe gairmiúla ar an tréimhse seo.

Díríonn Ó Tuathaigh a aird ar na paimfléid pholaitiúla agus fiafraíonn

Cé dó ar scríobhadh iad? Ó Cadhain féin a thug freagra ar an gceist sin i dteideal an ailt cháiliúil úd sa bhliain 1962; is é sin, gur ‘do na Fíréin’, i gciall éigin den focal sin, a scríobh sé na paimfléid bholscaireachta seo. Dóibh siúd sa ‘ghluaiseacht náisiúnta’ a sheasfadh leis chun beart a dhéanamh; an mionlach nó an bhuíon chinniúnach a mbeadh a gcoinsias ag cur orthu is á spreagadh chun gnímh; b’iad sin na daoine ar theastaigh ó Ó Cadhain, an bolscaire, dul i gcion orthu. Ó ‘Mhuintir na Gaeltachta’ sna 1930aidí go dtí ‘Misneach’ sna 1960aidí is ag iarraidh barr feabhais agus éifeachta sa chineál seo síolteagaisc agus agóidíochta a bhí Ó Cadhain. Ach ní ‘intleachtóirí’ a bhí i gceist ag Ó Cadhain leis an elite seo:

Ní hé an oiread sin muiníne a bheadh agam as ‘intleachtóirí’.

An t‑amhras seo faoin ‘intleachtúlacht’ per se, tá sé ar aon dul leis an amhras a bhí ar Ó Cadhain faoi ‘thiarnas an réasúin’ i gcúrsaí polaitíochta.

Ba mhinic Ó Cadhain ag maíomh gur réabhlóidí sóisialta é mar gheall ar a bhfaca sé timpeall air agus é ina fhear óg i gConamara, go raibh sé amhlaidh riamh sular léigh sé Marx ná Connolly.

Tríd is tríd, ba iad modhanna na comhcheilge agus na hagóidíochta poiblí na modhanna polaitiúla a tharraing sé chuige féin. Fuair sé scolaíocht phraiticúil i modheolaíocht na comhcheilge san I.R.A.; ach is deacair gan a cheapadh go raibh an modh oibre seo ag teacht lena nádúr is lena phearsantacht féin, beag beann ar eagraíocht nó ar chumann ar bith. Is iad na modhanna oibre seo a bhí ag Ó Cadhain an ghné dá shaothar ba mhó a tharraing conspóid lena linn, agus a tharraingíonn conspóid i gcónaí. I ngluaiseacht na Gaeilge agus i ngluaiseachtaí eile, freisin, bhí (agus tá fós) daoine a bhí ar aon intinn leis an gCadhnach ó thaobh cuspóra de, ach a dhiúltaigh glacadh lena mhodhanna oibre.

B’iontach mar a fuair sé inspioráid ón stair. Mar shampla, chonaic sé an bhuíon réabhlóideach a bhíodh á moladh agus, ó am go ham, á stiúradh aige, mar oighrí ar na rúnchumainn talún in Éirinn san 19ú haois — an dream, dar leis, a sheas leis an gcuid ba dhearóile de phobal na linne sin, gur bheag leo an dlí, dlí na tíre nó fiú dlí na heaglaise, nuair shíl siad gur ghá dul i mbun troda chun cearta na cosmhuintire a chosaint.

I nua-stair na hÉireann, áfach, ba sna Fíníní ba mhó a chuir sé a mhuinín… Níor bhain na Fíníní leis an meánaicme mheastúil Chaitliceach; go deimhin bhí siad neamhspleách ar bhagairt na hEaglaise i gcúrsaí polaitiúla i gcoitinne.

Ag Dia amháin atá a fhios cá bhfuair Ó Cadhain an paisean fíochmhar a bhí ann chun na fírinne, na saoirse agus an chirt.

Ar éigean má bhí an dara duine suas in Éirinn lena linn a rinne iarracht chomh fíochmhar leanúnach chun aisling iomlán na saoirse, idir fhuascailt shóisialta agus shlánú anama, a chur i bhfriotal is i ngníomh chomh tréan tuineanta le hiarracht Mháirtín Uí Chadhain.

Tiocfaidh mé anois go dtí léacht Liam Uí Dhochartaigh i 1985: Cúis na Gaeilge — Cúis ar strae.

Is é a bheidh á mhaoimh agamsa sa léacht seo ná go bhfuil an chúis féin, cúis na Gaeilge, ar strae faoi láthair agus, sa mhéid gur féidir a rá gur ann do ghluaiseacht na Gaeilge, nach léir go dtuigeann an ghluaiseacht cén raison d’etre atá ag an gcúis ná aici féin níos mó. Is ainneoin na n‑athruithe bunúsacha atá tagtha ar an saol in Éirinn ó na seascaidí i leith, athruithe ar thuiscintí idé-eolaíochta agus féiniúlachta, ar léamh na staire agus ar eagar sóisialta, braithim go bhfuil lucht na Gaeilge fós taobh le seantuiscintí maidir le tábhacht na Gaeilge don fhéiniúlacht Éireannach i gcoitinne nó maidir le hionad na Gaeilge in idé-eolaíocht nó i saol an stáit ó dheas.

Fiafraíonn Ó Dochartaigh:

Cén tábhacht dáiríre atá leis an teanga Ghaeilge don Éireannach ó dheas mar shuaitheantas féiniúlachta nó mar chomhartha lárnach eitneachta ó baineadh amach féinrialtas? Seans gur leor leis an gnáthshaoránach an stát sin féin a bheith ann, go seasann an stát neamhspleách don fhéiniúlacht Éireannach. Ina theannta sin, seans freisin gur tábhachtaí d’fhormhór an phobail, i gcomhthéacs na tuisceana atá acu ar stair na muintire a chuaigh rompu, an creideamh Caitliceach ná an teanga Ghaeilge mar chomhartha eitneachta nó féiniúlachta.

Braithimse féin go bhfuiltear ag déileáil le blianta beaga anuas le Béarla na hÉireann mar a bheadh teanga náisiúnta ann mar mhalairt ar an nGaeilge, ón uair, (ar mhí-ámharaí an tsaoil), nár éirigh leis an bpolasaí athréimnithe.

Cruthaíonn stádas nua seo an Bhéarla brú ar an nGaeilge, brú oifigiúil ónár muintir féin. Mar shampla, i gcás na litríochta, ní gá ach a bhfuil sa Ghaeilge a aistriú go Béarla agus beidh sé ansin ina chuid de shaibhreas litríochta Bhéarla na hÉireann — an tseanlitríocht idir phrós agus fhilíocht, filíocht an ochtú céad déag, an nuafhilíocht, seanamhráin mhóra Chonamara féin. Sa bhunscoil, is ins na leabhair léitheoireachta Béarla anois is mó a thagann an dalta ar sheanscéalta litríocht na Gaeilge, An Táin, An Fhiannaíocht, etc. Cineál bradaíle ar shóchmhainní na Gaeilge é seo; dispossession de shaghas eile.

Dearcadh aonteangach Breataineach nó Meiriceánach atá i réim a mheasann oiread deacrachta agus castachta a bheith ag baint le sealbhú teanga dúchais an pháiste nach bhféadfaí iarraidh ach ar lucht ard-chumais amach is amach an dara teanga a fhoghlaim. (Eisceacht is ea páiste na Gaeltachta, gan dabht!)

Faoi láthair, braithim go bhfuil faillí á dhéanamh d’aonghnó sa Ghaeilge ag an rialtas ó dheas in ainm an ‘iolrachais’, nó in ainm léamh áirithe ar a bhfuil i gceist le iolrachas. Tugtar Gaelic Catholic ar cheann de dhá mhórthraidisiún na tíre, amhail is dá mba Ghaeilgeoirí iad an pobal iomlán caitliceach ó dheas. In ainm an athmhuintearais, ní mór maolú ar an traidisiún seo Gaelic Catholic agus ós rud é nach bhfuil sé de mhisneach ag na polaiteoirí tabhairt faoi chumhacht nó faoi thionchar na heaglaise caitlicí a mhaolú, is ionann seo go praiticiúil agus maolú ar thacaíocht don Ghaeilge, le súil is go meallfar na haontachtóirí bochta saonta ó thuaidh. A mhalairt ar fad de thuiscint a bhainfeadh an gnáthdhuine as coincheap an iolrachais.

An Ghaeltacht: Ní mór do mhuintir na Gaeltachta féin a n‑intinn a dhéanamh suas cé acu an mairfidh an Ghaeilge mar theanga phobail ina measc nó nach mairfidh. Faoi láthair, tá an chuma ar an scéal go bhfuil sé i gceist ag pobal na Gaeltachta sampla na coda eile againn a leanacht agus iompú ar an mBéarla mar phríomhtheanga; ní tógtha orthu dáiríre géilleadh do bhrú an Bhéarla ón mórphobal nuair nach ndéantar freastal ar a gcuid riachtanas nó bunseirbhísí a chur ar fáil trí mheán na Gaeilge. Ba bhreá liom muna mbeadh muintir na Gaeltachta chomh mín, chomh múinte, chomh sibhialta ná chomh géilliúil don chuid eile againn agus go mbeadh cúpla scór duine óg ann gan scáth gan náire a chuirfeadh feachtas leanúnach ar bun le go ngaelófaí gach gné de shaol na Gaeltachta. I láthair na huaire, pé scéal é, is cosúil go bhfuil an Ghaeilge ag meath léi sa nGaeltacht; ceapann cuid againn go bhfuil creill an bháis cloiste sa ghlúin réamhscoile againn sna ceantair is láidre féin.

Níl aon dul as, sílim, ach ceist a thógáil faoi éifeacht lucht na cúise ina gcuid oibre. Is é atá i gceist agam le lucht na cúise chuile eagras agus chuile dhuine a bhfuil cúram air nó uirthi maidir le cur chun cinn na Gaeilge, lucht na n‑eagraíochtaí deonacha, lucht na n‑eagraíochtaí stáit, múinteoirí, cigirí agus lucht riaracháin an chórais oideachais, léachtóirí agus ollúna tríú leibhéal, lucht taighde agus mar sin de. Daoine gnaíúla a bhformhór, lucht dea-thola go minic, ach — i gcead don chomhluadar — is lucht útamála a lán acu freisin ar tábhachtaí leo a stádas ina n‑eagraíochtaí nó ina ngairmeacha féin ná an obair atá le déanamh, agus rómhinic, dar liom, nach bhfuil oilte ar an ngnó a theastaíonn a dhéanamh a chur i gcrích go lánéifeachtach.

Gné eile de cheist na héifeachta is ea caighdeán an mhachnaimh ag lucht na Gaeilge féin ar cheist na Gaeilge, ar an dátheangachas nó ar an oideachas, nó ar na cúinsí sóisialta nó polaitiúla ina gcaithfidh an Ghaeilge teacht slán. Braithim amantaí an machnamh i measc na n‑eagraíochtaí deonacha agus stáit i réimse na Gaeilge a bheith neamhthathagach, amhrastúil agus amaitéarach.

Anseo ó dheas, tá toise eile fós leis an bhfadhb seo. Braithim go mbíonn leisce ar lucht na Gaeilge tabhairt go fíochmhar faoin rialtas nó gníomhú go fórsúil ina choinne, fiú dá mbeadh cúis mhaith lena leithéid (RTÉ, mar shampla), ar eagla go mbainfí míbhrí nó míthuiscint as an ngníomhaíocht agus go dtuigfí easpa dílseachta nó easpa urraime don stát neamhspleách Éireannach a bheith i gceist. Níl bunús leis an imní seo dar liom; is iad lucht na Gaeilge lucht cosanta agus caomhnóirí na haislinge ba bhun le bunú an stáit.

Teip na nInstitiúidí Léinn: Is paradacsúil ar fad an ní é, tar éis a fheabhas a d’éirigh le léann na Nua-Ghaeilge, go bhféadfaí a mhaíomh gur loic na hinstitiúidí ardléinn ar chúis na Gaeilge. Tá sé seo thar a bheith soiléir maidir le saothrú an ardléinn i gcoitinne trí mheán na Gaeilge, ach sílim go bhfeicfear go bhfuil níos mó ná smut den fhírinne ann sa mhéid a bhaineann leis na gaid is (giorra) gaire do scornach na Gaeilge chomh maith .i. oiliúint na múinteoirí, taighde agus machnamh bunúsacha faoi dhán na Gaeilge san athrú saoil, taighde faoi chúinsí dátheangachais na hÉireann agus aistriú saineolais na scoláirí go dtí leibhéal an tsaoránaigh nó go leibhéal na scoile.

Braithim go bhfuil dhá rogha á chur i láthair an Ghaeilgeora faoi láthair .i. (i) iarracht a dhéanamh leanacht leis an bpolasaí a bhí ann a thabharfadh deis do chuile shaoránach a bheith rannpháirteach in oidhreacht na Gaeilge agus a d’fhéachfadh lena chinntiú go mbeadh a bheag nó a mhór den Ghaeilge ag chuile shaoránach sa stát; nó (ii) díriú ar fhreastal faoi leith a dhéanamh ar mhionlach d’fhonn pobal ceart Gaeilgeoirí a chruthú. Tá daoine ann — agus táim féin ina measc — a cheapann gur féidir freastal ar an dá thrá ach arís braithim go bhfuiltear ag cothú na tuairime nach féidir freastal ar an bpobal i gcoitinne agus gurbh fhearr díriú ar mhionlach. Braithim go bhfuil brú sa treo seo á chruthú ag polasaithe rialtais .i. gur cúram do mhionlach an Ghaeilge agus go ndéanfaí freastal ar an mhionlach seo de réir mar a oireann don mhionlach féin, ach an t‑airgead a bheith ann chuige, ár ndóigh! Braithim go bhfuil an brú seo á chruthú ag lucht na Gaeilge féin chomh maith, dá ndeoin nó dá n‑ainneoin. Sin é a thuigimse as na Gaelscoileanna, as an bhfeachtas le Bille Cearta a bhaint amach do ‘phobal na Gaeilge’ agus as an gcaint faoi phobal Gaeilgeoirí a chruthú sna cathracha.

Cé gur tráth réadúlachta é, ní tráth éadóchais é; tá trí sméar mhullaigh againn i Raidió na Gaeltachta, sa litríocht chomhaimseartha agus i léann na Nua-Ghaeilge. Tógaimis orthu siúd. Cuirimis le chéile agus ná bímis ar strae a thuilleadh!

An Táin

Tugann sé sin mé go dtí an ceathrú léacht — Máirtín Ó Cadhain agus Dioscúrsa na Gaeilge, a thug Gearóid Ó Crualaoich i 1988.

Scrúdaíonn Ó Crualaoich ar dtús an tuiscint ar bhéaloideas agus ar shaol an bhéaloidis a nochtaigh an Cadhnach in Páipéir Bhána agus Páipéir Bhreaca.

Is dóigh liom féin go bhfuil ceangal an-bhunúsach agus an-tábhachtach ann idir cúrsaí béaloidis agus aon chlár feidhmiúil polaitíochta mar an gceann seo a bhí leagtha roimhe féin agus roimh a chomrádaithe ag Máirtín Ó Cadhain.

Is chuige atáim anseo aird a tharraingt ar nádúr réabhlóideach an tsaoil bhéaloidis dáiríre agus an tslí go bhféadfadh páirt mhór bhunaidh a bheith aige sa phróiseas réabhlóideach sóisialta agus cultúrtha a theastaíonn má tá an tsibhialtacht shinseartha againn le teacht slán beo ar fhórsaí stairiúla na linne seo.

Tá sé thar a bheith suimiúil, lenár linn féin — anois go bhfuil ag dul chomh crua sin ar an Stát cloí le haidhmeanna pholasaí na Gaeilge féin faoi mar a bhíodh — go bhfuil polaiteoirí áirithe ag caint ar Bhéaloideas mar ábhar scoile a chur in áit na Gaeilge dóibh siúd nach nglacfaidh a thuilleadh le múineadh na teanga dóibh mar dhlúthchuid dá n‑oiliúint. Léiriú eile is ea é seo, dar liom, ar an tslí go bhféachtar go hoifigiúil ar an mbéaloideas mar rud slán sábháilte neamhdhíobhálach a fheidhmíonn chun seanluachanna traidisiúnta a choimeád os ár gcomhair.

Téann Ó Crualaoich go croí an scéil:

Is féidir féachaint ar an mbéaloideas i slí eile áfach má thuigimid gurb é a bhíonn ann i gcónaí ná léiriú i bhfocail agus i ngníomh ar mheon agus ar aigne a bhfuil a fhéachaint amach féin aige ar an domhan mór agus ar chúrsaí an tsaoil agus é seo contrártha le féachaint amach agus, go deimhin, le bunmheon an Stáit agus na hoifigiúlachta. Go freasúrach a sheasann an béaloideas i leith chultúr na ngrúpaí ceannais trí chéile agus i leith chultúr oifigiúil an Stáit chomh maith céanna.

Bíonn an bua go rialta ag fórsaí cultúrtha an Stáit agus na ngrúpaí ceannais trí smacht a bheith acusan araon ar na meáin chumarsaíde a théann i bhfeidhm inniu níos mó ná riamh ar shaol gach duine. De réir mar atá scolaíocht agus léitheoireacht agus caitheamh aimsire curtha ar fáil níos mó agus níos mó ar an mórgcóir san aois seo ag an Stát agus ag lucht ceannais agus údaráis gur multi-nationals go minic iad is lú de sheans a bhíonn ag béaloideas i.e. ag dearcadh agus beatha fhreasúrach na muintire non‑elite é féin a chur in iúl nó teacht os comhair an tsaoil. Ach tá mar a bheadh síol réabhlóide i gceist i ndioscúrsaí agus i mbéaloideas seo na mbocht agus na n‑imeallach sa mhéid is go bhfuil diúltú iontu do shoiscéal polaitiúil agus cultúrtha an Stáit agus do shoiscéal sóisialta agus cultúrtha an rachmais. ‘Svae cultúrtha’ lucht ceannais, idir Stát agus Rachmas, a choimeádann an síol réabhlóide sin gan fás agus gan bláthú díreach mar atá fórsaí armtha an Stáit ann chun féachaint chuige más gá nach bhfásfaidh agus nach mbláthóidh an síol céanna.

Más fíor mar sin gur ábhar réabhlóideach é béaloideas ó cheart is cinnte gur ábhar mór réabhlóideach ab ea an Ghaeilge leis, gan aon amhras, sa ghluaiseacht náisiúnta a rug an Stát seo. Siombal ab ea an teanga féin ar mheon, ar chultúr, ar fhéachaint amach a bhí contrártha le meon agus le ceannas an tSasanaigh agus Rialtas na Breataine. Gníomh ceannairceach treascrach ab ea labhairt na Gaeilge ar leibhéal na hidé-eolaíochta agus ar leibhéil phraiticiúla eile faoina bhun sin. Go dtí gur bunaíodh an Saorstát inár measc dob é an Stát Sasanach féin agus ionadaithe agus institiúidí an Stáit sin is mó agus is coinsiasaí a bhí ag brú Béarla agus idé-eolaíocht agus cultúr Béarlóirí ar mhuintir na tíre seo.

Tar éis achair fhada tháinig sé sa saol go bhfuaireamar ár n‑apparatus stáit féin.

Ní féidir a rá nár deineadh iarracht, agus go minic sáriarracht chun an t‑idéal a chur i gcrích. Ach níl sé i gcrích. An Stát a tháinig ann sna fichidí chun freastal polaitiúil a dhéanamh ar úinivéars sainiúil siombalach mhuintir na hÉireann uile tá sé dírithe anois ar a bheith ag freastal ar lucht gnó agus capitil go príomha agus iadsan mar elite ag maireachtaint go sóisialta agus go cultúrtha i ndomhain chultúrtha eachtrannacha don chuid is mó. Toisc chomh mór agus a ghlac an Stát nua air féin cuspóirí teanga agus cuspóirí cultúrtha na réabhlóide i dtús an chéid ligeadh do Ghluaiseacht chomónta na Gaeilge crapadh agus dul ar gcúl toisc gur tuigeadh go ndéanfadh an Stát an beart. Is léire anois ná riamh gur dearmad ab ea é sin agus gurb é an Stát féin inniu is mó atá ag obair chun an t‑aistriú teanga ó Ghaeilge go Béarla a chríochnú amach.

The State’s role in language protection is constrained by rigidities…

Scríobh Pádraig Ó Comáin an méid sin san eagrán speisialta Éireannach den iris International Journal of the Sociology of Language. Ansan, leis, tá anailís chliste chóir déanta ag Hilary Tovey ar nádúr agus ar fheidhmiú Bhord na Gaeilge le deich mblian anuas.

Gnó bainistíochta a thuigeann an Bord agus an Stát anois le freastal ar éileamh Gaeilgeoirí. Tá cúis as an nua sa mhéid sin ag an stát, (seachas aon dílseacht don athbheochan nó don dátheangachas), cúis chun tacaíocht bheag áirithe a thabhairt don Ghaeilge. Ach is é is brí le tacaíocht stáit anois nuair is cineál consumer commodity acu í an Ghaeilge go hoifigiúil, ná mar a deir Hilary Tovey féin the protection of the home product in the arena of the open market. Ceapann sí go mb’fhéidir go gcuirfidh an meon agus an cleacht fuarchúiseach biúrócratach seo déistean ar mhórán Gaeilgeoirí agus go gcuirfidh sé bearna idir iad agus iarrachtaí an stáit ar son na teanga. Sa chás sin bheadh súil le gluaiseacht nua sóisialta agus sochtheangeolaíochtúil a thabharfadh droim láimhe d’iarrachtaí an stáit agus a chuirfeadh fealsúnacht nua Gaeilge agus aidhmeanna nua Gaeilge os comhair an phobail le fuinneamh agus le neart. Dá dtiocfadh gluaiseacht, nó dream, nó páirtí mar seo chun cinn a rachadh i bpáirtíocht dhian le mionlaigh eile cheanglófaí le chéile síol réabhlóide freasúrach na Gaeilge le síol réabhlóide bhéaloideas na haimsire seo, (is é sin le dearcadh agus dioscúrsaí agus féachaint amach freasúrach na coitiantachta atá faoi ghéarsmacht aicmí na cumhachta agus an rachmais inniu).

Tá súil agamsa go bhfeicfear ar ball gur lenár linn féin a cuireadh tús le réabhlóid shóisialta agus cultúrtha nua a thug le chéile cuspóirí na saoirse agus cuspóirí na Gaeilge in athuair. Táim cinnte gur ar a shonsan féin a d’oibrigh Máirtín Ó Cadhain i gcaitheamh a shaoil, ar shlite éagsúla, agus tá dóchas agam go dtuigfeadh sé cad chuige atáim. Pé scéal é is le hómós dá chuimhne a d’ullmhaíos an chaint seo.

Ní fheicimse faoi láthair aon teiripe ar fáil as Gaeilge do Ghaeilgeoirí murab é an Misiún Gaelach é nó an taobh tréadach de Raidió na Gaeltachta mar is léir uaireanta dínit an duine agus an chultúir dhaonna sa láimhseáil chiúin chumasach, a bhfuil idir an t‑ómós agus féith an ghrinn ann, a dhéanann craoltóirí áirithe ar phobal na Gaeltachta atá mar chúram acu. Obair réabhlóideach an cineál craolta seo.

Mar chríoch, áfach, luafad mionsampla agus mórshampla den rud atá i gceist agam maidir leis an réabhlóid a bheith tosaithe cheana féin a chuirfidh an Ghaeilge agus an tsaoirse phearsanta chun cinn. An mionshampla: na naíscoileanna agus na Gaelscoileanna atá ag éirí flúirseach inár measc. Éalú ó ghnáthsmacht an Stáit is ea a bheith ag plé le Gaelscoil. Léiriú is ea gach ceann acu ina eagrú agus ina fheidhmiú ar dhaoine ag glacadh seilbhe ar choda den saol i slí a mhéadaíonn ar a ngradam sóisialta agus ar a sástacht ina mbeatha, lasmuigh ar fad den dea-thoradh a bhíonn ann ó thaobh na Gaeilge agus ó thaobh an oideachais de.

Ar deireadh an mórshampla, Tuaisceart na hÉireann. Stát nua iolrach a bheidh ann ina mbeidh leagan amach nua ar chúrsaí ceannais. Is dóigh liom go mbeidh páirt cheart ag Gaeilge agus ag béaloideas i.e. ag cultúr na coitiantachta sa leagan amach (céanna). Is é atá i gceist agam ó thaobh béaloidis de ná go mbeidh éifeacht le dearcadh agus le dioscúrsaí na coitiantachta ar gach taobh i gcur le chéile ‘svae cultúrtha’ nua.

Ó thaobh na Gaeilge de tuigtear dom go bhfuil slite á gceapadh acu dóibh féin ó thuaidh ag Gaeilgeoirí an teanga agus dioscúrsaí na Gaeilge a thabhairt isteach go smior na gcnámh sa stát nua iolrach seo atá le teacht, rud a theip orainn anseo ó dheas a dhéanamh ainneoin na cainte go léir agus na haidhmeanna arda.

International Journal of the Sociology of Language

Tá an chuid eile den léacht bhreá seo agus de na léachtaí breátha eile sin, le fáil i bhfoirm leabhair dar teideal Léachtaí Uí Chadhain.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar as ucht a chead an léacht seo a fhoilsiú anseo.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

An Currach agus ina Dhiaidh

Le Michael O’Riordan, Cathaoirleach Pháirtí Cumannach na hÉireann.

Ag Dáil Uí Chadhain a tugadh an léacht seo ar an 8 Aibreán 1989.

I mí Feabhra 1940, cúig mhí tar éis tús a bheith curtha leis an Dara Cogadh Domhanda, cuireadh i gcampa géibhinn an Churraigh mé in éineacht le beirt Chorcaíoch eile, Tadhg Ó Conaill agus Mícheál Ó Dúlaing. Ba phríosún beag é an teach gloine ar an gCurrach, le deich gcillín agus dhá fhichid ann — príosún do chiontóirí míleata. Nuair a cuireadh isteach muide ní raibh ach triúr internees eile ann.

Cuireadh sa ghéibheann mé 14 mhí i ndiaidh dom filleadh as an Spáinn nuair a tharraing Rialtas na Spáinne an Bhriogáid Idirnáisiúnta as. Taobh istigh d’achar beag cuireadh daoine eile a bhí sa Spáinn ann, Johnny Power as Port Láirge agus Paddy Smith as Baile Átha Cliath. Scaoileadh saor an triúr againn i mí na Nollag sa bhliain 1943.

Maidir leis an triúr Corcaíoch a d’ardaigh daonra an tí gloine ó thriúr go seisear i mí Feabhra 1940, tháinig méadú go mall ar mhéid an n‑internees nua san am sin. Ceapaim gur i mí Aibreáin 1940 a tháinig Máirtín Ó Cadhain isteach. Is é an chéad rian a d’fhág sé orm ná gur fear léinn, aisteach ar bhealach, léitheoir cíocrach, ar uairibh ciúin agus ar uairibh cainteach — rud ar bith ach gur shaighdiúir é. Tá an tuairim sin agam go fóill.

Ba i mí Meithimh 1940, measaim, a locadh cúpla céad duine a cuireadh faoi ghlas i Mountjoy agus i bpríosún i gCorcaigh; i ndiaidh cúpla seachtain tháinig siad isteach linne i gcampa géibhinn an Churraigh — Baile an Stáin. Ina dhiaidh sin, thosaigh an saol ag socrú síos don uile dhuine.

Ar ndóigh, ba í an cheist mhór pholaitiúil é an ceangal idir cath neamhspleáchas náisiúnta na hÉireann agus dul chun cinn an Chogaidh Dhomhanda. Cineál réamhphíosa dó sin, ar ndóigh, an feachtas buamála a bhí ar siúl ag an IRA i Sasana i 1939.

Bhí a lán de na hinternees ag súil le bua Gearmánach as an gCogadh. Cheap siad gurbh ionann ‘namhaid Shasana’ agus ‘cara na hÉireann’. Tá, agus bhí, an tuairim sin intuigthe, ach doghlactha ar fad i gcomhthéacs aidhm na Naitsíoch chun an Eoraip ar fad a chur faoina smacht; i gcomhthéacs a gciníochais, i gcomhthéacs a lucht taca — na rachmasaigh mhonaplacha cumhachta sa Ghearmáin agus a gcairde, na fórsaí faisisteacha idirnáisiúnta a bhí i ndiaidh Poblacht na Spáinne a chriogadh, agus a gcairde eile mar Tories na heite deise i Sasana agus i dtíortha Eorpacha eile.

Deirim arís é, cé gur féidir an dearcadh sin i leith an chogaidh a thuiscint mar gheall ar shampla Roger Casement sa chéad Chogadh Mór, ach bhí sé go hiomlán mícheart. Tháinig mé trasna ar ráiteas frithimpiriúlach a bhí i bhfad níos tírtghráiche i gceart, is é sin an méid a dúirt Terence Mac Swiney: If Ireland were to win freedom by helping directly or indirectly to crush another people she would earn the execration she has herself poured out on tyranny for ages.

Go fírinneach, ní foláir a rá nárbh í Éire ná an campa géibhinn an t‑aon ionad a raibh tuiscint chontráilte ar na Naitsíocha ann. Bhí sé mar an gcéannna i measc cuid de na náisiúnaithe, daoine náisiúnta, sa Bhriotáin, i bhFlóndras agus san India. Go deimhin, san India cuireadh ar bun léigiún ar ar tugadh Free India, a d’éirigh amach in aghaidh na Naitsíoch níos déanaí i gcampa Konigsbruck i 1934 — scaoileadh na ceannairí Indiacha ar an toirt.

Sa Churrach, sa tréimhse idir 1940 go Meitheamh 1941, bhí ceist an chogaidh agus an toradh a bheadh air ina hábhar díospóireachta i gcónaí. B’in tréimhse an ‘Chogaidh Bhreágaigh’, mar ní raibh ach fíorbheagán trodaíochta ar siúl, má bhí fein. Bhí siad ann i measc na n‑internees a thosaigh ar Ghearmáinis a fhoghlaim ag ceapadh go mbeadh an bua ag na Gearmánaigh. Bhí cuid eile a bhí go láidir agus go hardghlórach ag tacú le haidhmeanna cogaidh na Naitsíoch. Ní raibh Máirtín Ó Cadhain ina measc siúd.

Bhí grúpa fíorbheag dínn ann a bhí go cinnte in aghaidh an fhaisisteachais agus an Naitsíochais. Ní raibh Máirtín inár measc ach oiread.

Léigh mé faoi ráiteas uaidh le linn díospóireachta sa Churrach a bhí frith-Shóivéadach. Ach níl a fhios agam cén fhírinne a bhaineann leis an scéal sin. Dá mbeadh a fhios agam bheadh cuimhne agam air. Cén fáth nach mbeadh a fhios sin agam má dúradh a leithéid? Bhuel, bhí an t‑am ann nuair a bhí dhá champa san aon champa amháin; bhí scoilt ann ar ábhair nár bhain leis an gcogadh ar chor ar bith. Bhí Máirtín i gcampa amháin agus bhí mise sa cheann eile, agus ní raibh caidreamh ar bith idir an dá chineál.

I Meitheamh 1941 thug Hitler ionradh ar an Aontas Sóivéadach. Is cuimhin liom gur tugadh dúshlán fúm á rá Cár sheas an grúpa seo againne ansin?. Is é an freagra ná gur sheasamar leis an Aontas Sóivéadach. Agus ceist Ar sheasamar freisin ar thaobh na Breataine, na Stát Aontaithe agus na gComhghuaillithe?. Is é an freagra ná gur sheasamar leis an mBreatain agus leis na Stáit Aontaithe agus go seasaimis leis an diabhal féin dá mbeadh sé ag seasamh leis an Aontas Sóivéadach sa chogadh.

Ligigí dom scéal a insint daoibh faoi dhuine amháin a thug aghaidh ar an bhfadhb. Sin é Seán Mac Cumhaill as Tír Chonaill, seancheannaire poblachtach a chuaigh go dtí an tAontas Sóivéadach i 1929 agus i 1930 le haghaidh cúrsa leighis i gcoinne na heitinne — an TB. B’in an t‑am nach raibh ag muintir na Sóivéide le n‑ithe ach arán dubh; ach mar sin féin bhí siad ag tosú ar sheirbhís leighis a thógáil in ainneoin laghad a gcuid áiseanna. Cé nach raibh acu ach an beagán roinn siad go fial leis é agus níor dhein Seán Mac Cumhaill dearmad air sin riamh.

I Meitheamh 1941 bhí sé á chéasadh ag an gceist sin agus dúirt: Teastaíonn uaim go mbeidh an bua ag na Sóivéadaigh agus go mbeidh buaite ar na Sasanaigh. Níor leor domsa an abairt sin agus níor leor dó féin é ach an oiread. Fuair sé bás cúpla bliain i ndiaidh dó a bheith scaoilte saor agus mheas mé gur bhrostaigh an brú a mhothaigh sé óna sheasamh contráilte agus ón bhfadhb chontráilte a bhás.

Ní raibh aon iallach ar an gCadhnach freagra a thabhairt ar na ceisteanna a tugadh dár ngrúpa agus do Sheán Mac Cumhaill. Ach chuimhnigh sé ar a chaidreamh pearsanta linn in ainneoin ‘ár bpeaca náisiúnta’ go rabharmar ar aon taobh leis na Sasanaigh. Ach ba léir go raibh sé ag diansmaoineamh faoin gcor nua aisteach seo nach rabhthas riamh ag súil leis i bpolaitíocht na saoirse náisiúnta. Mar gheall ar an gcomhaontas nua sin bhí an ‘Union Jack’, na ‘Stars and Stripes’ agus bratach dhearg an ‘Hammer and Sickle’ le feiceáil le chéile. Agus b’ait an rud é, go deimhin, amhráin náisiúnta mar God Save the Queen, The Star-Spangled Banner, agus an tInternationale a chloisteáil á seimn i ndiaidh a chéile.

Thart ar mhí Iúil 1941 d’iarr mé ar Mháirtín an tInternationale agus an Red Flag a aistriú go Gaeilge. Agus é ina theangaire críochnaithe, thosaigh sé ag cur Gaeilge ar bhunleagan na Fraincise de l’Internationale. Seo é:

Músclaig, a bhratainn na cruinne,
a dhíogha an ocrais, aire dhaoibh!
Tá an tuiscint ina buabhall buile
Ag saighdeadh an duine chun malrait saoil.
De sheanré na ngeasróg déanam easair,
Ál na laincise, músclaig.
Sinne nach faic muid, gheobhaimid gradam
An seanreacht leagfar bunoscionn.

Is í an troid scoir í a bhráithre,
Éirímis chun gnímh,
An tINTERNATIONALE
Snaidhm comhair an chine dhaonna.
Is í an troid scoir í, a bhráithre,
Éirímis chun gnímh
An tINTERNATIONALE
A bhéas mar chine daonna.

Ceapaim go dtaispeánann cumas an aistriúcháin seo an próiseas athraithe in intinn Mháirtín Uí Chadhain, agus is aisteach an rud é, ach, arú inné, chuala mé an tInternationale — an t‑aistriúchán a rinne Máirtín Ó Cadhain, á chraoladh den chéad uair ar chlár de chuid BBC Radio Ulster faoi chogadh na Spáinne. Tá sé thar am do Raidió Éireann a leithéid a dhéamamh.

I mí Iúil 1941 bhí trí scoilt sa champa nár bhain leis an gcogadh ná leis an bpoblachtachas ach an oiread. Bhí an bheirt againn i gcodanna éagsúla agus mar sin ní raibh aon chaidreamh díreach againn lena chéile.

Casadh ar a chéile muid arís tar éis an Churraigh nuair a bhuail mé féin agus mo bhean air ag siúl trí South King Street i 1947. Bhí cúrsaí an-chairdiúil agus ina dhiaidh sin bhí caidreamh réasúnta rialta againn le chéile ó am go chéile.

Nílim cinnte faoin mbliain go cruinn ach amháin gur le linn cogaidh eile a bhí sí — Cogadh Fuar na gcaogaidí — gur ionsaíodh Frank Edwards agus mé féin go nimhneach sna nuachtáin mar chuid d’fheachtas frithchumannach. Scríobh Máirtín Ó Cadhain litir chuig an Evening Mail ár gcosaint ar an ionsaí. Ní raibh morán sásta seasamh linn an uair úd. Agus bhí a lán eile ciúin le heagla.

Arís nuair d’iarr an Cumann Cairdis Éire-APSS, is é sin, an Cumann Cairdis idir Éire agus an Union Soviete, air cuairt a thabhairt ar an Aontas Sóivéadach, d’aontaigh Máirtín gan dua cé nár ghnách thaisteal ann i rith an Chogaidh Fhuair. Chuaigh sé in éineacht le bean tírghráthóra na hÉireann, Maighréad Ní Mhaicín, a bhí ina poblachtach agus ina cara don Aontas Sóivéadach. Bhí Maighréad Ní Mhaicín ina léachtóir le Rúisis i gColáiste na Tríonóide agus d’aistrigh sí Chekov ón Rúisis go Gaeilge. Chuaigh siad go dtí an Chirgis (Kirghizia). Is dócha gurbh iad na chéad Éireannaigh riamh iad sa chuid sin den APSS. Thug an Cadhnach tuairisc faoi nuair a d’fhill sé. Ba thobar eolais a thuairisc, maisithe le seoda mothúcháin is tuisceana. Is cóir níos mó a scríobh faoin gcuairt sin chun na Cirgise agus é a fhoilsiú. Tá súil agam go dtabharfaidh scoláire éigin faoi.

Mar sin ag críochnú dom, is éard atá ráite agam anseo ná mo thuairim fhírinneach faoi agus mo chuimhne leanúnach ar Mháirtín Ó Cadhain. Is iad mo thuairimí iad de dhuine le linn athruithe agus fáis. Caithfidh sibhse iad a mheas le chéile cá rachadh an t‑athrú sin murach go bhfuair sé bás i 1970 — sé bliana níos lú ná an aois Bhíoblach: deich is trí fichid a bhfuil sáraithe ag cuid againn.

Go raibh maith agaibh as an éisteacht.

Tá Iontaobhas Uí Chadhain fíorbhuíoch den údar as ucht a chead an léacht seo a fhoilsiú.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Team Pheaidí Mac Diarmada: Léacht ag Dáil Uí Chadhain (1989), cois uaigh an Chadhnaigh

Le Team Peaidí Mac Diarmada.

Dáil Uí Chadhain.

Éist leis an léacht

An léacht go hachomair

Caint a thug Team Pheaidí Mac Diarmada ag ócáid a d’eagraigh Dáil Uí Chadhain cois uaigh an Chadhnaigh sa mbliain 1989. Comharsa ón gCnocán Glas ab ea Team Pheaidí, é trí bliana níb óige ná an Cadhnach, agus a d’oibrigh leis ar an scéim maidir leis an móin a bhí stocthiomsaithe i bPáirc an Fhionnuisce i mBaile Átha Cliath le linn an dara cogadh domhanda. Sa chaint seo labhair Team Pheaidí ar a chuimhní féin ar Mháirtín.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léachtaí ⁊ Cainteanna

Breandán Mac Gearailt: Caint a tugadh ag Dáil Uí Chadhain (1989)

Le Breandán Mac Gearailt.

Dáil Uí Chadhain.

Éist leis an gcaint

An chaint go hachomair

I 1988 bunaíodh Dáil Uí Chadhain, eagraíocht a d’fhéach le machnamh polaitíochta an Chadhnaigh a scrúdú trí mheán díospóireachta, anailíse agus plé, agus an machnamh seo a fhorbairt i ndálaí na linne sin. Eagraíodh an chéad seimineár de chuid Dháil Uí Chadhain i mí Aibreáin 1989 agus, i measc na gcainteanna a tugadh, bhí an ceann seo ó Bhreandán Mac Gearailt inar chuir sé síos ar an aithne phearsanta agus an t‑ardmheas a bhí aige ar an gCadhnach. Léirigh sé Máirtín mar fhear ionraic, agus mar fhear simplí a raibh éachtaint iontach aige ar chúrsaí an domhain, mar fhear a thionscain mórán.

Categories
Ábhar i nGaeilge Léacht Uí Chadhain Léachtaí ⁊ Cainteanna

Athnuachan agus Athghabháil Shaothar Liteartha Uí Chadhain

Leis an Ollamh Máirín Nic Eoin.

Léacht Uí Chadhain 2017.

Éist leis an léacht

An léacht go hachomair

Sa léacht seo rianaíonn Máirín éabhlóid na léirmheastóireachta i dtaca le saothar liteartha Mháirtín Uí Chadhain agus cuireann sí ceisteanna nua i dtaobh an tsaothair chéanna.

Le caoinchead an údair agus Scoil na Gaeilge, an Léinn Cheiltigh agus an Bhéaloidis, Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath.

Categories
Léachtaí ⁊ Cainteanna Material in English

Samuel Beckett and Máirtín Ó Cadhain: The Vehemence of the Dead

Leis an Ollamh Robert Welch.

Tugadh an léacht seo ag ócáid chomórtha chéid Mháirtín Uí Chadhain i gColáiste Phádraig i 2006.

Éist leis an léacht

An léacht go hachomair

Sa chaint seo (atá i mBéarla) dhírigh an tOllamh Welch ar chosúlachtaí idir scríbhinní Beckett agus Uí Chadhain, ar an mbonn go gcaithfidh cosúlachtaí a bheith idir na litríochtaí sa dá theanga in Éirinn má tá an cultúr ag feidhmiú. Bhí an tOllamh Welch buartha faoi choincheap na haigne idir dhá chomhairle ag Thomas Kinsella, agus d’fhéach sé le cosúlachtaí a aithint in aidhmeanna na litríochtaí Gaeilge agus Béarla in Éirinn.

Dar leis go ndeachaigh an bheirt údar seo i ngleic le harraingeacha an bháis i gcás dhá chultúr éagsúla: Ó Cadhain le cultúr na Gaeilge agus na Gaeltachta, agus Beckett le cultúr an iarthair.

D’fhéach an bheirt acu ar anbhroid, agus ar chineál na hanbhroide. Bhreathnaigh Ó Cadhain ar an gcéasadh a bhain le hobair fhisiciúil, go háirithe i measc na mban. Thuig Beckett anbhroid na péine fisiciúla chomh maith óna thaithí féin, agus tugtar samplaí ó scríbhinní na beirte a léiríonn na tuiscintí seo ar phian fhisiciúil.

Díríonn Beckett ar chinnteachtaí agus éiginnteachtaí an tsaoil, agus na féineachta — aithnítear go bhfuil an saol ar fad laistigh den surda nó den neamhréasúnach.

In Cré na Cille, is daingean diongbháilte é fuath Chaitríona Pháidín dá deirfiúr Neil. Labhraíonn Welch faoi dhlúth-thaithíocht an fhuatha agus dar leis go bhfuil muintir na hÉireann fíormhaith aige sin. Measann sé go scaoileann daingne an fhuatha amach díochracht agus racht na cainte.

Faightear an daingne duairce céanna ag Beckett — an t‑aon fhreagairt atá ann ná caint.

Téama eile ag an mbeirt is ea an gaol leis an máthair, leis an mbaineann.

Iontaobhas Uí Chadhain is very grateful to Angela Welch, widow of the late Robert Welch, and to St. Patrick’s College, Drumcondra, for permission to publish this taped recording of the lecture.